Klasîkên kurdî

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Klasîkên kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23</id>
    <revision>
      <id>2087518</id>
      <parentid>1893424</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T03:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4760" sha1="ahsbzxmval70k8bspok4yao164yt0bw" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Klasîkên kurmancî}}

Meqeleya ''&quot;Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin&quot;'' ya [[Celadet Alî Bedirxan]] di kovara &quot;[[Hawar]]&quot;ê de.

Em dikin qala klasîkên xwe bikin. Lê berî ewilî divêt em li bêjeya &quot;[[klasikên kurmancî|klasîk]]&quot;ê hûr bibin. Ji ber ko ev bêje bi me ne nas e. Di edebiyata miletên ewropayî de heyamek heye jê re heyama klasîkan dibêjin. Ew heyama ko tê de şahir û edîbên klasîk rabûne. Ji wan edîb û şahiran bi xwe re jî klasîk dibêjin. Ewan edîbên ha teqlîdî edîb û şahirên yewnan û latînî dikirin û li gora isûl û qeydeyên wan dinivîsandin; gelek bala xwe didan wan isûl û qeydan, yani gelek isûl û şikilperest bûn. Ji edebiyatê pê ve ji her tiştî re ko di wextê kevin de û bi islûleke bijarte hate çêkirin klasîk dibêjin. Di warê mûsîqiyê de jî klasîsm heye. Herçi bestekarên wê heyamê ne ji wan re jî klasîk dibêjin. Mîmariya klasîk jî heye. Xulase herçi fen û sinhetên ko bi wê rêzikê ve çûne ji wan re klasîk dibêjin. Gelo di edebiyatê de klasîkên kurdmancan kî ne? Ew kengê rabûne û bi paş xwe ve çi eser hiştine ?

Bersiva vê pirsiyariyê ne hêsanî ye û jê re xebateke zor divêtin. Ji xwe ji eserên beriya islamiyetê hesêb tiştek ne maye. Piştî islamiyetê ji nav kurdan gelek şahir, edîb û peyayên zana rabûne, lê eserên xwe bi piranî bi erebî, bi farisî an bi tirkî nivîsandine; û ji wan milet û edebiyata wan re xizmeteke mezin kirine. Herçî şahirên tirkan ên mezin yên ko serê tirkan bilind dikin [[Nabî]] û [[Nefî]] her du jî [[kurdmanc]] in. Yên ko bi [[kurdmancî]] nivîsandine gelek hindik in û wan jî bala xwe ne daye zmên û çêtir kêfa xwe ji pirsên erebî û farisî re anîne. 

Digel vê hindê ev çend eserên ko pêşiyan ji me re hiştine edebiyata me a klasîk ditînin pê û di nav wan de eserine kûr û hêja hene. Ji xwe herçî folklora me ye, yanî edebiyata xelkê, di nav folklorên dinyayê de bi bijarteyî dikeve rêza pêşîn. Di rohelatê nîzing de folklora tu miletî ne gihaştiye dereca folklora me. 

Herçî klasîkên me, herwekî me got ev behseke dirêj û zehmet e, û jê re wextekî fireh divêt. Ev ne îşê bendekê an du bendan e. Heke îro em vê bendê dinivîsînin mexseda me ne ew e ko em li vê behsê hûr bibin û klasîkên xwe bisenifînin. Bi tenê em dixwazin vê behsê vekin; bi hêviya ko hinên din pê mijûl bibin û tiştekî tekûz bi ser xin. 

Di vê bendê de emê bê awerteyî qala hemî şahir û edîbên kurdmanc bikin yên ko bi kurdmancî nivîsandine. Heye ko, hinekê wan bi tenê şahirê dîwanê ne û ne klasîk in. Bila misenifê klasîkan bi wan mijûl bibe û klasîkan ji neklasîkan bibijêre; û heqê herkesî li gora hêjabûna wî bidiyê. 

Di vê babetê de di destên me de tu wesîqe nînin. Tiştên ko ez pê dizanim, min pirê wan ji şêxê rehmetî, Evdirehmanê Garisî bihîstine. Ji milê din di kitêba kurdîzanê ûris Eleksandr Jaba de der heqê edebiyeta kurdî hin not hene. Jaba ji melakî kurdmanc re di heqê edebiyata me de bendek da bû nivîsandin. Melayê kurdmanc, ji xêra Xwedê re, benda xwe ne bi erebî, ne bi farisî û ne jî bi tirkî, lê bi kurdmancî nivîsandiye. [Mebest ji Melayê kurdmanc Mele Mehmûdê Bazîdî ye û di wê demê de Celadet-Alî Bedir-Xanî nedizanî ka navê wî melayî çi bû. Mele Mehmûdê Bazîdî gelek destnivîs û belgeyên dî jî dane Alexander Jabayî, ravekirina Arif Zêrevanî.] 

Ewî melayî di benda xwe de qala tarîxa bûn û wefata her şahirî jî kiriye. Lê wer dixuye ko mela di van tarîxan de şaş e. Melê ew bêî ko bi rastiya wan bizane, ji ber xwe de û bi texmîn gotine, û li hev siwar kirine. Digel vê hindê em gotinên melayê Jaba weke xwe diguhêzînin stûnên xwe. Di benda melê de tiştine xelet hebin jî ew bend di celebê xwe de esereke yekta ye. Herweki Xanî gotiye: »Kurdmancî ye ew qeder li kar e« . 

* [[Eliyê Herîrî]]
* [[Melayê Cizîrî]]
* [[Feqiyê Teyran]]
* [[Melayê Bate]]
* [[Axayê Bêdarî]]
* [[Ehmedê Xanî]]
* [[Ehmedê Nalbend]]
* [[Îsmaîlê Bazîdî]]
* [[Şerefxan]]
* [[Miradxan]]
* [[Siyehpûş]]
* [[Axayok]]
* [[Mewlana Xalidê Kurdî]]
* [[Mela Yehyayê Mizûrî]]
* [[Mele Xelîlê Sêrtî]]
* [[Hecî Fetahê Hezroyî]]
* [[Şêx Ebdurehmanê Taxî]]
* [[Nalî]]
* [[Şêx Riza]]
* [[Hecî Qadirê Koyî]]
* [[Şêx Nûredîn Birîfkanî]]
* [[Şêx Muhemmed Can]]
* [[Şêx Evdirehmanê Axtepî]]
* [[Şêx Eskerî]]
* [[Şêx Hesenê Nûranî]]
* [[Muhemmedê Kerbelayî]]
* [[Eliyê Teremaxî]]
* [[Mele Yûnisê Erqetînî]]
* [[Melayê Erwasî]]

== Çavkanî ==
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Wêje]]</text>
      <sha1>ahsbzxmval70k8bspok4yao164yt0bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nivîskar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764</id>
    <revision>
      <id>2087621</id>
      <parentid>2068256</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T11:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xêrnedî</username>
        <id>177985</id>
      </contributor>
      <origin>2087621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3250" sha1="oxaqcy7taod8flo0gthhe83jf5k8m65" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
[[Wêne:Francisco de Goya y Lucientes - Gaspar Melchor de Jovellanos.jpg|thumb|Gaspar Melchor de Jovellanos, Nivîskarê spanî.]]
'''Nivîskar''', an jî bi [[zazakî]] û [[goranî]]: [[nûsker]],{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2f024}} di zimanê kurdî de, bi zaravayê kurmancî nivîskar ji wan kesana re tê gotin ku nivîsandin ji wan re bûye pîşe, herweha nivîsên wan çap bûne û hatine weşandin, yan jî meqale û gotar di kovar û rojnameyanm de dane weşandin. Di kurdî de ji van kesan re nivîsevan, nivîser û nûser jî tê gotin. Kesê kû berhemên xwe yên nivîskî, wekî pirtûkekê, gotar û nivîsên xwe her wek dirêj an jî bi kurtasî bi awayî [[wêje]]yî an [[teknîk]]î, ava dike.gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.

Nivîskar dikarin [[çîroknivîs]], [[helbestvan]], [[romannivîs]] yan [[şanonivîs]] bin. Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên [[zanist]]î anku agader dinivîsin.

Nivîskarî, di roja me de bi beşî pêk tê. Yanî, minaq, nivîskarîya wêjeyî, Nivîskarîya Felsefî, Nivîskarîya zanistî û hwd, beş bi beş pêşketîya. Mirovên ku pirtûkan di nivîsênin in. Nivîskarî, bi gotinî bingihê xwe ji nivîsînê dihilde. Yanî, li [[Pênûs]] dan û hwd. Gotina nivîskarîyê bi serê bi tenê nin a. di temenê wê de gotina [[rewşenbîr]] weke kirdeyeka veşartî heya. rewşenbîrî, mirovê bizane û bi zanebûna xwe re li pêş a, ku karê bi zanebûn û gotinên xwe re rê şanî mirov bide na. Nivîskarî, ku mirov di qadakê de xwe birewşên kir yanî bibîr û zanebûn kir, hingî, li ser wê re nivîsandin a.

== Nivîskariya zanistî ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Nivîskariya wêjeyî ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Nivîskariya dînî û civakê ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Nivîskariya civaknasiyê, civakê û felsefa wê ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Nivîskariya psikolojiyê û felsefe wê ==
{{Beşê berfireh bike|tarîx=gulan 2024}}

Li gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.

Nivîskar dikarin [[çîroknivîs]], [[helbestvan]], [[romannivîs]] yan [[şanonivîs]] bin.

Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên [[zanist]]î anku agader dinivîsin.

== Nivîskarên kurd û yên cîhanê ==
{{Kategoriya Commonsê|Writers}}
* [[Lîsteya nivîskarên kurd]]
* [[Lîsteya nivîskarên rûs]]
* [[Lîsteya nivîskarên îngilîz]]
* [[Lîsteya nivîskarên îranî]]

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Dîzayna ragihandinê]]
[[Kategorî:Nivîskar| ]]
[[Kategorî:Wêje]]
HESRET 
Ez,çûm ber Kelha Dimdimê mêrxasîyê.,mere hêlhêla Mîr Yekdest lê dibhîsê.. Ez,çûm Qesra evîna Ferhad û Şêrînê,Mere Şêrînê dibîne Teşîyê dirêsê.. Ez,çûm ser Gora Mem û Zînê,Zîn hîna ji fesadîyê ditirsê.. Ez,çûm ser Gora Ahmedê Xanî,Xanî hîna li Dewletê dipirsê...Ez,çûm ser Gora Melê Ciîrî, Mele hîna Nama bo Selma dinivsê.. Heger,Xêrnedî ne canbexşê Kurdistane,Îdî çima evqas bi bi Hestet dibasê.
Xêrnedî.1970</text>
      <sha1>oxaqcy7taod8flo0gthhe83jf5k8m65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asteyax</title>
    <ns>0</ns>
    <id>801</id>
    <revision>
      <id>2087526</id>
      <parentid>1998052</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="comayc1h5y6d8i53bl1g0lfm7ftpt6m" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov
| wêne               = King Astyages submitting to Cyrus.jpg
| mezinahiya_wêne    = 140px
| sernavê_wêne       = Asteyax ji aliyê Kûruşê Mezin tê girtin
| hevwelatî          = [[Împeratoriya Med]]
| xebat              = 
}}
'''Asteyax'''&lt;ref&gt;[[Mihemed Emîn Zekî Beg]] (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê, r. 292-298. Avesta, Stembol.&lt;/ref&gt;, (593-559 berî zayînê) padişayê dawî yê [[Împeratoriya Med]]an bû.

[[Herodot]] di dîroknameya xwe de bas wî dike û dibêje ku Astiyages rojekê di xewna xwe de dîtiye ku tiştekî ji xwîşka wî peyde bûyî her deverê împeretoriya wî pêçaye. Diçe cem Koçekan û ew dibêjin ku dê xwarziyê wî li şûna wî dê bibe keyê împeretoriyê. Ji ber vê yekê ew wezîre xwe [[Harpages]] vedixwîne cem xwe û wî ji meselê agahdar dike. Dema kurekî xwîşka wî tê dinê, dîsa fermanê dide Harpages ku xwarziyê wî bikuje. Ew vî zarokî nakuje û dide malbatekê. Dema zarok mezin dibe piştî dehsalan êdî xuyaye ku ew dê bibe key rojekê. Astiyages pê agahdar dibe ku xwarziyê wî zindî ye. Ji ber vê yekê kurê Harpages dikuje û ji goştê wî xwarinekê dide Harpages. Paşê jî ji bo ku bizanibe serê kurê wî datînine pêşiya wî. Di encamê de Harpages sûnd dixwe ku heyfa xwe hilîne! Ew heyfa xwe wisa dihilîne ku di şerê girîngî di navbera Astiyages û [[Kyros|Kûruşê]] xwarziyê wî de ku êdî bûbû keyê Farisan de xiyanetê li Astiyages dike û dihêle têk biçe. Di encamê de desthilatdariya Medan bi dawî dibe û Astiyages dibe dîlê Kyros (b.z. 550). Astiyagesê ku 35 salan Keyê Medan bû heya dawiya jiyana xwe li cem Kyros ma lê Kyros tu xirabiyên din li wî nekirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Şablon:Xanedana Mediyan}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Împeratoriya Med]]
[[Kategorî:Keyên medî]]
[[Kategorî:585 b.z.]]</text>
      <sha1>comayc1h5y6d8i53bl1g0lfm7ftpt6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Celadet Alî Bedirxan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1540</id>
    <revision>
      <id>2087401</id>
      <parentid>2068276</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46546-90</username>
        <id>177855</id>
      </contributor>
      <origin>2087401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18082" sha1="0jw7cei9vvtda8o5oy9z0fajzdkdbt5" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| navê_jidayikbûnê   = Celadet Alî Bedirxan
| wêne               = Kurdish Writer Mir Celadet Bedir Khan (1893-1951).jpg
| bernav             = Herekol Azîzan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=Bir Kürt aydınının özel hayatı|url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/030520161|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-05-29}}&lt;/ref&gt; Nêrevan&lt;ref&gt;{{jêder-kovar|kovar=Nûbihar Akademî|nivîskar=Zülküf Ergün|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/nubihar/issue/65156/954951|sernav=Çend Kêşeyên Veguhestinê ji Kurdîya Soranî bo Kurdîya Kurmancî|cild=4|hejmar=15|sal=2021|r=40}}&lt;/ref&gt;
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|26|04|1893}}
| cihê_jidayikbûnê   = Stembol, Împeratoriya Osmanî
| roja_mirinê        = {{Mirin|15|07|1951|26|04|1893|temen=erê}}
| cihê_mirinê        = Şam, Sûrî
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = [[Ramyar]], [[Rojnamevan]] û [[Kurdnasî|Kurdnas]]
| salên_çalak        = 
| serdem             = Sedsala 20an
| rêxistin           = [[Xoybûn]]
| bandorbar          = [[Eliyê Herîrî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Melayê Bateyî]]
| bandorker          = [[Wêjeya kurdî]], [[Mehmed Uzun]]
| hevjîn             = [[Rewşen Bedirxan]]
| dê                 = [[Senîha Xanim]]
| bav                = [[Emîn Alî Bedirxan]]
| malbat             = [[Malbata Bedirxaniyan]]
}}
'''Celadet Alî Bedirxan''' bi '''Mîr Celadet''' jî tê zanîn ({{Jidayikbûn|j=1|26|04|1893}}, [[Stembol]] − {{Mirin|m=1|15|07|1951}}, [[Hêcanê]], [[Şam]]), [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê [[kurd]] bû. Celadet kurê [[Emîn Alî Bedirxan]] û [[Senîha Xanim]]ê bû.

== Jînenîgarî ==

Celadet di 26ê nîsana sala 1893an de li stembolê, ku wê demê beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] bû, hatiye dinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |sernav=Jeladet Bedir Xan (1893-1951) |roja-gihiştinê=2013-03-25 |roja-arşîvê=2017-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923035635/http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan [[Malbata Bedirxaniyan]] bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha wêjeya [[kurmancî]] ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Siltan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate sirgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya [[Mustafa Kemal Atatürk]] bi serkeft, mafên kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn [[Almanya]]yê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Di sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata Xoybûnê da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû.

Ji bilî [[zimanê kurdî]] Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: [[îngilîzî]], [[fransî]], [[almanî]], [[tirkî]], [[farisî]], [[erebî]], [[rûsî]] û [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin.

Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamiran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye.
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate cîhanê. Bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên [[Mîr Bedirxan]] e.

Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî li wan salan da di nav tevgera kurdan da jî cihekê giring digirt.

Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî helbestvanê navdarê kurd [[Hecî Qadirê Koyî]] bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû.

Celadet tevî xwîşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir.

Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Îsparta, Edirne, Qonye, Aqqa, Nahlûs û Selanîkê geriya.

Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê cihanî yê yekem]] da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir.

Piştî ku di encama şer da Împeratoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka kurdî bûn.

Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamiran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Mîcer [[Edward Noel]] jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû.

Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû.

Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin.
Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin.
Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamiran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir.
Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê.
Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê.

Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.

Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.

Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû.
Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê.

Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.

Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê îlona sala 1927ê li Libnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn.

Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Agiriyê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.

Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan.

Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê.

Li [[Tehran]]ê Şahê Îranê Mihmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Înglîzan nexwest ew li Iraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûriyê]] û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand.

Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên tirkan, fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin.

Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya kurdan bû. Di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da.

Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû.

Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta [[Fransî]] destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe.

Piştî amadekariyan, li {{dîrok|15|gulan|1932}} hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya kurdî-latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye.

Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê ya bi navê &quot;Bingehên gramera kurdmancî&quot; çap kir.

Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike.

Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe.

Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir.

Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî.

Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê [[Salah Sadallah]] jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Karebayêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qeterê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye.
Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal {{dîrok|15|05|2011}} li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike.
Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Libnanê dijîn.
Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand.

Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda kurd hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943ê Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê.

Hingê birayê wî, Kamiran, jî li Libnanê kovareka kurdî-fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot.

Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike.

Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê.

Mîr Celadet li 15ê tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa kurdan li Şamê hate veşartin.

Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dûgela Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye.

== Berhem ==
* [[Elifba Kurdî (pirtûk)|Elifba Kurdî]]
* [[Rêzimana Kurdî]]
* [[Rûpelên Elfabê]]
* [[Ferhenga Bedirxan|Ferhenga Kurdî]]
* [[Rêzimana Elifbaya kurdî]]
* [[Dîbaca nimêjên îzêdiyan]]

== Binêre ==
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]
* [[Klasîkên kurdî]], nivîseke Celadet Bedirxan

== Çavkanî ==
* Têbînî: Ev jiyanname ji aliyê Sînemxan Celadet Bedirxan ve hatiye serrastkirin.({{dîrok|17|07|2011}})
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.celadet.com Malpera &quot;Celadet Alî Bedirxan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109104500/http://www.celadet.com/ |date=2016-11-09 }}

{{Malbata Bedirxaniyan (Emîn Alî Bedirxan)}}
{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Bedirxan, Celadet Ali}}
[[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mirin 1951]]
[[Kategorî:Mîrên kurd]]
[[Kategorî:Neteweperwerên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Xoybûn]]
[[Kategorî:Zimannasên kurd]]</text>
      <sha1>0jw7cei9vvtda8o5oy9z0fajzdkdbt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087432</id>
      <parentid>2087401</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-46546-90|~2026-46546-90]] ([[User talk:~2026-46546-90|talk]]) to last revision by VikiAzad ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]])</comment>
      <origin>2087432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18088" sha1="e482fz359s1v8rxwt13fru2nde8rtoa" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| navê_jidayikbûnê   = Celadet Alî Bedirxan
| wêne               = Kurdish Writer Mir Celadet Bedir Khan (1893-1951).jpg
| bernav             = Herekol Azîzan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=Bir Kürt aydınının özel hayatı|url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/030520161|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-05-29}}&lt;/ref&gt; Nêrevan&lt;ref&gt;{{jêder-kovar|kovar=Nûbihar Akademî|nivîskar=Zülküf Ergün|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/nubihar/issue/65156/954951|sernav=Çend Kêşeyên Veguhestinê ji Kurdîya Soranî bo Kurdîya Kurmancî|cild=4|hejmar=15|sal=2021|r=40}}&lt;/ref&gt;
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|26|04|1893}}
| cihê_jidayikbûnê   = Stembol, Împeratoriya Osmanî
| roja_mirinê        = {{Mirin|15|07|1951|26|04|1893|temen=erê}}
| cihê_mirinê        = Şam, Sûrî
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = [[Siyasetmedar]], [[Rojnamevan]] û [[Kurdnasî|Kurdnas]]
| salên_çalak        = 
| serdem             = Sedsala 20an
| rêxistin           = [[Xoybûn]]
| bandorbar          = [[Eliyê Herîrî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Melayê Bateyî]]
| bandorker          = [[Wêjeya kurdî]], [[Mehmed Uzun]]
| hevjîn             = [[Rewşen Bedirxan]]
| dê                 = [[Senîha Xanim]]
| bav                = [[Emîn Alî Bedirxan]]
| malbat             = [[Malbata Bedirxaniyan]]
}}
'''Celadet Alî Bedirxan''' bi '''Mîr Celadet''' jî tê zanîn ({{Jidayikbûn|j=1|26|04|1893}}, [[Stembol]] − {{Mirin|m=1|15|07|1951}}, [[Hêcanê]], [[Şam]]), [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê [[kurd]] bû. Celadet kurê [[Emîn Alî Bedirxan]] û [[Senîha Xanim]]ê bû.

== Jînenîgarî ==

Celadet di 26ê nîsana sala 1893an de li stembolê, ku wê demê beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] bû, hatiye dinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |sernav=Jeladet Bedir Xan (1893-1951) |roja-gihiştinê=2013-03-25 |roja-arşîvê=2017-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923035635/http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan [[Malbata Bedirxaniyan]] bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha wêjeya [[kurmancî]] ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Siltan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate sirgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya [[Mustafa Kemal Atatürk]] bi serkeft, mafên kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn [[Almanya]]yê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Di sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata Xoybûnê da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû.

Ji bilî [[zimanê kurdî]] Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: [[îngilîzî]], [[fransî]], [[almanî]], [[tirkî]], [[farisî]], [[erebî]], [[rûsî]] û [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin.

Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamiran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye.
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate cîhanê. Bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên [[Mîr Bedirxan]] e.

Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî li wan salan da di nav tevgera kurdan da jî cihekê giring digirt.

Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî helbestvanê navdarê kurd [[Hecî Qadirê Koyî]] bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû.

Celadet tevî xwîşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir.

Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Îsparta, Edirne, Qonye, Aqqa, Nahlûs û Selanîkê geriya.

Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê cihanî yê yekem]] da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir.

Piştî ku di encama şer da Împeratoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka kurdî bûn.

Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamiran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Mîcer [[Edward Noel]] jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû.

Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû.

Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin.
Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin.
Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamiran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir.
Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê.
Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê.

Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.

Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.

Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû.
Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê.

Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.

Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê îlona sala 1927ê li Libnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn.

Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Agiriyê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.

Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan.

Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê.

Li [[Tehran]]ê Şahê Îranê Mihmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Înglîzan nexwest ew li Iraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûriyê]] û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand.

Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên tirkan, fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin.

Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya kurdan bû. Di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da.

Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû.

Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta [[Fransî]] destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe.

Piştî amadekariyan, li {{dîrok|15|gulan|1932}} hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya kurdî-latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye.

Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê ya bi navê &quot;Bingehên gramera kurdmancî&quot; çap kir.

Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike.

Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe.

Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir.

Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî.

Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê [[Salah Sadallah]] jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Karebayêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qeterê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye.
Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal {{dîrok|15|05|2011}} li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike.
Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Libnanê dijîn.
Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand.

Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda kurd hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943ê Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê.

Hingê birayê wî, Kamiran, jî li Libnanê kovareka kurdî-fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot.

Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike.

Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê.

Mîr Celadet li 15ê tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa kurdan li Şamê hate veşartin.

Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dûgela Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye.

== Berhem ==
* [[Elifba Kurdî (pirtûk)|Elifba Kurdî]]
* [[Rêzimana Kurdî]]
* [[Rûpelên Elfabê]]
* [[Ferhenga Bedirxan|Ferhenga Kurdî]]
* [[Rêzimana Elifbaya kurdî]]
* [[Dîbaca nimêjên îzêdiyan]]

== Binêre ==
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]
* [[Klasîkên kurdî]], nivîseke Celadet Bedirxan

== Çavkanî ==
* Têbînî: Ev jiyanname ji aliyê Sînemxan Celadet Bedirxan ve hatiye serrastkirin.({{dîrok|17|07|2011}})
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.celadet.com Malpera &quot;Celadet Alî Bedirxan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109104500/http://www.celadet.com/ |date=2016-11-09 }}

{{Malbata Bedirxaniyan (Emîn Alî Bedirxan)}}
{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Bedirxan, Celadet Ali}}
[[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mirin 1951]]
[[Kategorî:Mîrên kurd]]
[[Kategorî:Neteweperwerên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Xoybûn]]
[[Kategorî:Zimannasên kurd]]</text>
      <sha1>e482fz359s1v8rxwt13fru2nde8rtoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087515</id>
      <parentid>2087432</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T22:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikihez</username>
        <id>39702</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2087515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18926" sha1="8oea9oi5bev6thc5fbtnp5tkiwpvucd" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| navê_jidayikbûnê   = Celadet Alî Bedirxan
| wêne               = Kurdish Writer Mir Celadet Bedir Khan (1893-1951).jpg
| bernav             = Herekol Azîzan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=Bir Kürt aydınının özel hayatı|url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/030520161|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-05-29}}&lt;/ref&gt; Nêrevan&lt;ref&gt;{{jêder-kovar|kovar=Nûbihar Akademî|nivîskar=Zülküf Ergün|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/nubihar/issue/65156/954951|sernav=Çend Kêşeyên Veguhestinê ji Kurdîya Soranî bo Kurdîya Kurmancî|cild=4|hejmar=15|sal=2021|r=40}}&lt;/ref&gt;
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|26|04|1893}}
| cihê_jidayikbûnê   = Stembol, Împeratoriya Osmanî
| roja_mirinê        = {{Mirin|15|07|1951|26|04|1893|temen=erê}}
| cihê_mirinê        = Şam, Sûrî
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = [[Siyasetmedar]], [[Rojnamevan]] û [[Kurdnasî|Kurdnas]]
| salên_çalak        = 
| serdem             = Sedsala 20an
| rêxistin           = [[Xoybûn]]
| bandorbar          = [[Eliyê Herîrî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Melayê Bateyî]]
| bandorker          = [[Wêjeya kurdî]], [[Mehmed Uzun]]
| hevjîn             = [[Rewşen Bedirxan]]
| dê                 = [[Senîha Xanim]]
| bav                = [[Emîn Alî Bedirxan]]
| malbat             = [[Malbata Bedirxaniyan]]
}}
'''Celadet Alî Bedirxan''' bi '''Mîr Celadet''' jî tê zanîn ({{Jidayikbûn|j=1|26|04|1893}}, [[Stembol]] − {{Mirin|m=1|15|07|1951}}, [[Hêcanê]], [[Şam]]), [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê [[kurd]] bû. Celadet kurê [[Emîn Alî Bedirxan]] û [[Senîha Xanim]]ê bû.

Celadet Alî Bedirxan xwedî û edîtorê [[Hawar (kovar)|Kovara Hawarê]] bû ku tê de çend mexlesan bi kar anîne wekî Herekol Ezîzan, Seydayê Gerok, Mamosteyê Gerok, Cemşîd, Rastedar, Nêrevan, Evîn Cîwelek, Pirsyarkerê Kurdan, Bavê Cemşîd û Sînemxan, Stranvanê Jêlîyan, Paşlavjok, Farisîxwîn, Xeberguhêz, C.A.B, Koçerê Botan, Çîrokbêj, Stranvan, Stranvanê Hawarê, Bijarê Segman, Xwedîyê Hawarê.&lt;ref&gt;{{jêder-tez|paşnav=Altun |pêşnav=Oktay |sernav=HAWAR DERGİSİNİN YAZARLARI VE KÜRT EDEBİYATINDAKİ YERLERİ (NIVÎSKARÊN KOVARA HAWARÊ Û CIHÊ WAN DI EDEBÎYATA KURDÎ DA) |url=https://www.academia.edu/85205435/HAWAR_DERG%C4%B0S%C4%B0N%C4%B0N_YAZARLARI_VE_K%C3%9CRT_1_ |degree=Tez|tarîx=2020|roja-gihiştinê=2026-08-27|weşanger=Unîversîteya Dîcleyê|cih=Diyarbekir|rûpel=23}}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==

Celadet di 26ê nîsana sala 1893an de li Stembolê, ku wê demê beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] bû, hatiye dinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |sernav=Jeladet Bedir Xan (1893-1951) |roja-gihiştinê=2013-03-25 |roja-arşîvê=2017-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923035635/http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan [[Malbata Bedirxaniyan]] bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha wêjeya [[kurmancî]] ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Siltan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate sirgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya [[Mustafa Kemal Atatürk]] bi serkeft, mafên kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn [[Almanya]]yê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Di sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata Xoybûnê da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû.

Ji bilî [[zimanê kurdî]] Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: [[îngilîzî]], [[fransî]], [[almanî]], [[tirkî]], [[farisî]], [[erebî]], [[rûsî]] û [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin.

Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamiran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye.
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate cîhanê. Bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên [[Mîr Bedirxan]] e.

Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî li wan salan da di nav tevgera kurdan da jî cihekê giring digirt.

Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî helbestvanê navdarê kurd [[Hecî Qadirê Koyî]] bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû.

Celadet tevî xwîşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir.

Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Îsparta, Edirne, Qonye, Aqqa, Nahlûs û Selanîkê geriya.

Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê cihanî yê yekem]] da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir.

Piştî ku di encama şer da Împeratoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka kurdî bûn.

Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamiran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Mîcer [[Edward Noel]] jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû.

Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû.

Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin.
Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin.
Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamiran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir.
Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê.
Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê.

Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.

Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.

Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû.
Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê.

Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.

Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê îlona sala 1927ê li Libnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn.

Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Agiriyê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.

Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan.

Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê.

Li [[Tehran]]ê Şahê Îranê Mihmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Înglîzan nexwest ew li Iraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûriyê]] û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand.

Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên tirkan, fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin.

Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya kurdan bû. Di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da.

Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû.

Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta [[Fransî]] destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe.

Piştî amadekariyan, li {{dîrok|15|gulan|1932}} hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya kurdî-latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye.

Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê ya bi navê &quot;Bingehên gramera kurdmancî&quot; çap kir.

Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike.

Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe.

Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir.

Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî.

Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê [[Salah Sadallah]] jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Karebayêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qeterê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye.
Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal {{dîrok|15|05|2011}} li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike.
Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Libnanê dijîn.
Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand.

Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda kurd hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943ê Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê.

Hingê birayê wî, Kamiran, jî li Libnanê kovareka kurdî-fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot.

Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike.

Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê.

Mîr Celadet li 15ê tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa kurdan li Şamê hate veşartin.

Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dûgela Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye.

== Berhem ==
* [[Elifba Kurdî (pirtûk)|Elifba Kurdî]]
* [[Rêzimana Kurdî]]
* [[Rûpelên Elfabê]]
* [[Ferhenga Bedirxan|Ferhenga Kurdî]]
* [[Rêzimana Elifbaya kurdî]]
* [[Dîbaca nimêjên îzêdiyan]]

== Binêre ==
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]
* [[Klasîkên kurdî]], nivîseke Celadet Bedirxan

== Çavkanî ==
* Têbînî: Ev jiyanname ji aliyê Sînemxan Celadet Bedirxan ve hatiye serrastkirin.({{dîrok|17|07|2011}})
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.celadet.com Malpera &quot;Celadet Alî Bedirxan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109104500/http://www.celadet.com/ |date=2016-11-09 }}

{{Malbata Bedirxaniyan (Emîn Alî Bedirxan)}}
{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Bedirxan, Celadet Ali}}
[[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mirin 1951]]
[[Kategorî:Mîrên kurd]]
[[Kategorî:Neteweperwerên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Xoybûn]]
[[Kategorî:Zimannasên kurd]]</text>
      <sha1>8oea9oi5bev6thc5fbtnp5tkiwpvucd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087517</id>
      <parentid>2087515</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T03:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18816" sha1="g195345kn2p8afp6ip1moc443uqmwh9" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| navê_jidayikbûnê   = Celadet Alî Bedirxan
| wêne               = Kurdish Writer Mir Celadet Bedir Khan (1893-1951).jpg
| bernav             = Herekol Azîzan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|sernav=Bir Kürt aydınının özel hayatı|url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/030520161|malper=www.rudaw.net|roja-gihiştinê=2025-05-29}}&lt;/ref&gt; Nêrevan&lt;ref&gt;{{jêder-kovar|kovar=Nûbihar Akademî|nivîskar=Zülküf Ergün|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/nubihar/issue/65156/954951|sernav=Çend Kêşeyên Veguhestinê ji Kurdîya Soranî bo Kurdîya Kurmancî|cild=4|hejmar=15|sal=2021|r=40}}&lt;/ref&gt;
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|26|04|1893}}
| cihê_jidayikbûnê   = Stembol, Împeratoriya Osmanî
| roja_mirinê        = {{Mirin|15|07|1951|26|04|1893|temen=erê}}
| cihê_mirinê        = Şam, Sûrî
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = [[Siyasetmedar]], [[Rojnamevan]] û [[Kurdnasî|Kurdnas]]
| salên_çalak        = 
| serdem             = Sedsala 20an
| rêxistin           = [[Xoybûn]]
| bandorbar          = [[Eliyê Herîrî]], [[Ehmedê Xanî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Melayê Bateyî]]
| bandorker          = [[Wêjeya kurdî]], [[Mehmed Uzun]]
| hevjîn             = [[Rewşen Bedirxan]]
| dê                 = [[Senîha Xanim]]
| bav                = [[Emîn Alî Bedirxan]]
| malbat             = [[Malbata Bedirxaniyan]]
}}
'''Celadet Alî Bedirxan''' bi '''Mîr Celadet''' jî tê zanîn ({{Jidayikbûn|j=1|26|04|1893}}, [[Stembol]] − {{Mirin|m=1|15|07|1951}}, [[Hêcanê]], [[Şam]]), [[siyasetmedar]], [[rojnamevan]], [[nivîskar]], [[dadnas]], [[dîplomat]] û [[zimannas]]ê [[kurd]] bû. Celadet kurê [[Emîn Alî Bedirxan]] û [[Senîha Xanim]]ê bû.

Celadet Alî Bedirxan xwedî û edîtorê [[Hawar (kovar)|Kovara Hawarê]] bû ku tê de çend mexlesan bi kar anîne wekî Herekol Ezîzan, Seydayê Gerok, Mamosteyê Gerok, Cemşîd, Rastedar, Nêrevan, Evîn Cîwelek, Pirsyarkerê Kurdan, Bavê Cemşîd û Sînemxan, Stranvanê Jêlîyan, Paşlavjok, Farisîxwîn, Xeberguhêz, C.A.B, Koçerê Botan, Çîrokbêj, Stranvan, Stranvanê Hawarê, Bijarê Segman, Xwedîyê Hawarê.&lt;ref&gt;{{jêder-tez|paşnav=Altun |pêşnav=Oktay |sernav=HAWAR DERGİSİNİN YAZARLARI VE KÜRT EDEBİYATINDAKİ YERLERİ (NIVÎSKARÊN KOVARA HAWARÊ Û CIHÊ WAN DI EDEBÎYATA KURDÎ DA) |url=https://www.academia.edu/85205435/HAWAR_DERG%C4%B0S%C4%B0N%C4%B0N_YAZARLARI_VE_K%C3%9CRT_1_ |degree=Tez|tarîx=2020|roja-gihiştinê=2026-08-27|weşanger=Unîversîteya Dîcleyê|cih=Diyarbekir|rûpel=23}}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==

Celadet di 26ê nîsana sala 1893an de li Stembolê, ku wê demê beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] bû, hatiye dinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |sernav=Jeladet Bedir Xan (1893-1951) |roja-gihiştinê=2013-03-25 |roja-arşîvê=2017-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923035635/http://www.kurdishacademy.org/?q=node/91 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan [[Malbata Bedirxaniyan]] bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi tîpên latînî tê nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgûn û nefiyê kovarên [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] weşandiye. Xebatên Celadet bûn bingeha wêjeya [[kurmancî]] ya hemdem. Di jiyana xwe ya siyasî da, Celadet beşdarî gelek çalakiyên neteweperwerane bû, ew endamê Xoybûnê û yek ji damezrînerên wê bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Siltan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemenê ve hate sirgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaza tirk bi serokayetiya [[Mustafa Kemal Atatürk]] bi serkeft, mafên kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Alî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn [[Almanya]]yê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoraya Hiqûqê wergirt. Di sala 1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata Xoybûnê da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû.

Ji bilî [[zimanê kurdî]] Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: [[îngilîzî]], [[fransî]], [[almanî]], [[tirkî]], [[farisî]], [[erebî]], [[rûsî]] û [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin.

Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, Kamiran û Rewşen Bedirxan ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr ya dawiyê ye.
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da Celadet Bedirxan cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hate cîhanê. Bavê wî ramyar û rewşenbîrê navdar Emîn Alî Bedirxan e ku ew jî yek ji kurên [[Mîr Bedirxan]] e.

Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayika wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî li wan salan da di nav tevgera kurdan da jî cihekê giring digirt.

Ji ber ku Osmaniyan qedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî helbestvanê navdarê kurd [[Hecî Qadirê Koyî]] bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû.

Celadet tevî xwîşk û birayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê yên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir.

Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan diguherandin. Celadet di zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Îsparta, Edirne, Qonye, Aqqa, Nahlûs û Selanîkê geriya.

Di 18 saliya xwe da Celadet li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Harbiyê dike. Di salên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê cihanî yê yekem]] da ew wekî mamosteyê gihanidina zabitan xebitî û di ser da li eniya Qefqasê li dijî Rûsan şer kir.

Piştî ku di encama şer da Împeratoriya Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkir, Celadet li Stenbolê ket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey derfeta damezrandina dewleteka kurdî bûn.

Piştî şer dewletên serkeftî yên wekî Brîtanyayê li Kurdistanê ketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî birayê xwe Kamiran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî yên Brîtanî Mîcer [[Edward Noel]] jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sewrê bû.

Kemalîstan ku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welat serwext bû.

Di encamê da, li Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê kurdan Şerîf Paşa, hin mafên netewî hatin nîşankirin.
Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin.
Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamiran, Safter Tewfîq û birazayê xwe Heqî ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir.
Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serhildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hate Kurdistanê.
Lê heta ku ew giha welat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derket û zivirî Almanyayê.

Di vê navberê da, birayê wî yê biçûk Safter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Birayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û ket xizmeta tirkan. Vasif Çinar birazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji aliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.

Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.

Mîr Celadet piştî dawîkirina zanîngeha hiqûqê bêyî ku doktoraya xwe temam bike hate Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû.
Di van rojan da, li Sûriyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên kurdan. Yên ku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê.

Celadet piştî ku hate Beyrûtê ket nava tevgera welatparêzên kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.

Piştî tevlîbûna Celadet, li 5ê îlona sala 1927ê li Libnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî yên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn.

Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ku ew ji bo piştgiriya serhildana Agiriyê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.

Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axa û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên kurd êriş birin ser qereqolên tirkan.

Lê ji ber ku ew negihiştin armancên xwe, Celadet berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahiyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê.

Li [[Tehran]]ê Şahê Îranê Mihmed Reza Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera kurdan dûr bike û li devereka cîhanê jê ra konsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ku Celadet ew daxwaza Şah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Înglîzan nexwest ew li Iraqê bimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûriyê]] û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand.

Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Muksî û Haco Axa bi navê Civata Alikariya kurdên Belengaz komeleyek damezrand. Armanca wan ew bû alikariya kurdên ku ji bakûr revîbûn bikin. Sûriyê wê demê di bin dagirkeriya Fransayê da bû û têkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên tirkan, fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimîne. Li tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhildêrên kurd ên din bi zorê li Şamê hate bicîhkirin.

Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî dest nedida ku kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ku Celadet her bi rewşeka nû ve dehf dabûn, rewşa navxweyî ya kurdan bû. Di nav kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê baweriyê ku ji bo şiyarkirina kurdan divê karê rewşenbîrî bike û biryara xwe da.

Li rojên sirgûniya Şamê Celadet dest bi karê zimanzanî û çêkirina elfabêyeke kurdî kir. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfabêyan gihişt hindê ku elfabeya latînî dikaribû berî li nivîsîna kurdî vebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû.

Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta [[Fransî]] destûr girt ku li Sûriyê kovarekê derbixe.

Piştî amadekariyan, li {{dîrok|15|gulan|1932}} hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya kurdî-latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye.

Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê ya bi navê &quot;Bingehên gramera kurdmancî&quot; çap kir.

Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî mal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ku mamostetiya zimanê Fransî û parêzeriyê bike.

Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ku careka din derfetekê bibîne ku bikare biçe Kurdistanê. Lê piştî ku serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hate tefandin, wî fahmkir ku di paşeroja nêz da ew derfet çênabe.

Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşen xanimê wê demê mamosteyî dikir.

Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zarokên wan çêbûn. Her wiha, kurekê wan bi navê Safter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê ya ji şûyê (mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû li ba wan dima. Ji zarokên Celadet, Cemşîd li Almanyayê doktorî xwend û li sala 1999ê çû ser dilovaniya xwe. Ji Cemşîd kurek û keçek bi navên Kurd û Evîn hene. Kurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha jî li wir karê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî.

Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê [[Salah Sadallah]] jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Karebayêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qeterê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye.
Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal {{dîrok|15|05|2011}} li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên kurdî bike.
Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê keç Şîrîn, Nesrîn, Ruşen) li Beyruta Libnanê dijîn.
Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasiyên li ser rewşenbîrên kurd li Sûriyê careka din destpêkir. Dewleta Fransî di nav salên 1943ê û 46ê da bi zorê rûniştina li Şamê li ser Celadet ferzkir. Qedexe bû ku ew ji Şamê derbikeve. Ev bi zorê rûniştina li Şamê ji aliyê rejîma Sûriyê ve jî heta 1948ê hate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadet dest bi karên rojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand.

Pênç hejmarên Ronahiyê yên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda kurd hatibû xemilandin. Piştî ku li sala 1943ê Hawar hate rawestandin jî, Mîr Celadet giranî da ser Ronahiyê.

Hingê birayê wî, Kamiran, jî li Libnanê kovareka kurdî-fransî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945 ê ajot.

Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovar derxistinê gelek pirtûk jî nivîsîn. Her wiha, ji bilî kovarên ku wî derdixistin, di gelek kovarên kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadet li sala 1950ê li gundê Hecanê, ku nêzî Şamê bû, dest bi karê çandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bike.

Her çende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê zeviyên ku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ku ji malbata xwe ra dinivisîne navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê.

Mîr Celadet li 15ê tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û termê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Mewlana Xalidê Nexşebendî li taxa kurdan li Şamê hate veşartin.

Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dûgela Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye.

== Berhem ==
* [[Elifba Kurdî (pirtûk)|Elifba Kurdî]]
* [[Rêzimana Kurdî]]
* [[Rûpelên Elfabê]]
* [[Ferhenga Bedirxan|Ferhenga Kurdî]]
* [[Rêzimana Elifbaya kurdî]]
* [[Dîbaca nimêjên îzêdiyan]]

== Binêre ==
* [[Lîsteya zimannasên kurdî]]
* [[Klasîkên kurdî]], nivîseke Celadet Bedirxan

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.celadet.com Malpera &quot;Celadet Alî Bedirxan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109104500/http://www.celadet.com/ |date=2016-11-09 }}

{{Malbata Bedirxaniyan (Emîn Alî Bedirxan)}}
{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Bedirxan, Celadet Ali}}
[[Kategorî:Çalakvanên kurd ên serxwebûnê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mirin 1951]]
[[Kategorî:Mîrên kurd]]
[[Kategorî:Neteweperwerên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Xoybûn]]
[[Kategorî:Zimannasên kurd]]</text>
      <sha1>g195345kn2p8afp6ip1moc443uqmwh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4845</id>
    <revision>
      <id>2087620</id>
      <parentid>2085964</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T11:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Perwerdehî */</comment>
      <origin>2087620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143656" sha1="r3j2z9dn41rohdyvu3jo5rjjchxwjbt" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane
}}
'''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî  tê naskirin}} an bi navê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer ê li [[Asyaya Rojhilat]] e ku ji avakirina wê ya sala 1949an vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê birêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya li dora 1.416 milyar&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; kesan, welatê herî qerebalix duyem ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya bi qasê 9.600.000&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene.

Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye.

Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê.

Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene.

== Etîmolojî ==
Peyva &quot;Çîn&quot; ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; &quot;Çîn&quot; di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva &quot;Çîn&quot; di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}&lt;/ref&gt;

Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen &quot;Komara Gel a Çînê&quot; ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir &quot;Çîn&quot; e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; li Damaidi li dora 6000 {{bz}},&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}&lt;/ref&gt; Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;
=== Serweriya xanedaniya destpêkê ===
[[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]]
Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}&lt;/ref&gt; Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}&lt;/ref&gt; Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}&lt;/ref&gt; Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}&lt;/ref&gt; lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}&lt;/ref&gt; û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema împeratoriyan ===
==== Qîn û Han ====
[[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]]
Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qîn bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot;/&gt; Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}&lt;/ref&gt;

Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.&lt;ref name=&quot;Twitchett1986&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2007&quot; /&gt; Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qîn û li cihê wî konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wî ve hatiye berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}&lt;/ref&gt;

==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ====
Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
==== Sui, Tang û Song ====
Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt; Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}&lt;/ref&gt; Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}&lt;/ref&gt; Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}&lt;/ref&gt;

==== Yuan, Mîng û Qîng ====
[[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]]
Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}&lt;/ref&gt; Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}&lt;/ref&gt; Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}&lt;/ref&gt; Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, &amp; Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}&lt;/ref&gt; Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}&lt;/ref&gt;

=== Hilweşîna xanedaniya Qîng ===
[[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]]
Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}&lt;/ref&gt; [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}&lt;/ref&gt; Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}&lt;/ref&gt; Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}&lt;/ref&gt;

=== Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem ===
Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}&lt;/ref&gt; Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor &amp; Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}&lt;/ref&gt; Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt; Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]]
Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}&lt;/ref&gt; Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û &quot;wesiyeta siyasî&quot; bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}&lt;/ref&gt; CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe.

Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}&lt;/ref&gt; Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji &quot;çar dewletên nezin&quot; ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&amp;page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}&lt;/ref&gt; Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.&lt;ref name=&quot;Feldman1991&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&amp;pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}&lt;/ref&gt; Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.&lt;ref name=&quot;Feldman1991&quot; /&gt;

=== Komara gel a Çînê ===
[[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di ku 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di wêneyê de damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê tê ragihandin.]]
Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}&lt;/ref&gt; Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&amp;dat=19500509&amp;id=FUw_AAAAIBAJ&amp;pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}&lt;/ref&gt; Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland &amp; Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&amp;emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}&lt;/ref&gt; Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}&lt;/ref&gt;

Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel &quot;heşt pîr&quot;an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}&lt;/ref&gt; Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî&lt;ref name=&quot;Cody2006&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cody2006&quot;/&gt; Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}&lt;/ref&gt; Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]]
Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan.

Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]]
Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}&lt;/ref&gt;

Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&amp;nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}&lt;/ref&gt; Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt;

=== Biyopirrengî ===
[[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]]
Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}&lt;/ref&gt;

Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; 1.221 cureyên çûkan (heştem),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; 424 cureyên xezalkan (heftem)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}&lt;/ref&gt; Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}&lt;/ref&gt; Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}&lt;/ref&gt;

Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}&lt;/ref&gt; û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley &amp; Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî û polîtîka ==
[[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel
ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]]
Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê &quot;dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e&quot; ku &quot;taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}&lt;/ref&gt;

Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qian2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a &quot;rejîmên otorîter&quot; de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke &quot;otorîter&quot; bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}&lt;/ref&gt;
=== Partiya Komunîst a Çînê ===
Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.&lt;ref name=&quot;Ruwitch2022&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.&lt;ref name=&quot;Ruwitch2022&quot; /&gt; Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;
=== Rêveberî ===
[[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]]
Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke &quot;mohra lastîkî&quot; bi nav dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}&lt;/ref&gt; KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt; Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}&lt;/ref&gt;

Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.&lt;ref name=&quot;Heilmann2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.&lt;ref name=&quot;Brussee2023&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}&lt;/ref&gt; Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.&lt;ref name=&quot;Brussee2023&quot; /&gt;
=== Dabeşên îdarî ===
Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî &quot;Çîn a sereke&quot; têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot;
|-----
|
'''Parêzgeh'''
* [[Anhui]] (安徽)
* [[Fujian]] (福建)
* [[Gansu]] (甘肃)
* [[Guangdong]] (广东),
* [[Guizhou]] (贵州)
* [[Hainan]] (海南),  « Grava başûr»
* [[Hebei]] (河北)
* [[Heilongjiang]] (黑龙江)
* [[Henan]] (河南)
* [[Hubei]] (湖北)
* [[Hunan]] (湖南)
* [[Jiangsu]] (江苏)
* [[Jiangxi]] (江西)
* [[Jilin]] (吉林)
* [[Liaoning]] (辽宁)
* [[Qinghai]] (青海)
* [[Shaanxi]] (陕西)
* [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê »
* [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê»
* [[Sichuan]] (四川), «çar çem»
* [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran»
* [[Zhejiang]] (浙江)
* [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾)
| valign=&quot;top&quot; |
'''Herêmên xweser'''
* [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e.
* [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区)
* [[Ningxia]] (宁夏回族自治区),  gelê wir  [[Hui (netewe)|hui]] ye.
* [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区),  an Turkistana Çînî,  gelê wir [[ûygûr]] e. 
* [[Tîbet]] (西藏自治区)
&lt;br /&gt;
'''Şaredarî'''
* [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京)
* [[Chongqing]] (重庆)
* [[Şanghay]] (上海)
* [[Tianjin]] (天津)
&lt;br /&gt;
'''Herêmên îdarî yên taybet'''
* [[Hong Kong]] (香港)
* [[Makao]] (澳门)
|}
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]]
Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rêxistina Hevkariya Şanghayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; BRICS,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Lûtkeya Rojhilatê Asyayê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}&lt;/ref&gt; û APEC hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha &quot;ahengek bêyî yekrengî&quot; ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}&lt;/ref&gt; Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, &quot;siyasetên yek Çîn&quot; ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]]
Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}&lt;/ref&gt; Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.&lt;ref name=&quot;Wolff2023&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}&lt;/ref&gt; Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî&lt;ref name=&quot;Wolff2023&quot;/&gt; û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}&lt;/ref&gt; Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]]
Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî prensîba &quot;partî hêzê birêve dibe&quot;, Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}&lt;/ref&gt; û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan ===
[[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]]
Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke &quot;ne azad&quot; bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku &quot;mafên bingehîn&quot; ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo &quot;îstîqrara civakî&quot; dibîne û tepeser dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.&lt;ref name=&quot;Qian2022&quot;/&gt;

Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]]
Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&amp;locations=CN&amp;start=1961&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&amp;start=2000&amp;year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}&lt;/ref&gt; Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}&lt;/ref&gt; Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên &quot;stûnî&quot; yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.&lt;ref name=&quot;Heilmann2018&quot;/&gt; Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke &quot;1,5&quot; zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}&lt;/ref&gt;

Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}&lt;/ref&gt; Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Etnîsîte ===
Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman &amp; Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}&lt;/ref&gt; Linxia&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}&lt;/ref&gt; û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
Li Çînê 292 zimanên zindî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt; Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin.

Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]]
[[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]]
Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. &quot;Sê doktrînên&quot; konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}&lt;/ref&gt; Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî &quot;baweriyên gelêrî&quot; ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên &quot;pir bi baldarî hatine amadekirin&quot; de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}&lt;/ref&gt; Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye.

Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}&lt;/ref&gt; Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}&lt;/ref&gt; Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]]
Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Çîn xwedî sîstema herî mezin ê perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê sîstema herî mezin ê xwendina bilind ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Tenduristî ===
[[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]]
Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin.

Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption  - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav=&quot;The great medicines migration&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows &amp; Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt; Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Çand û civak ==
Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Împeratorîya Çînê]]
* [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]]
* [[Împeratorê Çînê]]

== Not ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]]
[[Kategorî:Çîn| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên komarî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>r3j2z9dn41rohdyvu3jo5rjjchxwjbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Søren Kierkegaard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8106</id>
    <revision>
      <id>2087580</id>
      <parentid>1967344</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Agahîdank</comment>
      <origin>2087580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="t4w5aquctnm6oiwttsjwsbc940b23xa" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Søren Aabye Kierkegaard''' (jdb. 1813 − m. 1855), fîlozof, [[nivîskar]] û teologek [[danîmarkî]] bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

== Berhem ==
Ji pirtûkên wî çend mînak

* Xof û cirifîn
* Ken li hêla min e

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* Çavkanî Mihemedê Çanoxcî (Mamosteyê Felsefê)

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Ezîzên anglîkan]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
[[Kategorî:Kesên ji Kopenhagê]]
[[Kategorî:Mirin 1855]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî|Kierkegaard, Soren]]
[[Kategorî:Søren Kierkegaard| ]]</text>
      <sha1>t4w5aquctnm6oiwttsjwsbc940b23xa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087582</id>
      <parentid>2087580</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1021" sha1="kzjr3xkjhtuarte5goq88nigjycm49x" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Søren Aabye Kierkegaard''' (jdb. 1813 − m. 1855), fîlozof, [[nivîskar]] û teologek [[danîmarkî]] bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

== Berhem ==
Ji pirtûkên wî çend mînak

* Xof û cirifîn
* Ken li hêla min e

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* Çavkanî Mihemedê Çanoxcî (Mamosteyê Felsefê)

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Ezîzên anglîkan]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr ên danîmarkî]]
[[Kategorî:Mirin 1855]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî|Kierkegaard, Soren]]
[[Kategorî:Søren Kierkegaard| ]]</text>
      <sha1>kzjr3xkjhtuarte5goq88nigjycm49x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087588</id>
      <parentid>2087582</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="9m36m1qzj7tqwe0o7z02ig0ozrvzy46" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Søren Aabye Kierkegaard''' (jdb. 1813 − m. 1855), fîlozof, [[nivîskar]] û teologek [[danîmarkî]] bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

== Berhem ==
Ji pirtûkên wî çend mînak

* Xof û cirifîn
* Ken li hêla min e

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* Çavkanî Mihemedê Çanoxcî (Mamosteyê Felsefê)

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Ezîzên anglîkan]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
[[Kategorî:Helbestvanên mêr ên danîmarkî]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr ên danîmarkî]]
[[Kategorî:Mirin 1855]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî|Kierkegaard, Soren]]
[[Kategorî:Søren Kierkegaard| ]]</text>
      <sha1>9m36m1qzj7tqwe0o7z02ig0ozrvzy46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087596</id>
      <parentid>2087588</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1071" sha1="79ottfjfoecu277623uowls9prrsl6f" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Søren Aabye Kierkegaard''' (jdb. 1813 − m. 1855), fîlozof, [[nivîskar]] û teologek [[danîmarkî]] bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

== Berhem ==
Ji pirtûkên wî çend mînak

* Xof û cirifîn
* Ken li hêla min e

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* Çavkanî Mihemedê Çanoxcî (Mamosteyê Felsefê)

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Ezîzên anglîkan]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî yên mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr ên danîmarkî]]
[[Kategorî:Mirin 1855]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî|Kierkegaard, Soren]]
[[Kategorî:Søren Kierkegaard| ]]</text>
      <sha1>79ottfjfoecu277623uowls9prrsl6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087602</id>
      <parentid>2087596</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1072" sha1="1p0engifjmplbaik59lba4sglk2id24" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Søren Aabye Kierkegaard''' (jdb. 1813 − m. 1855), fîlozof, [[nivîskar]] û teologek [[danîmarkî]] bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

== Berhem ==
Ji pirtûkên wî çend mînak

* Xof û cirifîn
* Ken li hêla min e

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* Çavkanî Mihemedê Çanoxcî (Mamosteyê Felsefê)

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Ezîzên anglîkan]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî yên mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî yên mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1855]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî|Kierkegaard, Soren]]
[[Kategorî:Søren Kierkegaard| ]]</text>
      <sha1>1p0engifjmplbaik59lba4sglk2id24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Semed Behrengî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8441</id>
    <revision>
      <id>2087444</id>
      <parentid>1717202</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="g8d9zs8tc0h2o3wkc2faqljojqyzlem" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Samad Behrangi.JPG|thumb|150px|Nivîskarê azerî Semed Behrengî (1939-1968).]]
'''Semed Behrengî''' ({{bi-fa|صمد بهرنگی|Samed Behrangi}}) [[nivîskar]]ekî navdar yê [[îran]]î ku bi eslê xwe [[Azerî (gel)|azerî]] ye.

Semed Behrengî (1939-1968) nivîskarekî îranî (azerî) yê bi nav û deng e. Bêtir bi çîrokên xwe yên ji bo zarok û gêncan hatiye naskirin. Her çendî ew bi çîrokên xwe xitabî zarokan dike lê, di eynî wextî de şîretan jî li mezinan dike.

Samed Behrengî di 1939ê de li [[Tebrîz]]ê ji dayik bûye. Li gelek gundên [[Azerbeycana Îranê]] mamostetî kiriye.

Di 1968 de ji alî hêzên tarî yên dewleta Îranê ve tê kuştin. Demek di ser kuştina wî re derbas dibe, termê wî di çemê Arasê de tê dîtin.

== Berhem ==
* [[Xoxek û hezar xox]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Masîreşa Biçûk]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]] , Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)
* [[Xoxek û Hezar Xox]]
* [[Kevokvanê Keçel]]
* [[Ûldiz û Qijikên Reş]] (Wergera Kurdî: Mihemed Ronahî, Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)

== Çavkanî ==
{{Kategoriya Commonsê|Samad Behrangi}}
{{çavkanî}}
* [[Mehmûd Lewendî]]: [[Kovara Mehname]], hj. 74, 3/2006

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
[[Kategorî:Mirin 1968]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan yên îranî]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî]]</text>
      <sha1>g8d9zs8tc0h2o3wkc2faqljojqyzlem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087445</id>
      <parentid>2087444</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Agahîdank</comment>
      <origin>2087445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1401" sha1="6ttdc3sbxi4zkjcwghrxf0i63valwve" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Semed Behrengî''' ({{bi-fa|صمد بهرنگی|Samed Behrangi}}) [[nivîskar]]ekî navdar yê [[îran]]î ku bi eslê xwe [[Azerî (gel)|azerî]] ye.

Semed Behrengî (1939-1968) nivîskarekî îranî (azerî) yê bi nav û deng e. Bêtir bi çîrokên xwe yên ji bo zarok û gêncan hatiye naskirin. Her çendî ew bi çîrokên xwe xitabî zarokan dike lê, di eynî wextî de şîretan jî li mezinan dike.

Samed Behrengî di 1939ê de li [[Tebrîz]]ê ji dayik bûye. Li gelek gundên [[Azerbeycana Îranê]] mamostetî kiriye.

Di 1968 de ji alî hêzên tarî yên dewleta Îranê ve tê kuştin. Demek di ser kuştina wî re derbas dibe, termê wî di çemê Arasê de tê dîtin.

== Berhem ==
* [[Xoxek û hezar xox]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Masîreşa Biçûk]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]] , Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)
* [[Xoxek û Hezar Xox]]
* [[Kevokvanê Keçel]]
* [[Ûldiz û Qijikên Reş]] (Wergera Kurdî: Mihemed Ronahî, Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)

== Çavkanî ==
{{Kategoriya Commonsê|Samad Behrangi}}
{{çavkanî}}
* [[Mehmûd Lewendî]]: [[Kovara Mehname]], hj. 74, 3/2006

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
[[Kategorî:Mirin 1968]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan yên îranî]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî]]</text>
      <sha1>6ttdc3sbxi4zkjcwghrxf0i63valwve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087447</id>
      <parentid>2087445</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1400" sha1="80nljmfmlml2bjvl8wdrb8nyfmmt8ov" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Semed Behrengî''' ({{bi-fa|صمد بهرنگی|Samed Behrangi}}) [[nivîskar]]ekî navdar yê [[îran]]î ku bi eslê xwe [[Azerî (gel)|azerî]] ye.

Semed Behrengî (1939-1968) nivîskarekî îranî (azerî) yê bi nav û deng e. Bêtir bi çîrokên xwe yên ji bo zarok û gêncan hatiye naskirin. Her çendî ew bi çîrokên xwe xitabî zarokan dike lê, di eynî wextî de şîretan jî li mezinan dike.

Samed Behrengî di 1939ê de li [[Tebrîz]]ê ji dayik bûye. Li gelek gundên [[Azerbeycana Îranê]] mamostetî kiriye.

Di 1968 de ji alî hêzên tarî yên dewleta Îranê ve tê kuştin. Demek di ser kuştina wî re derbas dibe, termê wî di çemê Arasê de tê dîtin.

== Berhem ==
* [[Xoxek û hezar xox]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Masîreşa Biçûk]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]] , Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)
* [[Xoxek û Hezar Xox]]
* [[Kevokvanê Keçel]]
* [[Ûldiz û Qijikên Reş]] (Wergera Kurdî: Mihemed Ronahî, Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)

== Çavkanî ==
{{Kategoriya Commonsê|Samad Behrangi}}
{{çavkanî}}
* [[Mehmûd Lewendî]]: [[Kovara Mehname]], hj. 74, 3/2006

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
[[Kategorî:Mirin 1968]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî]]</text>
      <sha1>80nljmfmlml2bjvl8wdrb8nyfmmt8ov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087487</id>
      <parentid>2087447</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1440" sha1="2w7ljdw6vriwv9lh0iwpxgf5725tiyc" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Semed Behrengî''' ({{bi-fa|صمد بهرنگی|Samed Behrangi}}) [[nivîskar]]ekî navdar yê [[îran]]î ku bi eslê xwe [[Azerî (gel)|azerî]] ye.

Semed Behrengî (1939-1968) nivîskarekî îranî (azerî) yê bi nav û deng e. Bêtir bi çîrokên xwe yên ji bo zarok û gêncan hatiye naskirin. Her çendî ew bi çîrokên xwe xitabî zarokan dike lê, di eynî wextî de şîretan jî li mezinan dike.

Samed Behrengî di 1939ê de li [[Tebrîz]]ê ji dayik bûye. Li gelek gundên [[Azerbeycana Îranê]] mamostetî kiriye.

Di 1968 de ji alî hêzên tarî yên dewleta Îranê ve tê kuştin. Demek di ser kuştina wî re derbas dibe, termê wî di çemê Arasê de tê dîtin.

== Berhem ==
* [[Xoxek û hezar xox]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Masîreşa Biçûk]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]] , Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)
* [[Xoxek û Hezar Xox]]
* [[Kevokvanê Keçel]]
* [[Ûldiz û Qijikên Reş]] (Wergera Kurdî: Mihemed Ronahî, Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)

== Çavkanî ==
{{Kategoriya Commonsê|Samad Behrangi}}
{{çavkanî}}
* [[Mehmûd Lewendî]]: [[Kovara Mehname]], hj. 74, 3/2006

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên ji Tewrêzê]][[Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
[[Kategorî:Mirin 1968]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî]]</text>
      <sha1>2w7ljdw6vriwv9lh0iwpxgf5725tiyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087488</id>
      <parentid>2087487</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1441" sha1="44y9onftqdaey5aes8x2v6udks5sy0p" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Semed Behrengî''' ({{bi-fa|صمد بهرنگی|Samed Behrangi}}) [[nivîskar]]ekî navdar yê [[îran]]î ku bi eslê xwe [[Azerî (gel)|azerî]] ye.

Semed Behrengî (1939-1968) nivîskarekî îranî (azerî) yê bi nav û deng e. Bêtir bi çîrokên xwe yên ji bo zarok û gêncan hatiye naskirin. Her çendî ew bi çîrokên xwe xitabî zarokan dike lê, di eynî wextî de şîretan jî li mezinan dike.

Samed Behrengî di 1939ê de li [[Tebrîz]]ê ji dayik bûye. Li gelek gundên [[Azerbeycana Îranê]] mamostetî kiriye.

Di 1968 de ji alî hêzên tarî yên dewleta Îranê ve tê kuştin. Demek di ser kuştina wî re derbas dibe, termê wî di çemê Arasê de tê dîtin.

== Berhem ==
* [[Xoxek û hezar xox]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Masîreşa Biçûk]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]] , Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)
* [[Xoxek û Hezar Xox]]
* [[Kevokvanê Keçel]]
* [[Ûldiz û Qijikên Reş]] (Wergera Kurdî: Mihemed Ronahî, Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)

== Çavkanî ==
{{Kategoriya Commonsê|Samad Behrangi}}
{{çavkanî}}
* [[Mehmûd Lewendî]]: [[Kovara Mehname]], hj. 74, 3/2006

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
[[Kategorî:Mirin 1968]]
[[Kategorî:Helbestvanên ji Tewrêzê]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî]]</text>
      <sha1>44y9onftqdaey5aes8x2v6udks5sy0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087500</id>
      <parentid>2087488</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Rastnivîs</comment>
      <origin>2087500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1449" sha1="4z4kwc7kaeo56rwwrndxi6c46fvk3jm" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Semed Behrengî''' ({{bi-fa|صمد بهرنگی|Samed Behrangi}}) [[nivîskar]]ekî navdar yê [[îran]]î ku bi eslê xwe [[Azerî (gel)|azerî]] ye.

Semed Behrengî (1939-1968) nivîskarekî îranî (azerî) yê bi nav û deng e. Bêtir bi çîrokên xwe yên ji bo zarok û gêncan hatiye naskirin. Her çendî ew bi çîrokên xwe xitabî zarokan dike lê, di eynî wextî de şîretan jî li mezinan dike.

Samed Behrengî di 1939ê de li [[Tewrêz|Tewrêzê]] ji dayik bûye. Li gelek gundên [[Azerbeycana Îranê]] mamostetî kiriye.

Di 1968 de ji alî hêzên tarî yên dewleta Îranê ve tê kuştin. Demek di ser kuştina wî re derbas dibe, termê wî di çemê Arasê de tê dîtin.

== Berhem ==
* [[Xoxek û hezar xox]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Masîreşa Biçûk]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]] , Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)
* [[Xoxek û Hezar Xox]]
* [[Kevokvanê Keçel]]
* [[Ûldiz û Qijikên Reş]] (Wergera Kurdî: Mihemed Ronahî, Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)

== Çavkanî ==
{{Kategoriya Commonsê|Samad Behrangi}}
{{çavkanî}}
* [[Mehmûd Lewendî]]: [[Kovara Mehname]], hj. 74, 3/2006

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
[[Kategorî:Mirin 1968]]
[[Kategorî:Helbestvanên ji Tewrêzê]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî]]</text>
      <sha1>4z4kwc7kaeo56rwwrndxi6c46fvk3jm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087501</id>
      <parentid>2087500</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1499" sha1="9mum47tzfzrjohmazopmrn31evk1yyc" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Semed Behrengî''' ({{bi-fa|صمد بهرنگی|Samed Behrangi}}) [[nivîskar]]ekî navdar yê [[îran]]î ku bi eslê xwe [[Azerî (gel)|azerî]] ye.

Semed Behrengî (1939-1968) nivîskarekî îranî (azerî) yê bi nav û deng e. Bêtir bi çîrokên xwe yên ji bo zarok û gêncan hatiye naskirin. Her çendî ew bi çîrokên xwe xitabî zarokan dike lê, di eynî wextî de şîretan jî li mezinan dike.

Samed Behrengî di 1939ê de li [[Tewrêz|Tewrêzê]] ji dayik bûye. Li gelek gundên [[Azerbeycana Îranê]] mamostetî kiriye.

Di 1968 de ji alî hêzên tarî yên dewleta Îranê ve tê kuştin. Demek di ser kuştina wî re derbas dibe, termê wî di çemê Arasê de tê dîtin.

== Berhem ==
* [[Xoxek û hezar xox]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]]
* [[Masîreşa Biçûk]] (Wergera Kurdî: [[Elî Paksirişt (Makûyî)]] , Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)
* [[Xoxek û Hezar Xox]]
* [[Kevokvanê Keçel]]
* [[Ûldiz û Qijikên Reş]] (Wergera Kurdî: Mihemed Ronahî, Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)

== Çavkanî ==
{{Kategoriya Commonsê|Samad Behrangi}}
{{çavkanî}}
* [[Mehmûd Lewendî]]: [[Kovara Mehname]], hj. 74, 3/2006

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
[[Kategorî:Mirin 1968]]
[[Kategorî:Helbestvanên ji Tewrêzê]]
[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên îranî]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê azerî]]</text>
      <sha1>9mum47tzfzrjohmazopmrn31evk1yyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bazarcix</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10127</id>
    <revision>
      <id>2087433</id>
      <parentid>2086409</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T16:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46414-08</username>
        <id>177872</id>
      </contributor>
      <origin>2087433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6543" sha1="k0m2fhfimxa8firdudjof7j5vc9g3ox" xml:space="preserve">{{Ev gotar| ser '''Markaz''' ''(Pazarcik)'' navçeya Gurgumê (Mereşê) ye. Ji bo wateyên din yên Bazarcix an Pazarcixê, li [[Bazarcix (cudakirin)]] binêre.}}
{{Agahîdank navçe
| nav                = Bazarcix
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| wêne               = Kahramanmaraşkurd.png
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = Nexşeya navçeyên bajarê Gurgumê
| welat              = &lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = 
| parêzgeh           = [[Gurgum]]
| serbajar           = 
| qeymeqam           = 
| hejmara_nahiyeyan  = &lt;!--- BINEBEŞ ----------------&gt;
| hejmara_bajarokan  = 
| hejmara_taxan      = 
| hejmara_gundan     = 
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 68,838
&lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| sala_nifûsê        = 2018
| nifûsa_bajarî      = 
| nifûsa_gundewarî   = 
| temamiya_qadê_km2  = 1.710
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| nifûsa_serbajarê   = &lt;!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------&gt;
| sala_nifûsa_serbajarê = 
| qada_serbajarê_km2 = 
| bilindahî_m        = 
| koda_postayê       = 46xxx
| koda_telefonê      = 344
| nexşeya_reptiyeyê  = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye
| koordînat          = 
}}
[[Wêne: Pazarcik1.jpg|thumb|300px|rast| Pazarcık ]]

'''Bazarcix''' an jî bi devoka herêmê '''Merkez''' (bi gotin '''Markaz''') yek ji navçeyên [[Gurgum]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye.

Navê wê yê di dema osmaniyan de ''Aladînek'' e. Navê wê yê herî kevn jî ''Baxnû'' ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Dîroka wê gelek kevn e. Bermahiyên b.z. 3.500-4.000î hatine dîtin. Di dema Osmaniyan de di sala [[1870]]an de digel bajarê Gurgumê bi [[Heleb]]ê ve hatiye girêdan. Ji ber ku kurdên herêmê her dem li dijî dewletê serî hildidan, osmaniyan gelek caran ferman radikir ser herêmê. Gundên eşîra kurd [[Sînemilî]] yên li ber [[Deryaya Spî]] gelek zilm ji aliyê osmaniyan ve dîtine. Her wisa herêma Bazarcixê jî.

== Qereyilan ==
[[Qereyilan]] ê ku tirk wî wekî lehengê xwe nîşan didin jî ji Bazarcixê ye. Mele Mihemed (Karayilan) ji mezra [[Kurd Elîf]] a Bazarcixê ye û di sala 1888an de ji dayik bûye. [[Kazim Karabekîr]] ([[Ataturk]] ew ji holê rakiriye, generalekî navdar ê wê demê ye) soz dide Mele Mihemed da piştî derxistina frensiyan dê mafê kurdan bêne dan û gundên kurdan ên li perê Deryaya Spî û Gurgumê bike bin fermandariya Mele Mihemed. Qereyilan ango Mele Mihemed bi vî awayî dest bi şerê frensiyan dike û li [[Dîlok]]ê navdar dibe. Mixabin wekî her carî tirk dîsa Kurdan dixapînin.

== Serhildanên kurdên Deryaya Spî ==
Serhildanên Kurdên Deryaya Spî û yên eşîrên herêmê gelek in. Serhildana [[Bozan Beg]] ku di [[1918]]'an de dest pê kir, gelek navdar e. Lê belê dîroknasên kurdan li ser serhildanên herêmê û kurdên Deryaya Spî zêde xebat nekirine.

== Cografyaya Bazarcixê (Markazê) ==
Bazarcix di sala 1941ê de bi Gurgumê ve hatiye girêdan. Firehiya erdê navçeyê 1.710 km² ye, bilindahî ji rûyê avê jî 850m ye. Hejmara niştecihên navendê (sala 2000´î) 24.374 û bi giştî jî 72.628 e.

=== Bugan ===
Koma Markaze siftiyan [[Bugan]] in: Bugan ji ber ve 2600 salan li dora bajarê Ruha da hatine li ser [[çiyayê Engîzek|çiyayê Engizekê]]. Ji çavkaniyên Asuran diyar dibe ku Bugan di sala 549 berî zayînê de, lı deme Medan belakırrına ji ber desten Pers û Asuran, hatın ravtin ber leşkere Asuriyen.

Pişte mamostaye [[M. Salim Sapkıran]]: navdane Quwatan ji bo Bugan, li ser binîvise [[Anabasis]]a [[Ksenofon]] hatine dîtin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

Li sal dirêjî hatin Bugan nev bere işxaftan cih girtin. Li ber ve 180 sal hatin Bugan nêzîke 3&amp;nbsp;km rohatina Markaz e û diyar e Mamiş çê kirin. Nave Diyar e mamişe sıfti Kuwatan a. Kuwatan navê xwe ji Mamê Kiran da hilgirtiye. Lı deme Cumhûriyet poşnave Mamê Kiran [[Sapkiran]] bûye.

Ji ber nivîsa romî an gelê markazî an ji beri zayînê li sal 54an da gele [[Corduene]] na bun. Piste barkirine Bugan 500 sal derbasî bûne.

=== Gund ===
;Lîsteya gundan

{{columns-list|colwidth=15em|
* ''Akçalar'' - [[Axcon]]
* ''Akdemir'' - [[Pûlyone Jerî]]
* ''Alibeyuşağı'' - [[Olîbagon]]
* ''Armutlu'' - [[Dî Şakoke]]
* ''Arslanbey'' (ereb) 
* ''Aşıklar''  - Gundê [[Gozan]] 
* ''Bayramgazi'' - [[Şoquliyon]]
* ''Bozlar'' - [[Gonîgê]]
* ''Bölükçam'' - [[Delizê Gir]]
* ''Cennetpınarı'' - [[Mole Ûson]]
* ''Çamlıca'' - [[Dî Bêxça]]
* ''Çınarlı'' - [[Teron]]
* ''Çiçekalanı'' -  [[Dî Bilikon]]
* ''Çöçelli'' - [[Çoçalon]]
* ''Damlatas'' - [[Bûwan]]/[[Xorikan]]
* ''Dedepaşa'' (ereb) -
* ''Demîrler - [[Damîrçon]]
* ''Denizli'' - [[Pûlyone Jûrî]]
* ''Doğanlı'' - [[Kîrni]]
* ''Doğanlıkarahasan'' - [[Doxanon]]
* ''Eğlen'' -
* ''Eskinarlı''  - Narlîya Jor
* ''Evri'' - [[Mizmîliye]]
* ''Ganidağ'' - Ketil
* ''Göçer'' - Torinan
* ''Hanobası'' - 
* ''Harmancık'' -
* ''Hasankoca'' - [[Dî Mamadî Ûse]]/[[Bûgan]]
* ''İğdeli'' - [[Cimikan]]
* ''İncirli'' - [[Deravê]] 
* ''Karaağaç'' - Esmepûr
* ''Karahüyük'' - Gundî Kulxêş
* ''Kelibişler'' - Kelan
* ''Kızkapanlı'' - Zêtikan
* ''Kizirli'' - Ovdilon/Kizîron
* ''Kurtdere'' - 
* ''Maksutuşağı'' - Maxsiyon
* ''Memişkahya'' - Di Mamiş
* ''Mezraa'' - Mêzre
* ''Narlı'' - Narli
* ''Payamlıbağ'' - Dî Mûse/Musan 
* ''Sadakalar''  - Sadaqon
* ''Salluuşağı'' - Soylon
* ''Salmanıpak'' - Salmanî Pok
* ''Sarıerik'' - Dî Qawon
* ''Seyrantepe'' - Topolon
* ''Sivricehüyük'' - [[Terolar]]
* ''Soku'' - Mîlyanli
* ''Söğütlü'' - Mole Bîyê
* ''Şahintepe'' -  Dî Xinto
* ''Tetirlik'' - Taterlî
* ''Tilkiler'' - Rîvyon
* ''Turunçlu'' - Turûşon
* ''Yarbaşı'' - Bekîran
* ''Yeniyurt'' - 
* ''Yolboyu'' - Xidiran
* '' Hürriyet''-Maxikon
}}

;Gunde Tirkan ji kurde sunni:

Göynuk, Yukarıhöcüklü, Sakarkaya, Kısık, Büyüknacar, Şeker Çiftliği, Bağdınısağır, Ulubahçe, Yumaklıcerit, Taşdemir, (Mixed Sunni Turkish and Alevi Kurdish), Yukarımülk, Aşağımülk, Sarıl, Mezere, Ufacıklı, Salmanlı, Kuzkent, Sultanlar, Keleş, Eğrice, Karagöl, Yiğitler, Akçakoyunlu, Başçeşme, Karabıyıklı, Evri 80 %, Bertizler

Kadincik Karahyuyk

== Êlên Bazarcixê ==
* [[Sînemîlî]]
* [[Otmî]] an [[Atmî]]
* [[Haydaran]]

== Navdarên Bazarcixê ==
* [[Agit Kabayel]], boksorekî profesyonel kurd ê alman
* [[KC Rebell]], rapvanekî alman

{{Navçeyên Mereşê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bazarcix| ]]</text>
      <sha1>k0m2fhfimxa8firdudjof7j5vc9g3ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerefxanê Bidlîsî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12351</id>
    <revision>
      <id>2087486</id>
      <parentid>2063501</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18008" sha1="hi8hdai3d7nte35crtvqmp5bldcl12s" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedî meqam
| nav                = Şerefxanê Bidlîsî
| pênasê_paşîn       = Mîr, Xan, Beg
| wêne               = ჩობან აღა.png
| mezinahiya_wêne    = 149px
| alt_wêne           = Potreyeke Şerefxanê Bidlîsî
| roja_jidayikbûnê   = 25ê sibata 1525an
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kerehrûd]], [[Dewleta Sefewiyan]]
| roja_mirinê        = {{derdora}} 1603-04an
| cihê_mirinê        = [[Bidlîs]], [[Mîrektiya Bedlîsê]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| netewe             = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sunî]]
| bav                = Şemsedîn Beg
| meqam1             = Mîre [[Mîrektiya Bedlîsê]]
| berê1              = Şemsedîn Beg
| paşê1              = Şemsedîn Beg Ebûmelîk
| dewr1              = 1576-1597
| xelat              = [[Şerefname]]
| şerên_tevlêbûyî    = [[Şerê osmanî û sefewî (1578-1590)]]
}}
'''Şerefxanê Bidlîsî'''{{Efn|Navê wî yê temanî: '''Şerefedîn Xan kurê Şemsedîn kurê Şeref Begê Bidlîsî'''}} an jî '''Mîr Şeref''' ({{Jidayikbûn|25|2|1543|j=1}} − m. {{Derdora}} 1603-04), mîr, [[nivîskar]] û [[dîrok]]nasekî [[kurd]] e. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng [[Şerefname]] ye. Mijara Şerefnameyê [[Dîroka Kurdistanê|dîroka kurd]] û [[Kurdistan]]ê ye. Ew li gundê [[Kerehrûd]] ê li navenda Îranê, di navbera [[Erak]] û [[Qum]]ê de jidayikbû, di temenê ciwan de ew şandin dadgeha [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] û li wir perwerdehiya xwe wergirt.

Ew nivîskarê Şerefnameyê ye ku yek ji girîngtirîn berhemên li ser dîroka Kurdistanê a [[Serdema Navîn|serdema navîn]] e, ku di sala 1597an de hatiye nivîsandin. Wî di berhemên xwe de wêneyekî baş ê jiyana kurd û [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedanên kurd]] ên sedsala 16an afirand. Li derveyî [[Farsistan]]ê û welatên ku kurdîaxêv lê dijîn, Şerefxanê Bidlîsî bi wergerandina berhemên xwe ji hêla zanyarên din ve bandor li ser edebiyat û civakên kurdî kiriye.

Ew her wiha hunermendekî jêhatî û zilamekî xwende bû, di [[Matematîknas|matematîk]] û stratejiya leşkerî de bi qasî ku di dîrokê de jî serketî bû.

== Jiyana berê ==
Şerefxanê Bidlîsî di 25ê sibata 1543an de, li parêzgeha [[Merkezî (parêzgeh)|Merkezî]] ya Farsistanê li gundê [[Kerehrûd]]ê, di dema sirgûnkirina bavê xwe de jidayikbûye. Bavê wî Şemşedîn, begekî kurd bû. Bavê wî di dema berbelavbûna reqabetên [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriyên osmanî]] û sefewî de mirasta xwe winda kiribû.

Şerefxan endamê malbata serdest a konfederasyona [[eşîra rojakî]] bû ku endamên wê di wê demê de [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]] ji sedsala 9an vir ve bi navber wekî mîrnişîneke serbixwe hikum dikirin.&lt;ref name=&quot;Aktürk2018&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê Şerefxan qet sernavê eşîrî yê hevpar &quot;Xan&quot; hilnegirt, li şûna wî sernavê qraliyetê yê &quot;emîr&quot; an jî &quot;mîr&quot; tercîh kir. Ew bi gelemperî wekî ''Mîr Şeref'' dihat nasîn.

Paşê malbata wî ket bin parastina xanedana sefewiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedic Historiography of the Muslim World |paşnav=Singh |pêşnav=NK |weşanger=Global Vision Publishing House |sal=2004 |isbn=9788187746546 |url=https://books.google.com/books?id=EDdGPxC1stIC&amp;q=Sharaf+Khan&amp;pg=PA201 }}&lt;/ref&gt; Ew li dadgeha [[Tahmasp I]] hate perwerdekirin û di sala 1596an de nivîsand:
{{Quote|Dema ez bûm neh salî (di sala 1551an de) ez ketim haremeke taybet (haram-i khass)... sê salan (1551–1554) min li qesra hundir wekî pageyek xizmeta malbata (sîlsîla) wî şahê paqijkirî (pakiza atvar) kir.|sign=Şerefxanê Bidlîsî}}
Bedlîsî behsa perwerdehiya xwe kir ku tê de hînkirina [[Quran]]ê, xwendina prensîbên [[şerîet]]ê, dîndarî û paqijiyê hebû. Ji ber meyla olî ya Şah Tahmasp, Bidlîsî bi alimên olî re hate nasandin, yên ku wî li dijî mirovên xerab hişyar dikirin, û li şûna wê dostaniya bi mirovên baş re teşwîq dikirin û gava Bidlîsî gihîşt asta herî jor, hunerên şerî (sipahîgira), [[tîrbazî]], [[polo]], [[pêşbirk]], [[şûrbazî]] û [[rêgeza şovalyetiyê|rêgezên şovalyetiyê]] - [[mirovahî]] û [[comerdî]] - fêrî wî hatin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slaves of the Shah: new elites of Safavid Iran |paşnav=R. Babaie |pêşnav=Sussan |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=2004 |isbn=9781860647215 |url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C&amp;q=Sharaf+Khan+Bidlisi&amp;pg=PA29 }}&lt;/ref&gt;

== Mîrê Bidlîsê (1578-1597) ==
[[Wêne:Ancient Kurdistan.png|thumb|Kurdistan di sedsala 16an de]]
Di sala 1576an de, Tahmasb I nasnavê ''Mîrê Mîran'' da wî û ew wek serokê hemî eşîrên kurd ên [[Rojhilata Kurdistanê]] tayîn kir. Wî nasnavê xwe qebûl kir, lê tenê du sal şûnda, Şerefxan dev ji helwesta xwe ya berê berda û di şerê wan ê li dijî sefewiyan de piştgirî da osmaniyan û 400 leşker pêşkêşî wan kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |weşanger=Routledge Handbooks Online |tarîx=8 tebax 2018 |rr=35–47 |isbn=978-1-138-64664-3 |ziman=en |beş=The Kurdish emirates |url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4 |doi=10.4324/9781315627427-4 |s2cid=186808301 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1578an de, siltan [[Murad III]], nasnavê ''Mîrê Şerefxan'' da wî û ew bû mîrê [[Mîrektiya Bedlîsê|mîrektiya Bidlîsê]].&lt;ref name=&quot;N1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The New world order: sovereignty, human rights, and the self-determination |paşnav=N. S. Sellers |pêşnav=Mortimer |weşanger=Berg Publishers |sal=1996 |isbn=9781859730645 |url=https://books.google.com/books?id=bKTsZMoY8XIC&amp;q=Sharaf+al-Din+Bitlisi&amp;pg=PA141 }}&lt;/ref&gt;

=== Şerê sefewî û osmaniyan ===
Serweriya Şerefxan bi awayekî rasterast dikeve çarçoveya reqabeta dubare di navbera împeratoriyên sefewî û osmanî de li ser sinorên Kurdistan û [[Qefqaz]]ê.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2016-04-19 |sernav=The Early History of Kurdish Studies (1787–1901) |url=https://doi.org/10.1163/15700607-00561p05 |kovar=Die Welt des Islams |cild=56 |hejmar=1 |rr=55–88 |doi=10.1163/15700607-00561p05 |issn=0043-2539 }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1576an de ji aliyê şahê sefewî ve hat rûmetdarkirin, Şerefxan di kanûna 1578an de dilsoziya xwe guherand û nêzîkî 400 leşkerên kurd anî aliyê xwe.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

Li gorî raporê, ji sala 1578an heta dora sala 1588an wî di kampanyayên osmaniyan ên li dijî farisan li Qefqasyayê û deverên sinorî yên cîran de rêberî an çavdêriya [[kontîngent]]ên kurdan kir.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt; Biryara wî hem bandorên stratejîk û hem jî yên xanedanî hebûn: bi hevgirtina bi osmaniyan re, wî mîrektiya Bidlîsê ji bo xwe û neviyên xwe misoger kir; osmaniyan jî di encamê de hevalbendek dilsoz ê kurdan li herêmeke sinorî ya nakokî bi dest xistin.&lt;ref name=&quot;N1996&quot; /&gt;

Di şerê berfirehtir de, her çend şerê navdar ê [[Şerê Çaldiranê]] (1514) beriya desthilatdariya wî ya çalak bû jî, pevçûna berdewam a osmanî-sefewiyan hilbijartin û dagirkirina wî ya herêmê şekil da.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

Ji ber vê yekê, divê desthilatdariya Şerefxan wekî di nav &quot;sîstema şer&quot; a farisî-osmanî ya dawiya sedsala 16an de were dîtin, ku tê de mîrnişînên kurd ên mîna ya Bidlîsê wekî aktorên nîvxweser tevdigerin ku bi împeratoriyekê an yê din re nêzîktir in.&lt;ref name=&quot;Alsancakli2016&quot; /&gt;

=== Dema dawîn ===
Şerefxan heta sala 1597an desthilatdariya fermî ya xanedaniyê veguhestibû kurê xwe Şemsedîn.&lt;ref name=&quot;N1996&quot; /&gt;

Piştî desthilatdariya wî, mîrektiya Bidlîsê di bin neviyên wî de berdewam kir, lê hêdî hêdî asta xweseriyê û rewşa siyasî ya mîrektiyên kurd li herêmên sinorê osmanî di sedsalên 17 û 18an de guherî.&lt;ref name=&quot;Iranica89&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=BEDLĪSĪ, ŠARAF-AL-DĪN KHAN |ensîklopedî=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/bedlisi-saraf-al-din-khan-b |roja-gihiştinê=31 adar 2015 |paşnav=Glassen |pêşnav=Erika }}&lt;/ref&gt;

Bi kurtasî, qonaxa dawî ya serweriya Şerefxan xurtkirin û veguhertinê nîşan dide: radestkirina desthilatdariyê, balkişandina ser dîrok û meşrûiyetê û hiştina mîrateyek hem xanedanî û hem jî edebî li dû xwe.&lt;ref name=&quot;Iranica89&quot; /&gt;

== Şerefname ==
{{Gotara bingehîn|Şerefname}}
Şerefxanê Bidlîsî demek dirêj plan dikir ku pirtûkek li ser dîroka kurdan binivîse û di dawiyê de di sala 1597an de dest bi nivîsandina destana xwe ya Şerefnameyê kir. Şerefname, ku bi [[Zimanê farisî|farisî]] hatiye nivîsandin, dîroka wê dike çar beş. Ya yekem behsa pênc xanedanên kurd dike ku wekî padîşahî (siltanatî) xwedî bûne: [[Merwanî (xanedan)|merwaniyan]], [[Hesnewî (xanedan)|hesnewiyan]], [[Hezarhespî (xanedan)|hezarhespiyan]], [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] û di dawiyê de [[Selahedînê Eyûbî]]. Beşa duyem navnîşa xanedanên ku pere lê hatine çêkirin û xutbe li ser navên wan hatiye xwendin dike. Beşa sêyem malbatên parêzgarên mîrasî hejmar dike, dema ku ya çarem dîroka mîrên Bidlîsê vedibêje.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&amp;q=Sharafnama&amp;pg=PA28 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber şert û mercên serdema xwe, ji bo Şerefxan neçar bû ku Şerefnameyê bi farisî binivîse.&lt;ref name=&quot;Vural&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Genç |pêşnav1=Vural |tarîx=2024 |sernav=The Cultural Impact of the Persian Language in and around Bidlis |kovar=Iranian Studies |cild=57 |hejmar=1 |rûpel=38 |doi=10.1017/irn.2023.61 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Piştî ku bavê wî, [[Şemsedîn Xan]], li qesra Şah Tahmasp penageh girt, ne ecêb e ku Şerefxan ku li kêleka mîran li qesra Şah Tahmasp li [[Qazwên|Qaswênê]] perwerdehiyek bilind wergirt û mîna axaftvanekî xwemalî farisî fêr bû, hilbijart ku vê berhemê bi wî zimanî binivîse. Biryara wî hem ji ber xwesteka gihîştina temaşevanên berfireh li seranserê herêmên farisîaxiv û hem jî ji bo zêdekirina meşrûiyeta xanedana xwe li cîhana berfirehtir bû. Piştî qedandina pirtûka xwe, Şerefxan kopiyên wê ji serokên [[Mîrektiya Kilîsê|mîrektiya Kilisê]] û [[Mîrektiya Erdelan|Erdelanê]] re şand. Ev jest dikaribû armanca nîşandana desthilatdariya xanedaniya hikumdarê Bidlîsê û bidestxistina nasînek berfirehtir be, di heman demê de nîşan bide ku farisî di qesrên hikumdarên din ên kurd de tê xwendin û nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Vural&quot; /&gt;

== Mirin ==
Piştî dawiya salên 1590an, Şerefxanê Bidlîsî hêdî hêdî ji siyaseta aktîv vekişiya. Piştî temamkirina Şerefnameya xwe (ku li dora 1597–1599an qediya ye), tê bawerkirin ku ew vegeriyaye Bidlîsê, ku mîrateya malbata wî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya texmînên akademîk mirina wî li dora sala 1603an, di dema serweriya siltanê osmanî [[Ehmed I]] de destnîşan dikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}} Hin çavkaniyên kurdî, li ser bingeha kronîkên herêmî, pêşniyar dikin ku ew li Bidlîsê miriye, dibe ku ji ber sedemên xwezayî.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=27}}

== Mîrasê wî ==
[[Wêne:Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg|thumb|Pêyrekê Şerefxanê Bidlîsî li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]]]]
Şerefnameya Şerefxan (ku di sala 1597an de temam bûye) ji hêla zanyarên nûjen ve wekî çavkaniya sereke ya navendî ji bo dîroka xanedanên kurd di serdema pêş-nûjên de tê hesibandin: ew şecereyan, vegotinên mîr û dîrokên herêmî bi farisî sîstematîze dike û hemî dîroknûsiya paşê ya li ser mîrektiyên kurd ên destpêka-nûjên şekil daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996-05-01 |sernav=State‐tribe relations: Kurdish tribalism in the 16th‐ and 17th‐century Ottoman empire |url=https://doi.org/10.1080/13530199608705620 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |doi=10.1080/13530199608705620 |issn=1353-0194 }}&lt;/ref&gt; Ev navendîbûn di lêkolînên dawî û danasînên projeyan de bi berdewamî tê tekez kirin: projeya Akademiya Awistiryayê bi eşkere Şerefnameyê wekî &quot;çavkaniya herî girîng ji bo dîroka kurd berî serdema hemdem&quot; bi nav dike û tekez dike ku, tevî girîngiya wê, çapek bi tevahî rexneyî hîn peyda nebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/en/isa/research/project-archive/sharaf-nama-amir-sharaf-khan-bidlisi-a-persian-source-for-the-history-of-kurds?utm_source=chatgpt.com |sernav=Sharaf-nāma. Amīr Sharaf Khān Bidlīsī A Persian Source for the History of Kurds |malper=www.oeaw.ac.at |roja-gihiştinê=2025-11-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber vê yekê zanyar Şerefxan ne tenê wekî hikumdarekî herêmî tê zanin, lê wekî nivîskar-dîroknasek ku projeya wî ya nivîskî bi zanebûn meşrûiyeta xanedaniyê û bîranînek dîrokî ya kurdan ava kiriye, derman kirine; rexneyên nûjen hem nirxa belgefîlm a pirtûkê û hem jî karanînên wê yên îdeolojîk (îdiayên şecereyan, stratejiyên meşrûkirinê) derdixin pêş.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bajalan |pêşnav=Djene Rhys |tarîx=2012-11-01 |sernav=Şeref Xan's''Sharafnama'': Kurdish Ethno-Politics in the Early Modern World, Its Meaning and Its Legacy |url=https://doi.org/10.1080/00210862.2012.737726 |kovar=Iranian Studies |cild=45 |hejmar=6 |rr=795–818 |doi=10.1080/00210862.2012.737726 |issn=0021-0862 }}&lt;/ref&gt;

Şerefxan li herêmeke sinorî ya pirzimanî bi farisî nivîsandiye; xebatên dawî Bidlîsê wekî navendek destnîşan dikin ku çanda wêjeyî ya farisî heta dawiya sedsala 16an tê de bandorker maye û farisî wekî zimanê dîroknûsî û rêveberiya elîteyê xizmet kiriye. Nivîsa dawî ya Vural Genç bandora çandî ya berdewam a farisî li Bidlîs û derdora wê belge dike, û îdia dike ku farisî şêwaz daye pratîkên wêjeyî û rêveberiya herêmî - şertek ku dibe alîkar ku hilbijartina farisî ji bo Şerefnameyê rave bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dehqan |pêşnav=Mustafa |paşnav2=Genç |pêşnav2=Vural |tarîx=2018-06-01 |sernav=Kurds as spies: Information-gathering on the 16th-century Ottoman–Safavid frontier |url=https://doi.org/10.1556/062.2018.71.2.5 |kovar=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |cild=71 |hejmar=2 |rr=197–230 |doi=10.1556/062.2018.71.2.5 |issn=0001-6446 }}&lt;/ref&gt;

Akademîsyen herwiha mîrata Şerefxan di çand û bîra maddî de dişopînin: [[patronaj]], nivîs û weqfên bajarî yên li Bidlîsê hawîrdora çandî ya ku Şerefname hilberandiye nîşan didin, û pratîkên bîranînê yên nûjen (peyker, projeyên dîroka giştî, tevlêbûna di mufredatên lêkolînên Kurdî de) Şerefxan wekî sembola berdewamiya dîrokî ya kurdan bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot; /&gt; Zanyariyên li ser dîrok û mîmariya çandî ya herêmê çarçoveyek ji bo van îdiayan peyda dikin.&lt;ref name=&quot;Bajalan2012&quot; /&gt;

== Binerê ==

* [[Îdrîsê Bidlîsî]]

== Çavkanî ==
=== Nîşe ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* {{Jêder-kovar |paşnav1=Alsancakli |pêşnav1=Sacha |sernav=Matrimonial Alliances and the Transmission of Dynastic Power in Kurdistan: The Case of the Diyādīnids of Bidlīs in the Fifteenth to Seventeenth Centuries |kovar=Eurasian Studies |tarîx=2017 |cild=15 |hejmar=2 |rr=222–249 |doi=10.1163/24685623-12340037 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Floor |pêşnav1=Willem M. |sernav=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri |tarîx=2008 |weşanger=Mage Publishers |cih=Washington, DC |isbn=978-1933823232 |rûpel=248 }}
* {{Jêder-kitêb |beş=The Kurdish frontier under the Safavids |pêşnav=Akihiko |paşnav=Yamaguchi |sernav=The Safavid World |pêşnavê-edîtor=Rudi |paşnavê-edîtor=Matthee |weşanger=Routledge |rr=556–571 |sal=2021 }}

== Xwendina bêhtir ==
* {{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 |sernav=Bidlisī, Sharaf al-Dīn |malper=Encyclopaedia of Islam Three Online |tarîx=2018 |weşanger=Brill |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |gihiştina-urlyê=subscription |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_25248 }}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdistanica.com/?q=node/16 KURDISTANICA]
* [https://web.archive.org/web/20101229123002/http://web.telia.com/~u63802125/Xaneper/Hemsida/Nivisar/Kurdimak/serefname.html Şerefname; pencereya kurdan a ber li mêjûyê]

{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Desthilatdarên kurd]]
[[Kategorî:Dîroknasên kurd]]
[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
[[Kategorî:Kesên ji Bidlîsê]]
[[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]]
[[Kategorî:Mirin 1603]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]
[[Kategorî:Zanayên kurd]]</text>
      <sha1>hi8hdai3d7nte35crtvqmp5bldcl12s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bîrûnî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13932</id>
    <revision>
      <id>2087516</id>
      <parentid>2052562</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T23:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>48249</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/004bvan|004bvan]] ([[User talk:004bvan|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Balyozbot|Balyozbot]]</comment>
      <origin>1761233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4263" sha1="iyl8blxw5xwsd5is6552wd3zttgt4zr" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstoteles]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''' yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]) [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[fars]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine. Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê, li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;http://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-ii&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene. Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* Ana Britannica – 4. Cilt / s. 269-271
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>iyl8blxw5xwsd5is6552wd3zttgt4zr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087533</id>
      <parentid>2087516</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="3psp5bhtfh8cf8shlts80d33004th18" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstoteles]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''' yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]) [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[fars]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine. Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê, li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;http://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-ii&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene. Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>3psp5bhtfh8cf8shlts80d33004th18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087534</id>
      <parentid>2087533</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2087534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4417" sha1="karezy1iiuh8ffeq4owtmnm0qmotdew" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstoteles]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''' yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]) [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[fars]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine. Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê, li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene. Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>karezy1iiuh8ffeq4owtmnm0qmotdew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087535</id>
      <parentid>2087534</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="a7rlobspzikga9dk9f75o3ayced1xv1" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstoteles]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[fars]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine. Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê, li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene. Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>a7rlobspzikga9dk9f75o3ayced1xv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aziz Nesin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15693</id>
    <revision>
      <id>2087548</id>
      <parentid>2063543</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2247" sha1="dtrgcleii88xo8icp22rx8z1zzs576b" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
}}
'''Aziz Nesin''' (jdb. [[20ê kanûna pêşîn]] 1915, li [[Stembol]]ê - [[6ê tîrmehê]] 1995, li Îzmîrê&lt;ref&gt;[[Armanc (kovar)|Armanc]], 1 (159):1995, r. 6.&lt;/ref&gt;), [[nivîskar]], [[Rexnegir|rexnegîr]], [[şanonivîs]], [[çîroknivîs]] û [[siyasetmedar]]ekî tirk bû. Nameyê wî yê berê Mehmet Nusret e.

Nesin li pey xwe jiyaneke têr serkeftî, bi hezaran nivîs, bi sedan çîrok, bi dehan pirtûk, gelek xelat û weqfekê hiştiye. Wî li nûjenkirina civakê digeriya. Herçendî di kêşeya Kurd de hîç roleke erênî neleyîstibe jî miroveke demokrat bû.

== Pirtûkên Aziz Nesin ==

* Kadın Olan Erkek (1955), Jinemêr
* Gol Kralı Sait Hopsait (1957), Mirê laqan Sait Hopsait
* Erkek Sabahat (1957), Kuremêr Sabahat
* Saçkıran (1959), Porkujer
* Zübük (1961), Qeşmer
* Şimdiki Çocuklar Harika (1967), Zarokên îro bêhempa ne
* Tatlı Betüş (1974), Xwînşîrîn Betüş
* Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (1977), Yaşar ne dijî ne jî najî
* Surname (1976), Sûrname
* Tek Yol (1978), Yekerê
* Nutuk Makinası (1958), Makîneya gotinên beredayî
* Az Gittik Uz Gittik (1959), Pirr çûn hindik çûn
* Merhaba (1971), Merheba
* Suçlanan ve Aklanan Yazılar (1982), Nivîsarên tewanbarkiri û bêsûcdîtî
* Ah Biz Ödlek Aydınlar (1985), Ax em ronakbîrên newêrek
* Biraz Gelir misiniz (1958), Aya dikanin nêzîk bin
* Bir Şey Yap Met (1959), Tiştekê bike Met
* Toros Canavarı (1963), Hûtê Torosê
* Düdükçülerle Fırçacıların Savaşı (1968), Şerê fîtikvan û xorşimvanan
* Çiçu (1970), Çiçû
* Tut Elimden Rovni (1970), Bi destên min bigire Rovnî
* Hadi Öldürsene Canikom (1970), De ka bikuje canikam
* Beş Kısa Oyun (1979), Pênc kurteleyîstik
* Bütün Oyunları (1982) Hemi leyîstikên Wî
* Korkudan Korkmak (1988), Ji tirsê tirsîn
* Azizname (1970)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
[[Kategorî:Kesên ku çûne ser ateîzmê]]
[[Kategorî:Mirin 1995]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Stembolê]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]]</text>
      <sha1>dtrgcleii88xo8icp22rx8z1zzs576b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Axtamar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16732</id>
    <revision>
      <id>2087541</id>
      <parentid>1828143</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6455" sha1="enr87x25xpnifx3og1vvja8t22rbg81" xml:space="preserve">{{Agahîdank girav
| nav                = Axtamar
| navê_fermî         = 
| wêne               = Akdamar Island From Near Gevas.JPG
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = Dîmenek ji girava Axtamarê
| dûgel1             = [[Tirkiye]]
| dûgel1_binebeş1    = Parêzgeh
| dûgel1_nav_binebeş1 = [[Wan (parêzgeh)|Wan]]
| dûgel1_binebeş2    = Navçe
| dûgel1_nav_binebeş2 = [[Westan]]
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| berbelavî          = 
| bajarê_mezin       = 
| cih                = [[Gola Wanê]]
| rûerd              = 0,7
| dirêjahî           = 0,7
| firehî             = 0,6
| cihê_herî_bilind   = 1.912 m
| nexşeya_cihan      = Tirkiye
| nc_firehî          = 
| nc_relief          = erê
| lat_deg            = 38
| lat_min            = 20
| lat_sec            = 28
| lat_dir            = N
| lon_deg            = 43
| lon_min            = 2
| lon_sec            = 9
| lon_dir            = E
}}
'''Axtamar''' yek ji giravên herî mezin ên li [[Gola Wanê]] ye.

Girav ji sala 908an heya 1021an wek palatîneke (?) kesrayên (?) ermenî yên [[Vaspurakan]]ê ji xanedanê [[Artsrûnî]]yan dihat bikaranîn. Herwiha, katolîkosê [[Dvîn]]ê jî, ji salên 920/931an heta 950/992an li wir dima &lt;ref name=&quot;Renz271&quot;&gt;Alfred Renz: ''Land um den Ararat. Osttürkei – Armenien'', Prestel, München 1983, S. 271 f.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dédéyan931&quot;&gt;Gérard Dédéyan (éd.): Histoire du peuple arménien Editions privat, Toulouse 2007 ISBN 978-2-7089-6874-5 S. 931 f.&lt;/ref&gt;, herwiha katolîkosên (?) ermenî ji sala 1116an heta 1895an Axtamarê wek navend bikaranîbûn.

Axtamar bi xwe ji boy demeke dirêj navenda çandî ya ermeniyên Anatoliyayê bû.&lt;ref name=&quot;Hewsen208&quot;&gt;Robert H. Hewsen: ''Armenia. A Historical Atlas'', The University of Chicago Press, Chicago und London 2001, p. 208&lt;/ref&gt;

== Bicihbûn ==

Li vê giravê dêreke Ermeniyan a dîrokî heye. 45&amp;nbsp;km li başûrê rojavayê bajarê Wanê dikeve. Cihekê turîstîk e. Seferên keştiyan bo tûrîstan hene. Meriv bi ferîbotê digihêje giravê û girav yek ji cihên turîstîk ên Wanê binavûdeng e.

== Nav ==
Navê wê yî berê ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye qedexekirin û navê ''Akdamar'' pêvekirine. Tê gotin ku navê keca kesrayeke ermenî lê hatiye kirin.

=== Efsaneya li ser navê giravê ===
[[Wêne:Aghtamar NW.jpg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji dêra Axtamarê]]
Navê Axtamarê tê gotin ji efsaneyeka Ermenî tê. Bi navê Tamara keçikeka ciwan a panêrê (dêrnêr) yan keşeyê dêrê hebûye. Xortekê dilê xwe dikeve vê keçikê lê bavê wê dilsar e. Bi êvaran dizîka avjeniyê dike û tê dîtina hezkiriya xwe. Tamara li perekê giravê bi çirayê li hêviya wî dima. Bavê wê bi vê yekê dihese û dafikek datîne. Di şeveke bahozî de xort tê dîtina Tamarayê û xwe li benda agirê çirayê datîne. Lê nizane ka çira di destê bavê Tamarayê de ye û li dora giravê digere. Her gava çira cihê xwe diguhere, xort jî berê xwe diguherîne. Ev yeka han heya ciwan dixeniqe didome. Gotina ciwan a dawî &quot;Axxx Tamara!&quot; bûye. Li ser wê Tamara jehrê vedixwe û dimire. Bavê gelek poşman dibe lê êdî dereng e. Navê giravê her û her Axtamara dimîne.

Herwekî &quot;axtamar&quot; peyveke Kurdî ye jî. Axtamar tê wateya cihê ku axa wê tamarî ye. Bingeha navê Axtamara na lê bermayiyên giravê girîng e. Mixabin dewleta Tirk xwedî li Axtamarayê dernakeve. Ji aliyê leşkeran ve bi sedan fîşek li dêra dîrokî hatiye weşandin, ji ber ku dêr a Ermeniyan e. Dîsa komeke kes li giravê dijîn ku tê payîn ew ziyanê didin bermahiyan.

=== Wêneyên ji Axtamarê ===
&lt;gallery&gt;
Wêne:Aghtamar 1890.png|Dêra Axtamarê di sala 1890an de.
Wêne:Aghtamar 1923.png|Dêra Axtamarê di sala 1923an de.
Wêne:Akdamar david-goliath.jpg|Rolyefek li dîwara dêr nîsanî sera Dawûd û Golyatê dide.
Wêne:Akdamar fassade.jpg|Rolyefên li dîwara rojhilatê.
Wêne:Abraham und Isaak.JPG|Rolyef: Pêxember Îbrahîm û lawê wî ìshaq.
Wêne:Daniel in der Löwengrube.JPG|Rolyef: Pêxember Daniyel li cem sêran
Wêne:Akdamar Church.JPG|Rolyefek li dîwara dêra Axtamarê: efsaneya Dawûd û Golyatê nîsan dide (sal 2007).
Wêne:Van City, Turkey overview 2011.jpg|Dîmenek ji Wanê.
Wêne:Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Dêra Axtamarê di dema biharê de.
Wêne:USSHER(1865) p371 AKTHAMAR FROM AGHAVANK.jpg|(1860)
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûk ==
* Sirarpie Der-Nersessian: ''Aght'amar: Church of the Holy Cross''. Harvard University Press, Cambridge 1965
* Stepan Mnatsakanian: ''Aghtamar''. English translation K.H. Maksoudian, Editions Erebouni, Los Angeles, 1986
* Susanne Partsch: ''Kunst-Epochen, Band I, Frühchristliche und byzantinische Kunst''. Reclams Universal-Bibliothek Nr. 18168, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-018168-2, Seite 146 ff.
* Josef Strzygowski: ''Die Baukunst der Armenier und Europa'', I, II, Wien 1918.
* Herman Vahramian: ''Achtamar''. Oemme edizioni, Milano, 1988
 
== Girêdanên derve ==
* [http://www.virtualani.org/aghtamar/index.htm Aght'amar: The Church of the Holy Cross] (Virtual Ani)
* [http://www.westernarmenia.net/index.files/ahtamar_de.htm/ Western Armenia: Die Kirche Surb Hatsch (vom Heiligen Kreuz) auf der Insel Aghtamar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106110448/http://www.westernarmenia.net/index.files/ahtamar_de.htm |date=2009-01-06 }} (WesternArmenia.net)
* [http://armenianstudies.csufresno.edu/iaa_architecture/aghtamar.htm Aghtamar Church of the Holy Cross] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051215161503/http://armenianstudies.csufresno.edu/iaa_architecture/aghtamar.htm |date=2005-12-15 }} (California State University – Armenian Studies Program)
* [http://www.tatvan.net/galeri2.htm Bilder von Akdamar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828044047/http://www.tatvan.net/galeri2.htm |date=2008-08-28 }}
* [http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&amp;link=106625 Zustand nach der Restaurierung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927221727/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&amp;link=106625 |date=2007-09-27 }}

{{Behra Wanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|38|20|28|N|43|02|09|E|type:isle_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Giravên gola Wanê]]
[[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
[[Kategorî:Westan]]</text>
      <sha1>enr87x25xpnifx3og1vvja8t22rbg81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lev Tolstoy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16896</id>
    <revision>
      <id>2087570</id>
      <parentid>2064640</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T08:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1638" sha1="87pvnxb4lm0q34olbuzabwyyy3gvqlc" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| sernavê_wêne       = Lev Nîkolayevîç Tolstoy (1908), li {{Girêdan|Yasnaya Polyana|ru}}
}}
'''Lev Nîkolayevîç Tolstoy''' (bi [[rûsî]]: Лев Никола́евич Толсто́й, ''Lev Nikolayevich Tolstoy'') [[nivîskar]]ekî rûs e. Ew di 1828'an de li [[Yasnaya Polyana]]yê ([[Tula]], [[Rûsya]]) ji dayîk bûye û dijiye û di 1910'î de li wir jî miriye. Wî alîgirê [[anarşîzm]] dikir.
 
Berhemên Tolstoy ên herî navdar ''Şer û aşîtî'' (Война и мир, ''Voyna i mir'', 1865–69) û
''Anna Karenîna'' (Анна Каренина, ''Anna Karenina'', 1875–77) ne.[[Wêne:Tolstoy grave.jpg|thumb|200px|Gora Lev Tolstoy, li [[Yasnaya Polyana]]yê ([[Rûsya]])]]
== Berhemên bi kurdî ==
* [[Du Heval]], 2002, wergêr: [[Amed Tîgris]]
* [[Wateya Jîyanê]], [[Hivda İletişim]] 2006, wergêr: [[Mûrad Pola]]
* [[Însan bi çi dijî]], Nûbihar 2013, wergêr: Medenî Ogut&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pirtukakurdi.com/insan-Bi-Ci-Diji |roja-gihiştinê=2017-03-17 |roja-arşîvê=2017-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170602055643/http://www.pirtukakurdi.com/insan-Bi-Ci-Diji |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Anarşîzm]]
[[Kategorî:Fîlozofên wêjeyê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê ji Împeratoriya Rûsî]]
[[Kategorî:Mêr|Tolstoy]]
[[Kategorî:Mirin 1910]]
[[Kategorî:Nivîskar|Tolstoy]]
[[Kategorî:Nivîskarên rûs|Tolstoy]]
[[Kategorî:Romannivîsên ji Împeratoriya Rûsî]]</text>
      <sha1>87pvnxb4lm0q34olbuzabwyyy3gvqlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mehmet Akif Ersoy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19737</id>
    <revision>
      <id>2087558</id>
      <parentid>2047636</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T07:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1439" sha1="145xnq9r2yibcryf6nr7egyn8201hs6" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Mehmet Âkif Ersoy''' (jdb. [[1873]] li [[Fatih]], [[Stenbol]]; m. {{Mirin|27|kanûna pêşîn|1936}} li [[Stenbol]]), yek ji [[helbestvan]]ê navdarekî [[tirk]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/yazarlar/namik-kemal-zeybek/mehmet-akif-arnavut-mu-55661 |sernav=Mehmet Akif Arnavut mu? |malper=Posta |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-06-02 }}&lt;/ref&gt; Nivîskarê sirûda neteweyî ya [[Tirkiyê]] bi navê &quot;Korkma - Netirse&quot; ye. Navê wî yê di malbatê de ''Raghîyf'' bûye. Dibistana ajalnasiyê bidawîkiriye. Di dawiya Osmaniyan de doza ji nû ve vejîna [[Împeratoriya Osmanî]] dikir. Xwedî nêrînên Tirk-Îslamîst bûn. Dema Komara Tirkiyê ava dibe dewlet biryarekê distîne ku sirûdeke neteweyî were çêkirin. Ji bo wê pêşbirkekê tê lidarxistin. Di wê pêşbirkê de helbesta Ersoy a bi navê &quot;Netirse!&quot; tê hilbijartin û Ersoy 500 Lîra xelatê werdigire.

Piştre nakokî di navbera wî û [[Mustafa Kemal Atatürk]] de derdikevin û sirgûnê [[Misir]]ê dikin. Heya beriya mirinê nahêlin ew were Tirkiyeyê.

== Berhemên wî ==

* [[Safahat]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Helbestvan-şitil}}

[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 1ê]]
[[Kategorî:Helbestvanên osmanî yên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên sirûdên neteweyî]]</text>
      <sha1>145xnq9r2yibcryf6nr7egyn8201hs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aspîrîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20803</id>
    <revision>
      <id>2087525</id>
      <parentid>1917361</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1150" sha1="4q0q55dvehx3pzughjo6jhgjyeapc13" xml:space="preserve">[[Wêne:Acetylsalicylsäure2.svg|thumb|Aspîrîn]]
[[Wêne:Aspirine macro shot.jpg|thumb|Hebên aspîrînê, dermanê êşkuj e]]

'''Aspîrîn''', di zanistiyê de: ''acetylsalicylic acid - ASA'', ango [[asîda asetîlsalîsîlîk]], dermanekî alîkar e.

Li dijî zêdetîna laş, serêş û [[sîmptom]]ên [[arsim]]ê tê bikaranîn. Herwekî ji ber ku xwînê tenik dike, di NDD ([[nexweşiyên dil-demar]]), pêşîgirtina [[mirina masûlkeyên dil]] de jî bikêr e.

Aspirin wekî dermanekî bisêhr hate pêşwazîkirin. Cara pêşîn ji aliyê fîrmaya dermanan [[Bayer]] ve bi xebatên kîmyager [[Felix Hoffmann]] di sala [[1897]]'an de hate çêkirin û Bayerê gelek pere qezenckir. Di [[Şerê Cihanî yê Yekem]] de wekî êşbirr hate bikaranîn.

Aspîrîn ji pel û qaşikên dara bî (bîdar) tê çêkirin ku 3.500 sal in bandora pelên bîdarê li ser laş tê zanîn. Cureyên nûjen ên aspîrînê ne sade ne. gelek elementên têkildar û vitamînan jî dihewînin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Derman]]
[[Kategorî:1897 di zanistê de]]
[[Kategorî:1897 li Almanyayê]]
[[Kategorî:Dahênên almanî]]</text>
      <sha1>4q0q55dvehx3pzughjo6jhgjyeapc13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azadiyên bajarwerî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21391</id>
    <revision>
      <id>2087545</id>
      <parentid>1716797</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="afsvr2l2l1ddwse2crzjgi6i5siouo9" xml:space="preserve">'''Azadiyên bajarwerî''', '''azadiyên şarwerî''', '''azadiyên sivîl''' ew [[azadî (siyasî)|azadî]] in ko bi tivavî [[kes (civakzanist)|kesan]] ji [[hukmet]]an diparêzin. Azadiyên bajarwerî sînoran jibo desthilata hukmetê dadinin da nekarit mayê xwe di jiyana [[welatî|welatiyan]] da bikit. Herwisa li nivîsarên [[mafên bajêrwarane]] û [[mafên mirovan]] binêre.

Azadiyên bajarwerî yên asayî ev in: [[azadiya haviliyê]], [[azadiya civînê]], [[azadiya axivtinê]] û [[azadiya dînî]]. Hindek azadiyên bajarwerî yên dî, mîna [[dadkirina dadwerane]] anko mehkemkirineka adîlane, hene.

Çemk anko têgeha fermî ya azadiyên bajarwerî li sala 1215ê di [[Magna Carta|Magna Kartayê]] da hatiye. Di hemî [[demokrasî]] anko dozenên cîhana bajarwera evro da, hukmet û qanûn, hema bi nav jî bit, jibo parastina azadiyên bajarwerî hatine pê. Bi gotineka dî, hemî welatî berpirsyarên parastina van azadiyan in.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Civak-şitil}}

[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Mafên mirovan]]</text>
      <sha1>afsvr2l2l1ddwse2crzjgi6i5siouo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arîstokrasî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23320</id>
    <revision>
      <id>2087523</id>
      <parentid>1717918</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1760" sha1="px6eo7t4xe3b2mpq8zrid02m1k42btn" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}

{{Agahîdanka giştî
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
}}
'''Arîstokrasî''' (bi [[Inglîzî]]: ''aristocrasy'') cureyeke desthilata siyasî ye ku tenê komeka biçûk ji [[bijare (civak)|bijareyên]] civakê desthilatdar in. Tenê van bijareyan mafê wan heye ko jibo wergirtina jortirîn pêgeha desthilata siyasî hevrikî û rikeberiyê bikin. Dest-bi-destbûna desthilatê di sîstemên arîstokrtîk da pir caran bûmayîk anko mîratgirane ye.

== Peyva arîstokrasî ==
Ev peyv jî mîna gelek peyvên dî yên vî warî, ji zimanê [[Yewnanî]] hatiye. Arîstokrasî du par e, ''arîstos'' bi ramana &quot;baştirîn&quot;, herî baş&quot; û ''kratîyin'' bi ramana &quot;desthilat&quot;ê. Bi vî awayî, arîstokrasî dibit desthilata yên an yê herî baş. Carina awayên [[monarşî]] yên desthilatê jî wekî arîstokrasiyan xwe didin niyasîn. Hingî, monarş anko key bi xwe desthilatê li arîstokratan anko desteka bijare û tevaya civakê dikit.

Carina peyva arîstokrasî jibo koma bijare dihêt bikaranîn, çi ew kom desthilatdar bit, çi jî desthilatdar nebit.

== Dîrok ==
Di [[Yewnaniya Kevin]] de, peyva arîstokrat cara pêşîn ji bo [[welatî|welatiyên]] ciwan yên ko pir caran zarokên çîn an texa desthilatdar bûn û di rêzên şerker anko çekdarên [[Atên]]iyan da bûn dihat bikaranîn. Li Yewnana Kevin mêrxasî û wêrekî ewqas bihagira bûn ko leşkir hertim dibiya bi &quot;baştirîn&quot; şerkeran hatiban rêvebirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Siyaset-şitil}}

[[Kategorî:Çînên civakî]]
[[Kategorî:Felsefeya siyasetê]]
[[Kategorî:Komên civakî]]
[[Kategorî:Olîgarşî]]
[[Kategorî:Siyaset]]
[[Kategorî:Konseptên siyasetê]]
[[Kategorî:Têgihên siyasetnasiyê]]</text>
      <sha1>px6eo7t4xe3b2mpq8zrid02m1k42btn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Austen Chamberlain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24967</id>
    <revision>
      <id>2087536</id>
      <parentid>2013867</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="658" sha1="gx4t840cnjhdq69y0sdz8sd630slcsd" xml:space="preserve">[[Wêne:Sir (Joseph) Austen Chamberlain.jpg|thumb|rast|Sir Austen Chamberlain]]

'''Sir Joseph Austen Chamberlain''', [[KG]] (jdb. {{Jidayikbûn|16|çiriya pêşîn|1863}} li [[Birmingham]]; m. {{mirin|17|adar|1937}} li [[London]]) [[ramyar]]ekî [[Brîtanya]]yî ye. Bi qasî demekê wezîrtiya karê derve yê Brîtanyayê kiriye.

Sala [[1925]]î bi tevî [[Charles Dawes]] [[Xelata Nobel a aşitiyê]] werdigire.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Siyasetmedar-şitil}}

[[Kategorî:Siyasetmedarên brîtanî]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên brîtanî]]
[[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>gx4t840cnjhdq69y0sdz8sd630slcsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Austen Henry Layard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28563</id>
    <revision>
      <id>2087537</id>
      <parentid>1868387</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6785" sha1="igt521xlaun4xemwj5y03pe4simuyrl" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| navê_rastî         = Austen Henry Layard
| zimanê_navê_rastî  = en
| pênasê_pêşîn       = The Right Honourable Sir
| pênasê_paşîn       = GCB
}}
'''Sir Austen Henry Layard''' [[Knight Grand Cross of the Order of the Bath|GCB]] (jdb. {{Dîrok|5|adar|1817}} - m. {{Dîrok|5|tîrmeh|1894}}) [[gerok]], [[arkeolojî|arkeolog]], [[dîroknas]]ê hunerê, [[nivîskar]], siyasetmedar, û [[dîplomat]]ekî Brîtanî navdar bû.

Layard li [[Parîs]]ê ji dayik bûye û kurê kesekî bû ku di rêveberiya kolonial a [[Seylan]]ê de kar dikir. Zarokatiya Layard para bêhtir li [[Îtalya]]yê derbas bûye, lê ew her weha li [[Înglîstan]], [[Fransa|Franse]] û [[Swîsre]]yê jî perwerde dibe. Ji bo kar peyde bike berê xwe dide koloniya [[Brîtanî]] Seylanê ([[Srî Lanka]]). Ew rêwîtiya xwe sala 1839an di erdê re dike û piştî ku bi mehan li [[Îran]]ê dimîne ji biryara xwe ya çûna Seylanê diqere û sala 1842an vedigere [[Stenbol]]ê.

Li wir Layard [[Stratford Canning]] sefîrê Brîtanî naskir û ne fermî be jî Canning Layard weke dîplomat girte kar. Di 1845an de bi desteka Canning ji bo ku xirbeyên [[Asûrî|Asûriyan]] nêzî [[Mûsil|Musilê]] lêbikole berê xwe dide [[Başûrê Kurdistanê]]. Layard li vir heta 1847an dimîne û her weha diçe Kurdistanê û der barê gelên li Kurdistanê de agahiyên girîng ên wê demê bi riya pirtûka xwe ya bi navê {{bi-en|''Nineveh and its Remains''}} Nînova û Bermahiyên wê digihîne me.

Layard di sala 1853an de li ser rewşa [[mîritiya Botan]] û [[Bedirxan Beg]] agahiyan dinivîse.&lt;ref&gt;[[Wadie Jwaideh]] The Kurdish National Movement: Its Origins and Development [https://books.google.de/books?id=FCbspX-dGPYC&amp;pg=PA62&amp;dq=%22In+1853,+Sir+Austen+Henry+Layard+mentioned%22&amp;hl=de&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi_kt_Yz8fJAhUDUBQKHWXbDA4Q6AEIKTAA#v=onepage&amp;q=%22In%201853%2C%20Sir%20Austen%20Henry%20Layard%20mentioned%22&amp;f=false In 1853, Sir Austen Henry Layard mentioned]&lt;/ref&gt;[[Wêne:Henry Austen Layard Fratelli Vianelli BNF Gallica.jpg|thumb|Austen Henry Layard|çep]]

== Weşan ==
{{Refbegin}}
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sal=1849 |sernav=Nineveh and its remains : with an account of a visit to the Chaldean Christians of Kurdistan, and the Yezidis, or devil worshippers; and an inquiry into the manners and arts of the ancient Assyrians |weşanger=John Murray, London }}, 2 volumes
** {{Jêder |sernav=Volume 1 |url=https://archive.org/details/ninevehitsremain00laya }} ([https://archive.org/details/remainswithaccount00laya alt.])
** {{Jêder |sernav=Volume 2 |url=https://archive.org/details/ninevehitsremain02layaiala }} ([https://archive.org/details/gri_33125008734812 alt.])
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sernav=The Monuments of Nineveh. |weşanger=John Murray (London) }}
** {{Jêder |sal=1849 |sernav=First series |url=https://digitalcollections.nypl.org/collections/the-monuments-of-nineveh-from-drawings-made-on-the-spot-by-austen-henry-layard }}, 100 plates, ''From Drawings Made on the Spot.''
** {{Jêder |sal=1853 |sernav=Second series |url=http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/MPIWG:B755VSM7 }}, 71 plates, ''A Second Series [..] including Bas-Reliefs from the Palace of Sennacherib and Bronzes from the Ruins of Nimroud. From drawings made on the spot during a second expedition to Assyria.'' ([https://digitalcollections.nypl.org/collections/a-second-series-of-the-monuments-of-nineveh-including-bas-reliefs alt.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609170707/https://digitalcollections.nypl.org/collections/a-second-series-of-the-monuments-of-nineveh-including-bas-reliefs |date=2021-06-09 }} plates only)
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sal=1852 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/001863257 |sernav=A Popular Account of Discoveries at Nineveh. |weşanger=John Murray (London) }}, abridged version of ''Nineveh and its remains '' (1849)
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sal=1853 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/005062711 |sernav=Discoveries among the ruins of Nineveh and Babylon; with travels in Armenia, Kurdistan, and the desert: being the result of a second expedition undertaken for the Trustees of the British museum |weşanger=John Murray (London) }}
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sal=1854 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/011535857 |sernav=The Ninevah Court in the Crystal Palace. |weşanger=John Murray (London) }}
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |url=https://archive.org/details/madonnasaintspai00laya |sernav=The Madonna and saints painted in fresco by Ottaviano Nelli, in the church of S. Maria Nuova at Gubbio |sal=1857 |weşanger=John Murray (London) }}
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sal=1867 |sernav=Nineveh and Babylon A narrative of a second expedition to Assyria, during the years 1849, 1850, and 1851 |weşanger=John Murray (London) |url=https://archive.org/stream/ninevehbabylonna00layauoft }}, abridged version of ''Nineveh and Babylon'' (1853)
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.166327 |sernav=The Italian schools of painting – based on the handbook of Kugler |sal=1887 |weşanger=John Murray (London) }}
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sal=1860 |sernav=Inscriptions in the Cuneiform Character, from Assyrian monuments, discovered by A. H. Layard, D.C.L. |weşanger=Harrison &amp; Son (London) |url=http://www.etana.org/sites/default/files/coretexts/20279.pdf }}
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sal=1887 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/008602180 |sernav=Early Adventures in Persia, Susiana, and Babylonia. |weşanger=John Murray (London) }}, 2 volumes
** {{Jêder |sernav=Volume 1 |url=https://archive.org/details/earlyadventuresi01laya }}
** {{Jêder |sernav=Volume 2 |url=https://archive.org/details/earlyadventuresi02laya }}
* {{Jêder |pêşnav=A.H. |paşnav=Layard |sal=1903 |pêşnavê-edîtor=William N. |paşnavê-edîtor=Bruce |sernav=Autobiography and Letters from his childhood until his appointment as H.M. Ambassador at Madrid. |weşanger=John Murray (London) }}, 2 volumes, biography
** {{Jêder |sernav=Volume 1 |url=https://archive.org/details/autobiographylet01layauoft }}
** {{Jêder |sernav=Volume 1 |url=https://archive.org/details/autobiographylet02layauoft }}
{{Refend}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Arkeologên îngilîz]]
[[Kategorî:Dîroknasên îngilîz]]
[[Kategorî:Gerokên Ewropî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
[[Kategorî:Mirin 1894]]
[[Kategorî:Nivîskarên îngilîz]]
[[Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Nivîskarên viktoryayî]]
[[Kategorî:Endamên Encumena Taybet a Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>igt521xlaun4xemwj5y03pe4simuyrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afrîka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30348</id>
    <revision>
      <id>2087390</id>
      <parentid>2087388</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T12:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71952" sha1="8kskv6qz5iym4528xquh7n9ljz0je4m" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>8kskv6qz5iym4528xquh7n9ljz0je4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087391</id>
      <parentid>2087390</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T12:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72325" sha1="libuy0osy3sb7l5qswiuinhnj0elkoz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>libuy0osy3sb7l5qswiuinhnj0elkoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087392</id>
      <parentid>2087391</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T12:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72340" sha1="qqz1hn87gg8wagbup4sxttl8mxn8osv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.
=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>qqz1hn87gg8wagbup4sxttl8mxn8osv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087393</id>
      <parentid>2087392</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T12:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72424" sha1="57d4u4c49tkq7a60phq8a9bevpurano" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.
=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>57d4u4c49tkq7a60phq8a9bevpurano</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087394</id>
      <parentid>2087393</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T13:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Plaqeya Afrîkayê */</comment>
      <origin>2087394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72812" sha1="qs4en9qrm0eg99g03a4is56cwclft8p" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 188
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya The Blue Marble ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>qs4en9qrm0eg99g03a4is56cwclft8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087395</id>
      <parentid>2087394</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T13:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Plaqeya Afrîkayê */</comment>
      <origin>2087395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72812" sha1="irm70pb83gmok0u3rphhp5besij0irl" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 185
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya The Blue Marble ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>irm70pb83gmok0u3rphhp5besij0irl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087396</id>
      <parentid>2087395</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T13:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72812" sha1="qxd74vn9bn5yh5fyvselawwnvpv7rya" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya The Blue Marble ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>qxd74vn9bn5yh5fyvselawwnvpv7rya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087397</id>
      <parentid>2087396</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T13:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72816" sha1="dk4vbw8e0hkc4kx9q7o000b5qyuuir6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên Kamerûnê, cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine. Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr. Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>dk4vbw8e0hkc4kx9q7o000b5qyuuir6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087398</id>
      <parentid>2087397</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T13:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr */</comment>
      <origin>2087398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74564" sha1="g8mfpzqvtzkwb2yx6l5shf6xyd0a1wu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'Herika Rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema Kongoyê ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê Afrîkaya Navîn re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li Komara Demokratîk a Kongo û Angolayê gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>g8mfpzqvtzkwb2yx6l5shf6xyd0a1wu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087399</id>
      <parentid>2087398</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T13:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr */</comment>
      <origin>2087399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74657" sha1="avkj2r1je97hwxudd81u2jv6o9wypcy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine. Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin. Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.

Berê ku ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li Tunisa a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û Misir fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine. Selahedînê Eyûbî ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê. Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro bi wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne. Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste. Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin. Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye. Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye. Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi Sûdanê be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê. Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire. Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye. Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye. Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin. Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê. Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>avkj2r1je97hwxudd81u2jv6o9wypcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087400</id>
      <parentid>2087399</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê */</comment>
      <origin>2087400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83553" sha1="3dicmyntj44pn4yp3swv7ppz466z9i6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>3dicmyntj44pn4yp3swv7ppz466z9i6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087434</id>
      <parentid>2087400</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83899" sha1="tlpepf4nb21dc1y09ftwd3w9zdrn7ds" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>tlpepf4nb21dc1y09ftwd3w9zdrn7ds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087435</id>
      <parentid>2087434</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84147" sha1="2eqkw9mprnze8wgf57v2wee5xxdwqdd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>2eqkw9mprnze8wgf57v2wee5xxdwqdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087436</id>
      <parentid>2087435</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84175" sha1="2oqk0e7cdw4kni7i7epfyifhcdp4za8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye. Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin. Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye. Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>2oqk0e7cdw4kni7i7epfyifhcdp4za8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087437</id>
      <parentid>2087436</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Afrîkaya Rojava */</comment>
      <origin>2087437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85894" sha1="fia28wv6ypezxpds6vgc2dna6ntplf8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê Afrîkaya Rojava hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin. Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn. Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>fia28wv6ypezxpds6vgc2dna6ntplf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087438</id>
      <parentid>2087437</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya Rojava */</comment>
      <origin>2087438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87544" sha1="s7lp9dgo044v09jco57ke83zp39nfhn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn. Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin. Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne. Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670an de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye. Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine. Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn. Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>s7lp9dgo044v09jco57ke83zp39nfhn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087554</id>
      <parentid>2087438</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya Navendî */</comment>
      <origin>2087554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91683" sha1="74kza9wuqs7sa9gkk0w0efg1k59pjtm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e. Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere. Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye. Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye. Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye. Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine. Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>74kza9wuqs7sa9gkk0w0efg1k59pjtm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087555</id>
      <parentid>2087554</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T06:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya Navendî */</comment>
      <origin>2087555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95321" sha1="m7owzvivpbq0yuna57oh9rmdh6ni5g8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>m7owzvivpbq0yuna57oh9rmdh6ni5g8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087576</id>
      <parentid>2087555</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95562" sha1="31fo83fdgh4qxk98am9k7uvv3fjprrn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>31fo83fdgh4qxk98am9k7uvv3fjprrn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087577</id>
      <parentid>2087576</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96852" sha1="g7sn52doonzkgc3mts5o8w29x2xbt3z" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>g7sn52doonzkgc3mts5o8w29x2xbt3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087578</id>
      <parentid>2087577</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Guherîna avhewayê */</comment>
      <origin>2087578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97183" sha1="sc4z0jxajcklctr3x1p280fkcgc17sm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin. Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye. Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî. Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe. Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne. Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin. Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye. Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye. Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye. Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin. Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>sc4z0jxajcklctr3x1p280fkcgc17sm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087619</id>
      <parentid>2087578</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rojhilat û başûrê Afrîkayê */</comment>
      <origin>2087619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102199" sha1="45g4rr54mwd250nagsoau56szemdbwm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>45g4rr54mwd250nagsoau56szemdbwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tewrêz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33337</id>
    <revision>
      <id>2087473</id>
      <parentid>1927105</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5512" sha1="sz3r4ad7hnc4hd2py7u0cvd981gymsu" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
'''Tewrêz''' (bi [[farisî]], تبریز, Tabrīz) bajarê herî mezin û paytexta parêzgeha [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana rojhilat]] li bakurê rojavayê [[Îran]]ê ye. Tewrêz şeşemîn bajarê herî qelebalix ê Îranê ye.&lt;ref name=&quot;East Azerbaijan Province Structure 2&quot;&gt;{{cite report|title=Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the country divisions of East Azerbaijan province centered on the city of Tabriz|language=fa|website=rc.majlis.ir|via=Research Center of the System of Laws of the Islamic Council of the Farabi Library of Mobile Users|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113028|archive-url=https://web.archive.org/web/20130804122525/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/113028|archive-date=4 August 2013|publisher=Ministry of Interior, Defense Political Commission of the Government Board|last=Habibi|date=c. 2013|orig-date=Approved 21 June 1369|first=Hassan|id=Notification 8284/2T142K|access-date=4 December 2023}}&lt;/ref&gt;

Tewrêz gelek bermahiyên dîrokî dihewîne, ku nûnertiya veguherîna mîmarî ya Îranê di dirêjahiya dîroka wê ya dirêj de dike. Piraniya şûnwarên dîrokî yên Tewrêzê yên parastî yên [[Dewleta Îlxaniyan|îlxanî]], [[Dewleta Sefewiyan|sefewî]] û [[Îrana Qacarî|qacarî]] ne.&lt;ref name=&quot;chap.sch.ir&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://chap.sch.ir/ketabDetail.asp?id=215 |sernav=East Azerbaijan Geography |weşanger=Iranian Ministry of Education |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120110141117/http://chap.sch.ir/ketabDetail.asp?id=215 |roja-arşîvê=2012-01-10 |sal=2000 |department=Editorial Board }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tabrizcity.org/ |sernav=de beste bron van informatie over tabrizcity. Deze website is te koop! |roja-gihiştinê=2012-04-02 |weşanger=tabrizcity.org |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070216155119/http://www.tabrizcity.org/ |roja-arşîvê=2007-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di nav van şûnwaran de bazara mezin a Tewrêzê jî heye, ku wekî Mîrateya Cîhanî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1346 |sernav=Tabriz Historic Bazaar Complex |xebat=UNESCO World Heritage Centre |tarîx=2010-07-31 |roja-gihiştinê=2012-04-02 |weşanger=UNESCO |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180706022511/https://whc.unesco.org/en/list/1346 |roja-arşîvê=2018-07-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ali Assari&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Assari |pêşnav1=Ali |paşnav2=Mahesh |pêşnav2=T. M. |tarîx=December 2011 |sernav=Compatitive Sustainability of bazaar in Iranian traditional cities: Case Studies in Isfahan and Tabriz |url=http://www.iotpe.com/IJTPE/IJTPE-2011/IJTPE-Issue9-Vol3-No4-Dec2011/3-IJTPE-Issue9-Vol3-No4-Dec2011-pp18-24.pdf |rewşa-urlyê=zindî |kovar=International Journal on Technical and Physical Problems of Engineering |cild=3 |hejmar=9 |rr=18–24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181222163420/http://www.iotpe.com/IJTPE/IJTPE-2011/IJTPE-Issue9-Vol3-No4-Dec2011/3-IJTPE-Issue9-Vol3-No4-Dec2011-pp18-24.pdf |roja-arşîvê=2018-12-22 |roja-gihiştinê=2013-01-07 }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka [[serdema nû]] de, Tewrêz di pêşveçûna sê herêmên cîranên xwe de girîng bû; ango [[Qefqasya]], [[Bakurê Kurdistanê]] û Îran a navîn.&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sernav=TABRIZ v. The city in the 19th century |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent |roja-gihiştinê=2015-05-25 |paşnav=electricpulp.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201025143610/https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent |roja-arşîvê=2020-10-25 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; Weke navenda herî nêzîk a welêt ji [[Ewropa]]yê re, gelek aliyên nûkirina zû li Îranê li Tewrêzê dest pê kir.&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot; /&gt; Xanedaniya Qacaran piştî du Şerên Rûs û Farisan di nîvê pêşîn ê sedsala 19an de neçar ma ku herêmên Qefqasyayê radestî [[Împeratoriya Rûsî|împeratoriya rûsî]] bike. Heta sala 1925an, bajar rûniştgeha kevneşopî ya mîrên qacar ​​bû.

== Hewa ==
Hew a Tewrêz suha û sar e. Zivistanê wê dirêjin û ba pirr heye. Di salê de 305 milî baran dibarin.

== Erdnîgarî ==
Tewrêz li bakurê rojavayê Îranê ye. Volkanê [[Volkanê Sehend|Sehend]] (3.710 m) li başûrê bajêre û ciyayê [[Aynalî]] (1.700 m) li bakurê bajêre.

== Zanîngeh ==
# Sahand University of Technology
# Tabriz University of Medical Sciences
# Azerbaijan University of Tarbiyat Moallem (Tabriz University of Tarbiat Moallem)
# University of Tabriz
# Islamic Azad University of Tabriz
# Tabriz Islamic Arts University
# University College of Nabi Akram

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}

== Bajarên pardar ==
* [[Bakû]], [[Azerbaycan]]
* [[Xeza]], [[Filistîn]]
* [[Ho Chi Minh City]], [[Viyetnam]]
* [[Stembol]], [[Tirkîye]]
* [[Îzmîr]], [[Tirkîye]]
* [[Xûcend]], [[Tacîkistan]]
* [[Kazan]], [[Rûsya]]
* [[Konya]], [[Tirkîye]]
* [[Viyana]], [[Awistriya]]
* [[Wuhan]], [[Çîn]]
* [[Xarpêt]], [[Tirkîye]]

{{Navenda parêzgehên Îranê}}

== Mijarên têkildar ==

* [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat]]
[[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Îranê]]
[[Kategorî:Mîmarî li Îranê]]
[[Kategorî:Tewrêz| ]]</text>
      <sha1>sz3r4ad7hnc4hd2py7u0cvd981gymsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rıfat Ilgaz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51048</id>
    <revision>
      <id>2087561</id>
      <parentid>2044788</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T07:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="902" sha1="3p3nlbignvoyzl6yu75qsisbyx40uwg" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Mehmet Rıfat Ilgaz''' (jdb. [[1911]] li [[Kastamonu]] - m. {{mirin|7|tîrmeh|1993}} li [[Stenbol]]), [[helbestvan]], [[nivîskar]]ekî navdar ê tirk bû. Bi romana xwe ya [[Hababam Sınıfı]] (Pola Hababam) hat naskirin ku ji vê romanê rêzefîlmek hat kişandin.

Xwedî nêrînên demokrat û çepgir bû. Helwesta wî ya bo bicihanîna maf û daxwazên [[kurd]]an nêzîkî ya çepa tirk bû. Nedixwest kurd çarenûsa xwe bi xwe terxan bikin, dixwest di bin desthildariya [[Tirkiye]]yê de hin mafên wan ên çandî bên naskirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}


[[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan|tirk]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1993]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>3p3nlbignvoyzl6yu75qsisbyx40uwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087562</id>
      <parentid>2087561</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T08:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="841" sha1="2dzi4yk6o9a8k2wligia15vfrl20wmv" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Mehmet Rıfat Ilgaz''' (jdb. [[1911]] li [[Kastamonu]] - m. {{mirin|7|tîrmeh|1993}} li [[Stenbol]]), [[helbestvan]], [[nivîskar]]ekî navdar ê tirk bû. Bi romana xwe ya [[Hababam Sınıfı]] (Pola Hababam) hat naskirin ku ji vê romanê rêzefîlmek hat kişandin.

Xwedî nêrînên demokrat û çepgir bû. Helwesta wî ya bo bicihanîna maf û daxwazên [[kurd]]an nêzîkî ya çepa tirk bû. Nedixwest kurd çarenûsa xwe bi xwe terxan bikin, dixwest di bin desthildariya [[Tirkiye]]yê de hin mafên wan ên çandî bên naskirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}


[[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1993]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>2dzi4yk6o9a8k2wligia15vfrl20wmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087563</id>
      <parentid>2087562</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T08:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="902" sha1="3p3nlbignvoyzl6yu75qsisbyx40uwg" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Mehmet Rıfat Ilgaz''' (jdb. [[1911]] li [[Kastamonu]] - m. {{mirin|7|tîrmeh|1993}} li [[Stenbol]]), [[helbestvan]], [[nivîskar]]ekî navdar ê tirk bû. Bi romana xwe ya [[Hababam Sınıfı]] (Pola Hababam) hat naskirin ku ji vê romanê rêzefîlmek hat kişandin.

Xwedî nêrînên demokrat û çepgir bû. Helwesta wî ya bo bicihanîna maf û daxwazên [[kurd]]an nêzîkî ya çepa tirk bû. Nedixwest kurd çarenûsa xwe bi xwe terxan bikin, dixwest di bin desthildariya [[Tirkiye]]yê de hin mafên wan ên çandî bên naskirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}


[[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan|tirk]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1993]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>3p3nlbignvoyzl6yu75qsisbyx40uwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087564</id>
      <parentid>2087563</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T08:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="888" sha1="0jm4k1ddjkdp8quccyggnub8o41iitj" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Mehmet Rıfat Ilgaz''' (jdb. [[1911]] li [[Kastamonu]] - m. {{mirin|7|tîrmeh|1993}} li [[Stenbol]]), [[helbestvan]], [[nivîskar]]ekî navdar ê tirk bû. Bi romana xwe ya [[Hababam Sınıfı]] (Pola Hababam) hat naskirin ku ji vê romanê rêzefîlmek hat kişandin.

Xwedî nêrînên demokrat û çepgir bû. Helwesta wî ya bo bicihanîna maf û daxwazên [[kurd]]an nêzîkî ya çepa tirk bû. Nedixwest kurd çarenûsa xwe bi xwe terxan bikin, dixwest di bin desthildariya [[Tirkiye]]yê de hin mafên wan ên çandî bên naskirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}


[[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên tirk]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1993]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>0jm4k1ddjkdp8quccyggnub8o41iitj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Attila İlhan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51097</id>
    <revision>
      <id>2087531</id>
      <parentid>2023274</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2525" sha1="gi7pk1rxeo9l82bpjxgfd0fjf1w2njm" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Attila İlhan''' (jdb. {{Dîrok|15|hezîran|1925}} li [[Menemen]]; m. {{Dîrok|10|çiriya pêşîn|2005}} li [[Stembol]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ekî [[tirk]] e. Birayê aktrîs [[Çolpan İlhan]] e. Xwedî nêrînên tirkperwer-çepgir bû, gelek aliyên [[kemalîzm]]ê dipesinand. Di babeta bicihanîna daxwazên [[kurd]]an de, helwesta wî neyînî bû. Xwe ji kurdan dûr digirt.

Carnan pesnê derbeyên leşkerî dida, li dijî tevlîbûna [[Tirkiye]]yê bo [[YE]]yê derdiket, berevaniya planên girtiyên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) [[Ergenekon]]ê dikir. Dema ew jiyana xwe jidest dide, ergenekonî nehatibûn girtin lê planên xwe dimeşandin ku esker dest bidin ser hikûmetê, modela dewleta kemalîst xurt bikin.

Lê gava jê bihata pirsîn xwe wekî sosyalîst, marksîst, komunîst binavdikir. Di salên [[1990]]î de ku kurd dihatin qirrkirin wekî pirraniya ronakbîrên tirk, wî jî dengê xwe dernedixist, kirinên dewletê normal didît.

Bi [[mirina masûlkeyên dil]] jiyana xwe jidest dide.

== Hin ji berhemên wî ==
* Duvar (''Dîwar'' - 1948)
* Sisler Bulvarı (''Boulevarda mijê'' - 1954)
* Yağmur Kaçağı (''Firarê şilîbarabê'' - 1955)
* Ben Sana Mecburum (''Neçarê te me'' - 1960)
* Bela Çiçeği (''Kulîlka serqedayê'' - 1961)
* Yasak Sevişmek (''Bihevşabûna qedexe'' - 1968)
* Tutuklunun Günlüğü (''Rojnivîska girtî'' - 1973)
* Böyle Bir Sevmek (''Wiha hezkirinek'' - 1977)
* Elde Var Hüzün (''Di dest de xemgînî ma'' - 1982)
* Korkunun Krallığı (''Keyaniya tirsê'' - 1987)
* Ayrılık Sevdaya Dahil (''Cihêtî tevlî evînê ye'' - 1993)
* Kimi Sevsem Sensin (''Ji kê hez bikim tu yî'' - 2002)
* Allah`ın Süngüleri-Reis Paşa (''Singûyên Xwedê - Reis Paşa (ango Atatürk)'' - 2002)
* Allah`ın Süngüleri-Gazi Paşa (''Singûyên Xwedê - Gazi Paşa (ango Atatürk)'' - 2006)
* Hangi Atatürk (''Kîjan Atatürk?'' - 1981)
* Sultan Galiyef - Avrasya`da Dolaşan Hayalet (''Sultan Galiyev - Pêrewê/xeyaletê li Ewrasyayê diger'' - 2000)
* Yıldız, Hilâl ve Kalpak (''Stêr, heyv û papax'' - 2004)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
[[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 2005]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]]</text>
      <sha1>gi7pk1rxeo9l82bpjxgfd0fjf1w2njm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xana Qubadî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53141</id>
    <revision>
      <id>2087410</id>
      <parentid>2043062</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berhemên wî */</comment>
      <origin>2087410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2862" sha1="kherjnoxx5vp6f2od8i6gczz89gcmnw" xml:space="preserve">{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Xana Qubadî
| pîşe               = Fiqihzan, [[helbestvan]], [[Qurana kurdî|wergêr]], [[nivîskar]]
| roja_jidayikbûnê   = {{nêzîkî}} 1700ê
| cihê_jidayikbûnê   = Derne Şarê, [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]]
| roja_mirinê        = 1778
| cihê_mirinê        = [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]
| netewe             = Kurd
| ziman              = [[Kurdî]] ([[Hewramî]])
| tevger             = [[Tefsîr]],  Eşq
| berhem             = {{Lîsteya sade|
* Quran (Wergera Kurdî)
* Şirîn û Xusrew}}
}}
'''Xana Qubadî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1700ê, Derne Şarê, [[Selasê Bawecanî (navçe)|Selasê Bawecanî]], [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] - m. 1778an, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban|Baban]]) [[helbestvan]], [[wêje]]van û wergerekî kurd ê [[Dibistana Gûranî]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet/ |sernav=ḴĀNĀ QOBĀDI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Xanayê Qubadî yek ji helbestvanên giring ên kevneşopiya vê dibistanê bûye. Gorî dîroka devkî, Qubadî [[Quran|Qurana pîroz]] wergerandiye [[zimanê kurdî]], belê ev werger windayî ye. Berhema wî ya herî girîng û navdar ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e. Ew di destpêkê li Erdelanê jiya, lê ji ber wergerên wî yên Quranê bo [[hewramî]], neçar ma ku bireve Babaneyê cîran.

== Berhemên wî ==
Berhema wî ya sereke û çapkirî ''[[Şirîn û Xusrew]]'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}
* Wergera [[Qurana kurdî]]
* Şirîn û Xusrew

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Fîlozofên kurd]]
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]
[[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]]
[[Kategorî:Mirin 1778]]
[[Kategorî:Mirin 1759]]
[[Kategorî:Nivîskarên ji Erdelanê]]
[[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]]
[[Kategorî:Wergêrên kurd]]
[[Kategorî:Zanayên kurd]]</text>
      <sha1>kherjnoxx5vp6f2od8i6gczz89gcmnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azerî (gel)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64356</id>
    <revision>
      <id>2087546</id>
      <parentid>1945825</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7206" sha1="n5tkn1omncf0u1nb0gb4ke5b5lhc7u4" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Azerî}}
{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = Toliş , Taliş
| wêne               = Azerbaijani diaspora map.png
| wêne firehî        = 
| ravek              = ala talişistanê 
 &lt;!----------------Gelhe (kom)------------&gt;
| gelheKom           = ~ 25.000.000 - 30.000.000
| salKom             = 
| çavkKom            = &lt;!----------------Gelhe li gor herêman---&gt;
| herêm1             = {{Ala|Îran}}
| gelhe1             = 12.000.000 - 18.000.000
| sal1               = 
| çavk1              = &lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://minorityrights.org/minorities/azeris-2/ |sernav=Azeris |tarîx=2015-06-19 |malper=Minority Rights Group |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-04-14 }}&lt;/ref&gt;
| herêm2             = {{Ala|Azerbaycan}}
| gelhe2             = 9.000.000
| sal2               = 
| çavk2              = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/world-population/azerbaijan-population/ |sernav=Azerbaijan Population (2023) - Worldometer |malper=www.worldometers.info |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-14 }}&lt;/ref&gt;
| herêm3             = {{Ala|Rûsya}}
| gelhe3             = 600.000 - 1.000.000
| sal3               = 
| çavk3              = &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/2019/03/azerbaijans-relations-russia-closer-default-0/4-azerbaijani-diaspora-russia |sernav=4. The Azerbaijani Diaspora in Russia |malper=Chatham House – International Affairs Think Tank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-14 }}&lt;/ref&gt;
| herêm4             = {{Ala|Iraq}}
| gelhe4             = 500.000
| sal4               = 
| çavk4              = 
| ziman              = Zimanê dayîkê '''[[Azerî]]''', Zimanên din &lt;br&gt; [[Farisî]], [[Rûsî]]
| ol                 = [[Îslam]] ([[Şiîtî]], [[Sunî]])&lt;br&gt; bê bawerî &lt;br&gt; [[Xiristiyanî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.day.az/society/85160.html |sernav=5,000 Azerbaijanis adopted Christianity |tarîx=7 tîrmeh 2007 |weşanger=Day.az |ziman=ru |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://azeri.irib.ir/tehliller/item/148029-xristian-missioner-t%C9%99riq%C9%99tl%C9%99r-ar-da-aktivl%C9%99sir?tmpl=component&amp;print=1 |sernav=Christian Missionaries Becoming Active in Azerbaijan |tarîx=19 hezîran 2011 |weşanger=Tehran Radio |ziman=az |tarîxa-gihiştinê=12 tebax 2012 }}&lt;/ref&gt;
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = &lt;!---------------- Gelên têkildar ------------------&gt;
| têkildar           = &lt;!---------------- Cih ------------------&gt;
| nexşe              = File: DistributionOfAzerbaijanisInCaucasusAndME.png
| nîşe               = 
| nexşeyaCihan       = 
| nexşeSernav        = 
| nexşeyaCihanNav    = 
| hêlîpan            = 
| hêlîlar            = 
| herêm5             = {{Ala|Tirkiye}}
| gelhe5             = 300.000 - 3.000.000&lt;ref&gt; www.azerbaijantoday.az:8101/life.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Haftalık haber dergisi Aksiyon : Caferi imamlar Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine- &quot;...Azeri Caferilerin sayısı, eski bakanlardan Namık Kemal Zeybek'in Meclis tutanaklarına dayandırarak verdiği bilgiye göre, 3 milyon civarında.&quot;&lt;/ref&gt;
}}
'''Azerî''' (bi [[tirkî]]: ''Azərbaycanlılar'' آذربایجانلیلار), komeke ji gelê îranî ne ku zimanê xwe yê îranî ji bîr kirine û bi zimanekî tirkîya Azerbaycanê diaxivin. Piraniya azeriyan li [[Qefqasya]] û li bakurê Îranê dijin. Welatê wan [[Azerbaycan]] û zimanê wan ê îro Tirkîya Azerbaycanê ye. Li gorî texmînkirinan li tevahiya cîhanê nêzîkê 30 milyon azerî hene û nêzîkî 9 milyon azerî li Azerbaycanê dijîn.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Azerbaijani-people |sernav=Azerbaijani {{!}} people {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya azeriyan li Îranê û li [[Rojhilata Kurdistanê]] dijîn ku piştre [[Azerbaycan|Komara Azerbaycanê]] tê ku piraniya nifûsa welêt pêk tîne. Herêma wan a li Îranê, herêma Azerbaycanê, parêzgehên [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]], [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]], (Rojhilata Kurdistanê) [[Erdebîl (parêzgeh)|Erdebîl]] û [[Zencan (parêzgeh)|Zencanê]] vedihewîne. Azerî her wiha li parêzgehên [[Qez]]wîn û [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedanê]] jî dijîn. Hêjmareke mezin ji wan jî ji ber koçberiya navxweyî ya Îranê li bajarên wekê [[Tehran]] û [[Kerec]]ê bi cih bûne ku beşek mezin ji nifûsa van herêman pêk tînin.

Piraniya azeriyan misilmanên şîa ne û kêmjimarek ji wan şafiî û behayî yên sunnî ne. Piraniya wan bi tirkîya Azerbaycanê diaxivin ku beşek ji koma zimanên tirkî ya oxizî ye ku bi tirkmenî û bi [[Zimanê tirkî|tirkîya Stenbolê]] re têkildar e. Ev ziman di encama dagirkirin û koçberên tirkên oxizî ku li [[Asyaya Navendî]] belav bibûn û hêdî hêdî cihê zimanê azerî ya kevnar û zimanên din ên îranî yên ku li herêmê belav bibûn, girtiye.

== Zimanê tirkî yê Azerbaycanê ==
Tirkiya Azerbaycanê (acemî û tatî jî jê re dibêjin) yek ji zimanên tirkî ye. Digel Komara Azerbaycanê li Îran, Tirkiye û Rusya, Li Gurcistan û li Iraqê tê bikar anîn. Nêzîkî 25 milyon kes bi Tirkiya Azerbaycanê diaxivin.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Azerbaijani-language |sernav=Azerbaijani language {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Map of the Azerbaijani language.svg|thumb|200x200px|Belabvbûna Zimanê azerî]]

== Diyaspora ==
{{Gotara bingehîn|Azerî li Îranê}}
Nêzîkî du qat zêdetir Azerî li Îranê dijîn. Hikûmeta Îranê behsa 15 milyon Azerî li Îranê dike lê li gorî îdîayên neteweperestên Azerbaycanê jî nifûsa azeriyên Îranê 23 milyon kes e. Li gorî [[World Fact Book]] di sala 2018an, kesên azerî %14 (dora 12 mîlyon) ji nifûsa Îranê dikin.&lt;ref&gt; World Fact Book, Sal 2018, gelên Îranê. Li Îranê 49 Milyon Fars, 12 Milyon Azerî, 8 Milyon Kurd, 4 - 5 Milyon Lur, 3 Milyon Mazandaran û 7 Milyon kesên din.&lt;/ref&gt;

{{Gotara bingehîn|Azerîyên Tirkiyeyê}}
Li gorî hin texminan niha li Tirkiyeyê derdora 800 hezar şopinerên [[şiîtiya dozdeh îmaman]] hene, lê dibe ku ev hejmar ji ya rastîn gelek cuda be. Ji bilî azeriyên tirkiyeyî, bi qasî 300 hezar hevwelatiyên [[Azerbaycan]]ê li Tirkiyeyê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/1999/turkey/turkey993-08.htm |sernav=Prohibitions Against the Use of Kurdish and Languages Other than Turkish |malper=www.hrw.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-04 |jêgirtin=In addition, ethnicity is a rather fluid concept in Turkey. }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Azerbaycan]]
[[Kategorî:Azeriyên Îranê]]
[[Kategorî:Azerî]]
[[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê]]</text>
      <sha1>n5tkn1omncf0u1nb0gb4ke5b5lhc7u4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Astrolab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65703</id>
    <revision>
      <id>2087528</id>
      <parentid>1714694</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="957" sha1="gpuv5x97efok39qta1jy4pchfw7pqb1" xml:space="preserve">[[Wêne:Astrolabe quadrant England 1388.jpg|thumb|yek ji Astrolabên berê]]

[[Wêne:Usturlab.JPG|thumb]]
[[Wêne:Iranian Astrolabe 14.jpg|thumb|Astrolabekî nû a Îranê]]

'''Astrolab''' (Yewnanî: ἁστρολάβον, astrolabon)
ji bo pîvandina [[astronomî]]yê [[stêrk]], [[roj]], [[heyv]] hwd. tê xebitandin, haceteke gellekî dîrokî ye.

Tê texmin kirin herî pêşyê BZ ji aliyê [[Appolinius]] û [[Hipparkos]] ve 240- 150 hatiye xebitandin.

Zanistvanên Misilmanan jî yên weke [[Bîrûnî]], [[Bettanî]], [[Meryem el-Îcliye]], [[Nesredîn Tûsî]] û [[Şerafedîn Tûsî]] gelekî li ser Astrolabê xebitine ezman lêkolîn kirine û stêrkan pîvane.
Bi taybetî Şerafedînê Tûsî şeklê Astrolabê guherandiye û daha pêşta xistiye.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stêrnasî-şitil}}

[[Kategorî:Stêrnasiya cîhana îslamî ya serdema navîn]]
[[Kategorî:Stêrnasî]]
[[Kategorî:Zanist]]
[[Kategorî:Dahênên yewnanî]]</text>
      <sha1>gpuv5x97efok39qta1jy4pchfw7pqb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anna Leonowens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79974</id>
    <revision>
      <id>2087565</id>
      <parentid>1790749</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T08:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1615" sha1="2f3b1c0hp9l4lthiuot0bq8jvamxrsm" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Anna Harriette Leonowens
| netewe             = 
| hevwelatî          = {{Ala|Brîtanî}}
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Anna Harriette Leonowens&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Masked: The Life of Anna Leonowens |url=https://archive.org/details/maskedlifeofanna0000habe |nivîskar=Habegger |sal=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/maskedlifeofanna0000habe/page/417 417] }}&lt;/ref&gt;''' (jdb. [[6ê çiriya paşîn|6ê çiriya paşîn a]] [[1831]] li ser navê Ann Hariett Emma Edwards, li [[Ehmednagar]], [[Hindistan]] - [[m.]] [[19ê kanûna paşîn|19ê kanûna paşîn a]] [[1915]] li [[Montreal]], [[Kanada]]) [[perwerdekar]] û [[nivîskar]]eke înglîzî-[[hindî]] bû.&lt;ref&gt;Morgan, ''Bombay Anna'', pp23–25, 240–242.&lt;/ref&gt;

Anna Leonowens bi taybetî bi pirtûk û çîrokên xwe li ser mandina xwe ya pênç sal di salên 1862 heta 1867 li [[Siyam]]ê (îro welatê [[Taylenda]]) navdar bû. Ew hatibû gazîkirin ji ber ku bi îngilîzî wane bide nêziyê 50 zarokên Key [[Mongkut]] (Rama IV). Dîroka jiyana Anna Leonowens bingeha romaneke jînenîgarî ji sala 1944 bû ku aliyê nivîskar [[Margaret Landon]] ve hatibû nivîsandin. Ew roman ji bo muzîkala Broadwayê hatibû adaptasyonkirin û her wiha çend fîlm jî hene.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
[[Kategorî:Mirin 1915]]
[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên brîtanî]]
[[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]]
[[Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 19an]]</text>
      <sha1>2f3b1c0hp9l4lthiuot0bq8jvamxrsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asansor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82936</id>
    <revision>
      <id>2087524</id>
      <parentid>1846203</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1780" sha1="7e4k44apc3p35jd83cj9j8in8cvva4q" xml:space="preserve">[[Wêne:Borough_tube_station_lifts_01.jpg|thumb|Du asansor li stasyona [[Borough]] ya [[Metroya Londonê]]]]
'''Asansor''', '''hilanok'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.de/books?id=q1QpDAAAQBAJ&amp;pg=PT137&amp;lpg=PT137&amp;dq=hilanok&amp;source=bl&amp;ots=STAwI8XBt9&amp;sig=ACfU3U2SmYun3hvohhnB0BdiNM5EdK0Vkw&amp;hl=de&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiE_p3QmMDmAhWhw6YKHdgbCAIQ6AEwD3oECAkQAQ#v=onepage&amp;q=hilanok&amp;f=false |sernav=Dictionnaire bilingue français - kurde: Ferhenga duzimanî fransî - kurdî |paşnav=Okutmustur |pêşnav=Bawer |paşnav2=Karaduman |pêşnav2=Cenap |weşanger=Books on Demand |sal=2016 |isbn=978-2322077151 }}&lt;/ref&gt; an jî '''hilkêşok'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=FERHENGA ZARAVÊN TEKNÎKÎ |weşanger=Hasan Güneyli |sal=2014 |isbn=9786050106213 |authors=Hasan Güneyli, Herdem Doğrul, Nihat Noyan, Selahattîn Elçî, Enise Güneyli, Doğan Hatun, Fatma Sümer, Şerefxan Aydın, M.Nedim Tüzün, M.Emin Tümür, Abdulsamet Ucaman, Kenan Çiftçi, Suat Yavuz, Abdulkadir Yılmaz, Erol Bacalan, Harun Yalçınkaya, Mehmet Orak, Yıldız Tahtacı, Kadri Dolu, Enis İpek, Cihan Taşkıran, Yaser Fırat }}&lt;/ref&gt; celebeke amûra veguhastina [[vertîkal]] e ku mirov an [[kargo]]yan di navbera qat, ast û guverteyên [[avahî]], [[keştî]], an struktûreke din vediguhêzîn. Asansor bi gelemperî ji motorên elektrîkê yên ku kabloyên kişandinê û pergalên berevajî yên wekî hilgir radigirin, her çend hinek şilaviyên hîdrolîk pompe dikin ji bo bilindkirina [[pîston]]a [[silîndir]]îk ya wekî [[krîko]]yê ([[hilbirok]]) çêdibe.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Teknolojî-şitil}}

[[Kategorî:Asansor| ]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Îcadên amerîkî]]</text>
      <sha1>7e4k44apc3p35jd83cj9j8in8cvva4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Attack on Titan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83397</id>
    <revision>
      <id>2087530</id>
      <parentid>1796525</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1162" sha1="4zjg30xpyhonevxzf3pk7oq1flv29or" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''''Attack on Titan''''' (bi [[Zimanê kurdî|kurdî]]: &quot;Hêrşa li ser girgiran&quot;, bi japonî: 進撃の巨人, ''Shingeki no Kyojin'') navê [[manga]]yeke [[Hajime Isayama]] ye. Rêz di kovara mangaya Kodansha Bessatsu Shōnen Magazine de di sala 9 îlon 2009 de hate weşandin&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://attackontitan.fandom.com/wiki/Titan&lt;/ref&gt;.

== Çîrok ==
[[Eren Yeager]] û malbata wî li [[Shiganshina]] dijîn. Berî 100 sal hût (Kyojin, Titan) derketin holê û mirovan dixwarin. Bajar sê cihên wî hebûn: &quot;Dîwarê Maria&quot;, &quot;Dîwarê Rose&quot; û &quot;Dîwarê Sina&quot;. Ev dîwar pir bilind in û mirov dîwaran diperêstin. Rojekê Tîtanê Gewre (''Colossus Titan'') dîwarê Maria qul dikê û dêw êrîşî mirovan dikin. Diya Eren Yeager li ber çavên wî dixwin. Hevalê wî [[Armin Arlert]] û zirxwişka wî [[Mikasa Ackerman]] ji bo tolhildanê sond dixwin û ji bo dêwan re şer bikin li beşdarî artêşê dikin&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Manga]]
[[Kategorî:Anîme û mangayên aksiyonê]]</text>
      <sha1>4zjg30xpyhonevxzf3pk7oq1flv29or</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şirîn û Xusrew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83544</id>
    <revision>
      <id>2087406</id>
      <parentid>2069642</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="pbqxyhixgve8zkpuhd3tq90lzmzvlg8" xml:space="preserve">{{Kêm}}

'''Şirîn û Xusrew''' pirtûka nivîskarê kurd a [[Xanayê Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>pbqxyhixgve8zkpuhd3tq90lzmzvlg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087407</id>
      <parentid>2087406</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="513" sha1="1gi7j7124ri6n71q0skdzvxlx0ve053" xml:space="preserve">{{Kêm}}

'''Şirîn û Xusrew''' pirtûka nivîskarê kurd a [[Xanayê Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>1gi7j7124ri6n71q0skdzvxlx0ve053</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087408</id>
      <parentid>2087407</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="534" sha1="3z7vvz1ammw3quuy0sh3x909h7isdld" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Kêm}}
'''Şirîn û Xusrew''' pirtûka nivîskarê kurd a [[Xanayê Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>3z7vvz1ammw3quuy0sh3x909h7isdld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087409</id>
      <parentid>2087408</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="538" sha1="gqdi5arlbvjzs42dr9p5ocfndo6z82o" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Kêm}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûka nivîskarê kurd a [[Xanayê Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>gqdi5arlbvjzs42dr9p5ocfndo6z82o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087411</id>
      <parentid>2087409</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2087411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1442" sha1="gkezp4cpb24ossao7nx4s9w6vw9hynu" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Kêm}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûka nivîskarê kurd a [[Xanayê Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Berhema Xanayê Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>gkezp4cpb24ossao7nx4s9w6vw9hynu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087412</id>
      <parentid>2087411</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1433" sha1="glwhhcdsu1i1vv4kt3m2tuwcv5dj41p" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûka nivîskarê kurd a [[Xanayê Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Berhema Xanayê Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>glwhhcdsu1i1vv4kt3m2tuwcv5dj41p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087413</id>
      <parentid>2087412</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1413" sha1="sccvc00lh8jgve1hpix01pbh44zee3g" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûka nivîskarê kurd a [[Xanayê Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Berhema Xanayê Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>sccvc00lh8jgve1hpix01pbh44zee3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087414</id>
      <parentid>2087413</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1445" sha1="6gqlvshtu2n8tw5qxag16jllzz4j5or" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xanayê Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Berhema Xanayê Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>6gqlvshtu2n8tw5qxag16jllzz4j5or</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087415</id>
      <parentid>2087414</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1439" sha1="qwgw1k02fckla2igo68o6sbqmbtmns5" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>qwgw1k02fckla2igo68o6sbqmbtmns5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087416</id>
      <parentid>2087415</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1455" sha1="iatcod6eonjdfdvb4cwcmy5fio3u5rt" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>iatcod6eonjdfdvb4cwcmy5fio3u5rt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087417</id>
      <parentid>2087416</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1457" sha1="50y09zdd91n4slinc48ylv099jomzvj" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. 

Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>50y09zdd91n4slinc48ylv099jomzvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087418</id>
      <parentid>2087417</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1455" sha1="5h8jaulfj3jk8x7907muuli157a20nv" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin.

Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>5h8jaulfj3jk8x7907muuli157a20nv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087419</id>
      <parentid>2087418</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1456" sha1="6ecv9ciplqbtzly84302esx9yyzxoi8" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>6ecv9ciplqbtzly84302esx9yyzxoi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087421</id>
      <parentid>2087419</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="ibbbs8l0zocosu8guez4oxtbkssni9m" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hosta bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>ibbbs8l0zocosu8guez4oxtbkssni9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087423</id>
      <parentid>2087421</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="6psoeao903i534zja2kzy82t6ebbt1y" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>6psoeao903i534zja2kzy82t6ebbt1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087469</id>
      <parentid>2087423</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1502" sha1="hrcd0qgqodyb9q3btr1hk1vbhulx3xt" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) bi [[Hewramî|zaraveya hewramî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>hrcd0qgqodyb9q3btr1hk1vbhulx3xt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087475</id>
      <parentid>2087469</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1512" sha1="d9x5ay57dldt23qywlobcqel4istjw8" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}{{Xebat}}

'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) bi [[Hewramî|zaraveya hewramî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>d9x5ay57dldt23qywlobcqel4istjw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087480</id>
      <parentid>2087475</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="o61qz0zsmwut2vxu3n60wjc1wp35xfa" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}{{Xebat}}

'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) bi [[Hewramî|zaraveya hewramî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Berhema Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Herçend muhteweya wê ya [[Wêjeya kurdî|edebî]] di warê tarîxê de dispêre esera mezin ya [[Nîzamî Gencewî]] e, Qubadî ne tenê wergêranek pêşkêş kiriye, belkî afirandineke [[Çanda kurdî|kulturî]] û zimanî ya xweser bi zaravayê hewramî pêk aniye. Ew eser li mîrektiya tarîxî ya [[Erdelan|Erdelanê]] çêbû ku merkezeke giring a pêşxistina helbesta kurdî bû. Ji aliyê formê ve, ew destan şêwaza kevneşopî ya Rojhilatî ya ''Mesnewî'' (hevokên du-rêzî) dişopîne û pîvaneke hejmara hecayan a sabît bikar tîne.

Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>o61qz0zsmwut2vxu3n60wjc1wp35xfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087481</id>
      <parentid>2087480</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2068" sha1="sazj4yeudf6wwgruu9r046xzcjeefyz" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}{{Xebat}}

'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) bi [[Hewramî|zaraveya hewramî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Esera Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Herçend muhteweya wê ya [[Wêjeya kurdî|edebî]] di warê tarîxê de dispêre esera mezin ya [[Nîzamî Gencewî]] e, Qubadî ne tenê wergêranek pêşkêş kiriye, belkî afirandineke [[Çanda kurdî|kulturî]] û zimanî ya xweser bi zaravayê hewramî pêk aniye. Ew eser li mîrektiya tarîxî ya [[Erdelan|Erdelanê]] çêbû ku merkezeke giring a pêşxistina helbesta kurdî bû. Ji aliyê formê ve, ew destan şêwaza kevneşopî ya Rojhilatî ya ''Mesnewî'' (hevokên du-rêzî) dişopîne û pîvaneke hejmara hecayan a sabît bikar tîne.

Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>sazj4yeudf6wwgruu9r046xzcjeefyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087482</id>
      <parentid>2087481</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2057" sha1="i8oj1u583o8sw83h2d9y3nqvuriq24s" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) bi [[Hewramî|zaraveya hewramî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Esera Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Herçend muhteweya wê ya [[Wêjeya kurdî|edebî]] di warê tarîxê de dispêre esera mezin ya [[Nîzamî Gencewî]] e, Qubadî ne tenê wergêranek pêşkêş kiriye, belkî afirandineke [[Çanda kurdî|kulturî]] û zimanî ya xweser bi zaravayê hewramî pêk aniye. Ew eser li mîrektiya tarîxî ya [[Erdelan|Erdelanê]] çêbû ku merkezeke giring a pêşxistina helbesta kurdî bû. Ji aliyê formê ve, ew destan şêwaza kevneşopî ya Rojhilatî ya ''Mesnewî'' (hevokên du-rêzî) dişopîne û pîvaneke hejmara hecayan a sabît bikar tîne.

Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>i8oj1u583o8sw83h2d9y3nqvuriq24s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087483</id>
      <parentid>2087482</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2068" sha1="sazj4yeudf6wwgruu9r046xzcjeefyz" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}{{Xebat}}

'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) bi [[Hewramî|zaraveya hewramî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Esera Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Herçend muhteweya wê ya [[Wêjeya kurdî|edebî]] di warê tarîxê de dispêre esera mezin ya [[Nîzamî Gencewî]] e, Qubadî ne tenê wergêranek pêşkêş kiriye, belkî afirandineke [[Çanda kurdî|kulturî]] û zimanî ya xweser bi zaravayê hewramî pêk aniye. Ew eser li mîrektiya tarîxî ya [[Erdelan|Erdelanê]] çêbû ku merkezeke giring a pêşxistina helbesta kurdî bû. Ji aliyê formê ve, ew destan şêwaza kevneşopî ya Rojhilatî ya ''Mesnewî'' (hevokên du-rêzî) dişopîne û pîvaneke hejmara hecayan a sabît bikar tîne.

Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>sazj4yeudf6wwgruu9r046xzcjeefyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087484</id>
      <parentid>2087483</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2087484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2786" sha1="4euc3fhyof5rj076ptcajx7ri74cf1x" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}{{Xebat}}

'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) bi [[Hewramî|zaraveya hewramî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Esera Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Herçend muhteweya wê ya [[Wêjeya kurdî|edebî]] di warê tarîxê de dispêre esera mezin ya [[Nîzamî Gencewî]] e, Qubadî ne tenê wergêranek pêşkêş kiriye, belkî afirandineke [[Çanda kurdî|kulturî]] û zimanî ya xweser bi zaravayê hewramî pêk aniye. Ew eser li mîrektiya tarîxî ya [[Erdelan|Erdelanê]] çêbû ku merkezeke giring a pêşxistina helbesta kurdî bû. Ji aliyê formê ve, ew destan şêwaza kevneşopî ya Rojhilatî ya ''Mesnewî'' (hevokên du-rêzî) dişopîne û pîvaneke hejmara hecayan a sabît bikar tîne.

Ji aliyê muhteweya ve, guhertoya Qubadî bi guhertineke coxrafya û kulturî tê ferqkirin: cih û danasînên dîmenên xwezayê çiyayên asê yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] nîşan didin û koma karakteran giringiyeke hîn mezintir dide çarenivîsa trajîk a kevirbirê bêbext, Ferhad. Baweriya eşkere ya Qubadî bi zimanê xwe, xwedî giringiyeke mezin a kultur û tarîxê ye jî. Di pêşgotina destanê de, ew bi awayekî xurt berevaniyê li bikaranîna [[zimanê kurdî]] ji bo edebiyatê bilind dike. 

Bi wî awayî, mîna esera [[Ehmedê Xanî]] ya ''[[Mem û Zîn]]'' a bi [[Kurmancî|zaravayê kurmancî]], ew eser jî wekî belgeyeke destpêkê ya nasnameya kurdî û hişmendiya zimanî radiweste.

Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>4euc3fhyof5rj076ptcajx7ri74cf1x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087485</id>
      <parentid>2087484</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2775" sha1="fh6s1ax5an5mrkobbfhnrld7vgomuuu" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}'''''Şirîn û Xusrew''''' pirtûkek ji sedsala 18an e ku ji aliyê nivîskarê kurd a [[Xana Qubadî]] (1700-1778) bi [[Hewramî|zaraveya hewramî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Şîrîn û Xusrew: şakarî şa'îrî nawdarî Kurd |paşnav=Qubadî |pêşnav=Xanay |weşanger=Nawendî Biławkirdnewey Ferheng û Edebî Kurdî |tarîx=1989 |ziman=fa |url=https://books.google.com.tr/books/about/%C5%9E%C3%AEr%C3%AEn_%C3%BB_Xusrew.html?id=aAkuAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt; 

Esera Xana Qubadî ya sereke û çapkirî ''Şirîn û Xusrew'' e ku di sala 1740ê de hatiye nivîsandin. Herçend muhteweya wê ya [[Wêjeya kurdî|edebî]] di warê tarîxê de dispêre esera mezin ya [[Nîzamî Gencewî]] e, Qubadî ne tenê wergêranek pêşkêş kiriye, belkî afirandineke [[Çanda kurdî|kulturî]] û zimanî ya xweser bi zaravayê hewramî pêk aniye. Ew eser li mîrektiya tarîxî ya [[Erdelan|Erdelanê]] çêbû ku merkezeke giring a pêşxistina helbesta kurdî bû. Ji aliyê formê ve, ew destan şêwaza kevneşopî ya Rojhilatî ya ''Mesnewî'' (hevokên du-rêzî) dişopîne û pîvaneke hejmara hecayan a sabît bikar tîne.

Ji aliyê muhteweya ve, guhertoya Qubadî bi guhertineke coxrafya û kulturî tê ferqkirin: cih û danasînên dîmenên xwezayê çiyayên asê yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] nîşan didin û koma karakteran giringiyeke hîn mezintir dide çarenivîsa trajîk a kevirbirê bêbext, Ferhad. Baweriya eşkere ya Qubadî bi zimanê xwe, xwedî giringiyeke mezin a kultur û tarîxê ye jî. Di pêşgotina destanê de, ew bi awayekî xurt berevaniyê li bikaranîna [[zimanê kurdî]] ji bo edebiyatê bilind dike. 

Bi wî awayî, mîna esera [[Ehmedê Xanî]] ya ''[[Mem û Zîn]]'' a bi [[Kurmancî|zaravayê kurmancî]], ew eser jî wekî belgeyeke destpêkê ya nasnameya kurdî û hişmendiya zimanî radiweste.

Tevî ku wî di [[Zimanê farisî|farisî]] û [[wêjeya farisî]] de hoste bû jî, wekî ku di yek ji helbestên xwe de hatiye destnîşan kirin, ew her tim alîgirê bikaranîna kurdî bû:&lt;ref&gt;Xanay Qubadî, Şîrîn û Xesrew, [https://iqra.ahlamontada.com/t5716-topic (Saxkirdnewey Ferheng û Pîşekî: Muhemmed Mela Kerîm)], Korrî Zanyarî Kurd, Bexda 1975.&lt;/ref&gt;

''Herçen mewaçan: Farsî şekeren, Kurdî ce şeker bell şîrînteren, Yeqînen ce dewr dunyay pirr endêş, Herkes dillşaden we ziwan wêş''

{{Quote|Her çend teyê gotin ku farisî mîna şekir şîrîn e jî,&lt;br /&gt;Ji min re kurdî ji şekir şîrîntir e&lt;br /&gt;Diyar e, di wê dinyaya xayîn de&lt;br /&gt;Her kes bi zimanê xwe yê dayîkê yê xweşik, kêfxweş e||cite=Xana Qubadî ji ''Şîrîn û Xusrew''}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>fh6s1ax5an5mrkobbfhnrld7vgomuuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pêkenokên kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84994</id>
    <revision>
      <id>2087402</id>
      <parentid>2069610</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1018" sha1="olz1n86b1v805xowxkbmsyipa5vjctt" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Kêm|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Pêkenokên Kurdî
| welat              = [[Tirkiye]]
| wergêr             = 
| wêne               = 
| mezinahiyawêne     = 
| binwêne            = 
| nivîskar           = [[Hîlmî Akyol]]
| pêşgotin           = 
| şêwe               = [[pêkenok]]
| sernavê_xwemalî    = 
| sernivîser         = 
| cih                = [[Amed]]
| sererastkirin      = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| dîroka_weşanê      = [[2004]]
| weşanxane          = [[Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê]]
| rûpel              = 131
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| pîvan              = 
| ISBN               = 979-975-985-32-03
}}
'''Pêkenokên Kurdî''' navê pirtûka berhevkarê çîrokan [[Hîlmî Akyol]] e. Cure ya pirtûkê pêkenok e.

&lt;br /&gt;

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-kurdî-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>olz1n86b1v805xowxkbmsyipa5vjctt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087403</id>
      <parentid>2087402</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2087403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1024" sha1="si5mbstaatag4u8qf8tijwygv12232o" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Kêm|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Pêkenokên Kurdî
| welat              = [[Tirkiye]]
| wergêr             = 
| wêne               = 
| mezinahiyawêne     = 
| binwêne            = 
| nivîskar           = [[Hîlmî Akyol]]
| pêşgotin           = 
| şêwe               = [[pêkenok]]
| sernavê_xwemalî    = 
| sernivîser         = 
| cih                = [[Amed]]
| sererastkirin      = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| dîroka_weşanê      = [[2004]]
| weşanxane          = [[Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê]]
| rûpel              = 131
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| pîvan              = 
| ISBN               = 979-975-985-32-03
}}
'''Pêkenokên Kurdî''' navê pirtûka berhevkarê çîrokan [[Hîlmî Akyol]] e. Cure ya pirtûkê pêkenok e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-kurdî-şitil}}

[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>si5mbstaatag4u8qf8tijwygv12232o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dengbêj û çîrokbêjên Amedê 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85010</id>
    <revision>
      <id>2087404</id>
      <parentid>2069568</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2087404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="ow6n9z7n9b40wesj0wfdrftipw5ap2c" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Kêm|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1
| cih                = [[Stembol]]
| pîvan              = 20x13
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| rûpel              = 
| weşanxane          = [[Weşanxaneya Do]]
| dîroka_weşanê      = [[2014]]
| ziman              = [[Kurdî]]
| sererastkirin      = 
| sernivîser         = 
| welat              = [[Tirkiye]]
| sernavê_xwemalî    = 
| şêwe               = [[Jînenîgarî]]
| pêşgotin           = 
| nivîskar           = [[Hîlmî Akyol]]
| binwêne            = 
| mezinahiyawêne     = 
| wêne               = 
| wergêr             = 
| ISBN               = 605-442-77-84
}}
'''Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1''' navê pirtûkê ya nivîskar [[Hîlmî Akyol]] e. Cure ya pirtûkê Jînenîgarî ye.

== Girêdanên derve ==
[https://books.google.com.ua/books/about/Dengb%C3%AAj_%C3%BB_%C3%A7%C3%AErokb%C3%AAj%C3%AAn_Amed%C3%AA.html?id=N0uGAQAACAAJ&amp;redir_esc=y Lînka kitêbê]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê]]
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>ow6n9z7n9b40wesj0wfdrftipw5ap2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087405</id>
      <parentid>2087404</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2087405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1206" sha1="g8agd5xxxgrfv5jzysn2wjcjxmn3jb2" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Kêm|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1
| cih                = [[Stembol]]
| pîvan              = 20x13
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| rûpel              = 
| weşanxane          = [[Weşanxaneya Do]]
| dîroka_weşanê      = [[2014]]
| ziman              = [[Kurdî]]
| sererastkirin      = 
| sernivîser         = 
| welat              = [[Tirkiye]]
| sernavê_xwemalî    = 
| şêwe               = [[Jînenîgarî]]
| pêşgotin           = 
| nivîskar           = [[Hîlmî Akyol]]
| binwêne            = 
| mezinahiyawêne     = 
| wêne               = 
| wergêr             = 
| ISBN               = 605-442-77-84
}}
'''Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1''' navê pirtûkê ya nivîskar [[Hîlmî Akyol]] e. Cure ya pirtûkê Jînenîgarî ye.

== Girêdanên derve ==
* [https://books.google.com.ua/books/about/Dengb%C3%AAj_%C3%BB_%C3%A7%C3%AErokb%C3%AAj%C3%AAn_Amed%C3%AA.html?id=N0uGAQAACAAJ&amp;redir_esc=y Lînka kitêbê]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên jînenîgariyê]]
[[Kategorî:Pirtûkên kurdî]]</text>
      <sha1>g8agd5xxxgrfv5jzysn2wjcjxmn3jb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azerşehr (navçe)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88320</id>
    <revision>
      <id>2087547</id>
      <parentid>1831284</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="512" sha1="jb7y5axtf0gq6dushckd1ih707ky311" xml:space="preserve">[[Wêne:Azar Shahr shahrestan.png|thumb|Cihê navçeya Azerşehrê li parêzgeha [[Azerbaycana Rojhilat]] ]]
'''Azerşehr''' ({{bi-fa|آذرشهر}}) yek ji navçeyên parêzgeha [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Azerşehr e.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Azerbaycana Rojhilat}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojhilat]]
[[Kategorî:Avabûnên 1997an li Îranê]]</text>
      <sha1>jb7y5axtf0gq6dushckd1ih707ky311</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Austin Nichols</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100378</id>
    <revision>
      <id>2087539</id>
      <parentid>1819976</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4150" sha1="bsd1554on2bzds4qzyqccnutqg4llku" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = sînema
| nav                = Austin Nichols
| wêne               = Austin Nichols at the 2012 Comic-Con.jpg
| sernavê_wêne       = Nichols at the [[San Diego Comic-Con]] in 2012
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1980|04|24}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Ann Arbor, Michigan]], U.S.
| pîşe               = {{Lîsteyapehn|
* Actor
* director
}}
| salên_çalak        = 1999–present
}}
'''Austin Nichols''' (jdb. {{Dîrok|24|nîsan|1980}})&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Austin_Nichols |sernav=jiyan }}&lt;/ref&gt; lîstikvan û derhênerekî Amerîkî ye, ku bi rola xwe wek '''Julian Baker''' di [[The CW|rêzefîlma]] drama &quot; [[The CW]] ''One Tree Hill &quot; de tê nas kirin.'' û di rêzefîlma drama tirsê ya ''[[The Walking Dead]]''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Austin_Nichols |sernav=di rêzefîlma The Walking Dead de }}&lt;/ref&gt; ''lîstikvanî kirî ye û di gelek film û rêzefilmên din jî de lîstikvanî kirî ye'' .

== Filmografî ==

=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
!Film
!Rol
!Notes
|-
|1999
|''Durango Kids''
|Sammy
|
|-
|2001
|''Holiday in the Sun''
|Griffen Grayson
|
|-
|2003
|''The Utopian Society''
|Justin Mathers
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2004
|''The Day After Tomorrow''
|J.D.
|
|-
|''Wimbledon''
|Jake Hammond
|
|-
|2005
|''Thanks to Gravity''
|Alex Ford
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2006
|''Glory Road''
|Jerry Armstrong
|
|-
|''Lenexa, 1 Mile''
|Shane Bolin
|
|-
|''The House of Usher''
|Roderick Usher
|
|-
|''Love &amp;amp;amp; Debate''
|Alex
|
|-
|2007
|''Luz del mundo''
|Neal Cassady
|Short film
|-
|2008
|''The Informers''
|Martin
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2010
|''Beautiful Boy''
|Cooper Stearns
|
|-
|''Unthinkable''
|Bomb Disposal Expert
|
|-
|2012
|''LOL''
|Mr. Ross
|
|-
|2013
|''Parkland''
|Emory Roberts
|
|-
|2015
|''Nostradamus''
|Harry Fisher
|Short film
|-
|2016
|''Lawless Range''
|Tommy Donnelly
|
|-
|2018
|''The Iron Orchard'' 
|Dent Paxton
|
|-
|2021
|''Masquerade'' 
|TBA
|post-production
|}

=== Televîzyon ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
!Film
!Rol
!Notes
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1999
|''[[Sliders (rêzefîlm)|Sliders]]''
|Seth
|Episode: &quot;The Great Work&quot;
|-
|''Odd Man Out''
|Lyle
|Episode: &quot;Punch Line&quot;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2001
|''CSI: Crime Scene Investigation''
|Adam Walkey
|Episode: &quot;Sounds of Silence&quot;
|-
|''Family Law''
|James Perliss
|Episode: &quot;Sacrifices&quot;
|-
|''Watching Ellie''
|Joe
|Episode: &quot;Junk&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2002
|''Wolf Lake''
|Scott Nichols
|Episode: &quot;If These Wolves Could Talk&quot;
|-
|''Six Feet Under''
|Kyle / Tall Stoner
|2 episodes
|-
|2003
|''She Spies''
|Fake College Guy
|Episode: &quot;Learning to Fly&quot;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2005
|''Quarterlife''
|Charlie
|Television film
|-
|''[[Pasadena (rêzefîlm)|Pasadena]]''
|Charlie Darwell
|4 episodes
|-
|''Surface''
|Jackson Holden
|4 episodes
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2006
|''CSI: Miami''
|Patrick Wilder
|Episode: &quot;Fade Out&quot;
|-
|''Deadwood''
|Morgan Earp
|2 episodes
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2007
|''John from Cincinnati''
|John Monad
|10 episodes
|-
|''Friday Night Lights''
|Noah Barnett
|2 episodes
|-
|2008–2012
|''One Tree Hill''
|Julian Baker
|71 episodes
|-
|2009
|''Prayers for Bobby''
|Ed Griffith
|Television film
|-
|2011
|''Five''
|Edward
|Television film
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2013
|''The Mob Doctor''
|Luke Harris
|3 episodes
|-
|''Agents of S.H.I.E.L.D.''
|Miles Lydon
|Episode: &quot;Girl in the Flower Dress&quot;
|-
|2013–2016
|''Ray Donovan''
|Tommy Wheeler
|8 episodes
|-
|2015–2016
|''[[The Walking Dead]]''
|Spencer Monroe
|15 episodes
|-
|2017
|''Bates Motel''
|Sam Loomis
|6 episodes
|-
|2019
|''The Village''
|Ethan
|2 episodes
|-
|2019
|''This Close''
|Shep
|3 episodes
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên televîzyonê yên amerîkî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]]</text>
      <sha1>bsd1554on2bzds4qzyqccnutqg4llku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Austin Amelio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100381</id>
    <revision>
      <id>2087538</id>
      <parentid>1836036</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2718" sha1="mrxw7qvsg1iak5uwz0yiqy51t1ptp1a" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Austin Amelio
| wêne               = Austin Amelio by Gage Skidmore.jpg
| sernavê_wêne       = Amelio in July 2019
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1988|4|27}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Austin, Texas]], U.S.
| pîşe               = Actor, skateboarder
| salên_çalak        = 2010–present
| alt_wêne           = 
}}
'''Austin Amelio''' (jdb. 27ê nîsana 1988an) lîstikvan û skateboarderê Amerîkî ye ku bi rola xwe ya di rêzefîlma [[The Walking Dead]] de lîstikvanê kirî ye &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nerdist.com/amc-reveals-identity-of-austin-amelios-character-in-the-walking-dead/ |sernav=AMC REVEALS IDENTITY OF AUSTIN AMELIO'S CHARACTER IN THE WALKING DEAD |malper=[[The Nerdist Podcast]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151127033628/http://nerdist.com/amc-reveals-identity-of-austin-amelios-character-in-the-walking-dead/ |tarîxa-arşîvê=27 çiriya paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/walking-dead-promotes-4-series-908979 |sernav=Walking Dead' Promotes 4 to Series Regular for Season 7 (Exclusive) |malper=[[The Hollywood Reporter]] |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2016 }}&lt;/ref&gt; .

== Filmografî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
!Film
!Rol
!Notes
|-
|2010
|''Potluck''
|Vincent Lowe
|Short film
|-
|2011
|''The Devil's Toy''
|Himself
|Skateboard film
|-
|2013
|''A Kiss Before You Go''
|Man #2
|Short film
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2014
|''Over Again''
|David
|Short film
|-
|''Wind &amp; Rain''
|John
|
|-
|''Putting the Dog to Sleep''
|Thomas
|Short film
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2016
|''Everybody Wants Some!!''
|Nesbit
|
|-
|''Cabin Crew''
|Billy
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2017
|''Song to Song''
|BV's Brother
|
|-
|''Lost Nights''
|Jim
|Short film
|-
|''Love Radio''
|Chad
|Short film
|-
|''Apples &amp; Oranges''
|Neighbor
|Short film
|-
|2019
|''Mercy Black''
|Will Nylund
|
|-
|}

=== Televîzyon ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Sal
!Film
!Rol
!Notes
|-
|2014
|''Deliverance Creek''
|Soldier
|TV movie
|-
|2015–2018
|''[[The Walking Dead]]''
|Dwight
|Recurring (season 6)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Also starring (seasons 7–8)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;22 episodes
|-
|2019
|''Ride with Norman Reedus''
|Himself
|1 episode
|-
|2019–present
|''Fear the Walking Dead''
|Dwight
|Main cast (season 5–present)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 10 episodes
|-
|2019
|''Stumptown''
|Jack Feeney
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]]</text>
      <sha1>mrxw7qvsg1iak5uwz0yiqy51t1ptp1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avi Nash</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100391</id>
    <revision>
      <id>2087540</id>
      <parentid>1792309</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2945" sha1="sqroywum9mbul44zv0q8w6owq4qa4oa" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = sînema
| nav                = Avi Nash
| wêne               = Avi Nash by Gage Skidmore.jpg
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = Nash at [[San Diego Comic-Con|San Diego Comic-Con International]] in 2019
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|mf=yes|1991|1|24}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Honolulu]], [[Hawaii]], United States
| perwerde           = {{Lîsteya sade|
* [[Stanford University]]
* [[London Academy of Music and Dramatic Art]]}}
| pîşe               = Actor
| salên_çalak        = 2013–present
| tê_nasîn           = ''[[The Walking Dead (TV series)|The Walking Dead]]'' (2017–2020)
| hevjîn             = 
| zarok              = 
}}
'''Avi Nash''', lîstikvanek Amerîkî ye. ku bi rola xweya Siddiq di rêzefîlma televîzyona atirsê a ''[[The Walking Dead]]'' (2017–2020) tê nasîn. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://undeadwalking.com/2018/05/08/avi-nash-walking-dead-season-9-siddiq/ |sernav=Avi Nash promoted to series regular for The Walking Dead season 9 |tarîx=8 gulan 2018 |malper=Undeadwalking.com |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya pêşîn 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tvline.com/2018/05/07/the-walking-dead-season-9-cast-avi-nash-siddiq-series-regular/ |sernav=The Walking Dead Promotes Two Actors to Series Regulars Ahead of Season 9 |paşnav=Mason |pêşnav=Charlie |tarîx=7 gulan 2018 |malper=Tvline.com |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya pêşîn 2018 |tarîxa-arşîvê=8 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211008223225/https://tvline.com/2018/05/07/the-walking-dead-season-9-cast-avi-nash-siddiq-series-regular/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Jiyana kesane ==
Ew niha di navbera [[Los Angeles]], [[London]], û [[New York City|New York City de dimîne]] . 

== Filmografî ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Sal
! scope=&quot;col&quot; |Film
! scope=&quot;col&quot; |Rol
|-
|-
|2013
|''Life of Guy''
|Younger Guy
|-
|2013
|''E-103''
|E-103
|-
|2014
|''Breaking Tradition''
|Ish Khan
|-
|2014
|''Learning to Drive''
|Preet
|-
|2015
|''Postal Jerks''
|Juan
|-
|2016
|''Amateur Night''
|Orderly
|-
|2016
|''Barry''
|Saleem
|-
|2019
|''Hosea''
|Henry
|}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Sal
! scope=&quot;col&quot; |Film
! scope=&quot;col&quot; |Rol
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |Notes
|-
|-
|2015, 2019
|''Silicon Valley''
|Wajeed
|
|-
|2017–2020
|''[[The Walking Dead]]''
|Siddiq
|Recurring (season 8) &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Also Starring (seasons 9–10) &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 27 episodes
|-
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]]
[[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]]</text>
      <sha1>sqroywum9mbul44zv0q8w6owq4qa4oa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aÿ-Champagne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129554</id>
    <revision>
      <id>2087549</id>
      <parentid>1723279</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="860" sha1="dzg2rxokwuktxk6e2fmne4h4h9143oy" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Aÿ-Champagne
| statû              = [[Komunên Fransayê|Komun]]
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Aÿ-Champagne''', [[Komunên Fransayê|komuneke]] li [[Departmenên Fransayê|departmena]] Marne ya li bakurê rojhilatê [[Fransa]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.insee.fr/fr/accueil |sernav=Insee − Institut national de la statistique et des études économiques {{!}} Insee |malper=www.insee.fr |roja-gihiştinê=2022-09-16 }}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Mijarên din ==
* [[Komunên departmena Marneyê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Fransa-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Komunên Marneyê]]
[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Fransayê]]</text>
      <sha1>dzg2rxokwuktxk6e2fmne4h4h9143oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Artêşa Rizgariya Gel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135157</id>
    <revision>
      <id>2087520</id>
      <parentid>1844364</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2492" sha1="hi07yatw2h71prvenqnptmr7p3a8ju1" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| mezinahiya_logoyê  = 100px
}}
'''Artêşa Rizgariya Gel''' (ARG) [[hêza leşkerî]] ya sereke ya [[Komara Gel a Çînê]] û baskê çekdar ê [[Partiya Komunîst a Çînê]] (PKÇ) ye. ARG ji pênc şaxên karûbarê pêk tê: Hêza Bejahî, Navy, Hêza Hewayî, Hêza Rakêt û Hêza Piştgiriya Stratejîk. Di bin serokatiya [[Komîsyona Leşkerî ya Navendî]] (KLN) de ye û serokê wê [[Fermandariya giştî|fermandarê giştî]] ye jî.

Eslê ARGê di Serdema Komarê de ye. Ew yekîneyên çepgir ên [[Artêşa Şoreşger a Neteweyî]] (AŞN) ya [[Kuomintang|Kuomîntang]] (KMT) bûn. Ew di 1ê [[tebax]]ê [[1927]]an de di [[serhildan]]ek li dijî [[Komara Çîn (1912–1949)|hikûmeta neteweperest]] de wekî [[Artêşa Sor a Çînî]] veqetiyan. Lê ew di dema [[Duyemîn Şerê Sino-Japonî]] de wekî yekîneyên [[Artêşa Çaremîn a Nû]] (AÇN) û [[Artêşa Rêya Heştemîn]] di AŞNê de ji nû ve hatin entegre kirin. Ev du yekîneyên komunîst ên AŞNê di 10ê [[Çiriya pêşîn|çiriya pêşîn a]] [[1947]]an de ji nû ve di ARGê de hatin damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m.cnwest.com/sxxw/a/2020/08/01/18969370.html |sernav=【延安记忆】“中国人民解放军”称谓由此开始 - 西部网（陕西新闻网） |malper=m.cnwest.com |roja-gihiştinê=2022-12-05 |roja-arşîvê=2020-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200822221319/http://m.cnwest.com/sxxw/a/2020/08/01/18969370.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

ARG hêza leşkerî ya herî mezin a [[cîhan]]ê ye (ne di nav de hêzên [[paramîlîter]] an jî rezervan) û duyemîn budceya parastinê ya herî mezin a cîhanê dihewîne. Ew di heman demê de yek ji wan artêşên nûjen ên herî bilez e li cîhanê, û wekî hêzek leşkerî ya potansiyel tê binav kirin, bi berevaniya herêmî ya girîng û kapasîteyên pêşandana hêza gerdûnî ya mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2018/global-military-spending-remains-high-17-trillion |sernav=Global military spending remains high at $1.7 trillion {{!}} SIPRI |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2022-12-05 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Çîn-şitil}}

[[Kategorî:Artêşa Rizgariya Gel| ]]
[[Kategorî:Artêşên rizgariya neteweyî]]
[[Kategorî:Avabûnên 1927an]]
[[Kategorî:Avabûnên 1927an li Çînê]]
[[Kategorî:Çîn]]
[[Kategorî:Siyaseta Çînê]]
[[Kategorî:Leşkeriya Çînê]]</text>
      <sha1>hi07yatw2h71prvenqnptmr7p3a8ju1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskar li gorî cureyê wêjeyî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>135435</id>
    <revision>
      <id>2087471</id>
      <parentid>2086731</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="jd0gr08sy8cge8419r7h8atggnokh2t" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Janrên wêjeyî]]
[[Kategorî:Kategorî li gorî cureyê wêjeyî]]
[[Kategorî:Nivîskar| janr]]
[[Kategorî:Wêje li gorî janran]]</text>
      <sha1>jd0gr08sy8cge8419r7h8atggnokh2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pangram</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137219</id>
    <revision>
      <id>2087519</id>
      <parentid>1942086</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SirwanUrmiye</username>
        <id>90408</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pangramên kurdî */</comment>
      <origin>2087519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="41p1g19uusdnxeucn7tgrnw3mzcjmoo" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
'''Pangram''' ew riste ne ku ji gişt tîpên [[alfabe]]yê pêk tên. Pangrama herî tekûz ew e ku gişt tîp bi têne yek car tê de tê bikaranîn.

== Pangramên [[Zimanê kurdî|kurdî]] ==
* Smaylokî şefeqê zû xwe bin heja gurc de peçavt. (38 tîp) (Seyîd Nizam Nizamî){{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}
* Cem vî Feqoyê pîs zêdetir ji çar gulên xweşik hebûn (42 tîp) ([[Îrec Mêhrbexş]]){{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}
* Xunava kiçmet jî cilûberg û kofiya şah da dest wezîrê qop. (47 tîp) ([[Walî Bedelpûr]]){{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2025}}

Di her yek ji van sê hovakan de hemû 31 tîpên alfabeya kurdiya kurmancî hatine bikaranîn.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Teknîkên vegotinê]]</text>
      <sha1>41p1g19uusdnxeucn7tgrnw3mzcjmoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taher Movassaghian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138348</id>
    <revision>
      <id>2087422</id>
      <parentid>1767811</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Irisan</username>
        <id>54995</id>
      </contributor>
      <comment>Gotar ji nû ve bi şêwazeke bêalî hate nivîsandin; îdîayên bêçavkanî û nirxandinî hatin rakirin; çavkanî hatin rastkirin û agahiyên zanistî û werzîşî hatin nûkirin.</comment>
      <origin>2087422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3847" sha1="ofkwgf8la5bv5jev2l39cr9whdrwu12" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî Îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt;

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê Îranî [[Yishmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt; Ji aliyê bavê xwe ve bi eslê Ermenî bû.

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî Şoreşa Îranê ya 1979an, dijberiya wî li hember desthilatdariya nû bû sedema şopandinê; paşê ew ji Îranê derket û li Fransayê daxwaza penaberiya siyasî kir.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian bi guleşa azad re jî têkildar bû. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li Stockholmê, Swêd, de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyanname ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û şopandin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû. Piştî Şoreşa 1979an, dijberiya wî li hember desthilatdariya nû bû sedema şopandinê.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê daxwaza penaberiya siyasî kir. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Movassaghian bi guleşa azad re têkildar bû û paşê wek rahêner kar kir.

Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li Stockholmê de bû. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Têbînî û referans ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot; /&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kîmyazanê îranî]]</text>
      <sha1>ofkwgf8la5bv5jev2l39cr9whdrwu12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ayesk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149194</id>
    <revision>
      <id>2087543</id>
      <parentid>1750037</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="8y7zlfqxerb5tlry5kqw8t1fap0jvez" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = {{ala|Îran}}
| welat_alî          = 
| dûgel              = 
| parêzgeh           = [[Xorasana Başûr (parêzgeh)|Xorasana Başûr]]
| serbajar           = 
| rûerd              = 
| gelhe              = 5,143 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt; (2016)
| bilindayî          = 
| nexşe              = 
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| malper             = 
}}
'''Ayesk ''' ({{bi-fa|ايسك }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Xorasana Başûr (parêzgeh)|Xorasana Başûr]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parêzgeha Xorasana Başûr}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Başûr]]
[[Kategorî:Avabûnên 1999an li Îranê]]</text>
      <sha1>8y7zlfqxerb5tlry5kqw8t1fap0jvez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arînşehr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149199</id>
    <revision>
      <id>2087521</id>
      <parentid>1750032</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1052" sha1="c93og55u2e7ovv69qlsbmd78bjg3jl9" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = {{ala|Îran}}
| welat_alî          = 
| dûgel              = 
| parêzgeh           = [[Xorasana Başûr (parêzgeh)|Xorasana Başûr]]
| serbajar           = 
| rûerd              = 
| gelhe              = 3,729 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt; (2016)
| bilindayî          = 
| nexşe              = 
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| malper             = 
}}
'''Arînşehr ''' ({{bi-fa|ارين شهر}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Xorasana Başûr (parêzgeh)|Xorasana Başûr]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parêzgeha Xorasana Başûr}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Başûr]]
[[Kategorî:Avabûnên 2004an li Îranê]]</text>
      <sha1>c93og55u2e7ovv69qlsbmd78bjg3jl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aubigny-les-Pothées</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153825</id>
    <revision>
      <id>2087532</id>
      <parentid>1738058</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="912" sha1="7sfu5y1qineyq60hgju895sn592mg0i" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Aubigny-les-Pothées
| statû              = [[Komunên Fransayê|Komun]]
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Aubigny-les-Pothées''', [[Komunên Fransayê|komuneke]] li [[Departmenên Fransayê|departmena]] [[Ardennes]] a [[Herêmên Fransayê|herêma]] [[Grand Est]]ê ye ku li bakurê [[Fransa]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.insee.fr/fr/recherche?q=Seine-et-Marne&amp;debut=0 |sernav=Résultats de la recherche {{!}} Insee |malper=www.insee.fr |roja-gihiştinê=2023-12-15 }}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Mijarên têkildar ==
* [[Komunên departmena Ardennesê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Fransa-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Komunên departmena Ardennesê]]
[[Kategorî:Komunên Fransayê]]</text>
      <sha1>7sfu5y1qineyq60hgju895sn592mg0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên swêdî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>181559</id>
    <revision>
      <id>2087453</id>
      <parentid>1403962</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="0e9jsua66czm423cr4gfil9l7ctfkzm" xml:space="preserve">{{standard-kat}}
[[Kategorî:Nivîskarên swêdî]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan li gorî neteweyan|swêdî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan a swêdî]]</text>
      <sha1>0e9jsua66czm423cr4gfil9l7ctfkzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arîsteos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181813</id>
    <revision>
      <id>2087522</id>
      <parentid>1965002</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1151" sha1="100z4vqh5mk07rguxm7wo2cte9m7f0b" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Agahîdank xwedawend
| sernavê_wêne       = Peykerê Arîsteos li muzexaneya Louvre (Parîs)
}}
'''Arîsteos''' ([[yewnanî]]: Ἀρισταῖος) di [[mîtolojiya yewnanî]] de şivanekî navdar e. Bavê wî [[Apolon]] dêya wî [[nîmfê]]yeke bi navê [[Kîrênê]] ye. Ew di efsaneya Orfeus û [[Odîseya]]yê derbas dibe.

Ew di biçûktiya xwe ji aliyê [[sentor]] ([[hespmêr]]) Xîronî ve hatiye mezinkirin. Xîron mêşvaniyê xweyikirina zeytûnan û ajaldariyê nîşa wî da. Keça [[Kadmos]]ê bi navê [[Otonoê]]yê re zewicî û kurekî wan bi navê [[Akteon]] çê bû.

Ew nêçîrvanekî gelek jêhatî bû, xwe ji xwedawend [[Artemîs]] re berawird kir û xwe wek wê dît. Artemîs ji vê yekê razî nebû wî da ber devê segan û seg wî perçiqandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Mît-yewnan-şitil}}

[[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
[[Kategorî:Xwedawendên xwarinê]]
[[Kategorî:Xwedayên nêçîrê]]
[[Kategorî:Xwedayên yewnanî]]
[[Kategorî:Zarokên Apolon]]
[[Kategorî:Xwedayên tenduristiyê]]</text>
      <sha1>100z4vqh5mk07rguxm7wo2cte9m7f0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Søren Kierkegaard</title>
    <ns>14</ns>
    <id>252424</id>
    <revision>
      <id>2087615</id>
      <parentid>1683553</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="sp5umcm70x5dnxtpu2ghw9rtdzmcs8m" xml:space="preserve">{{standard-kat}}
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî yên mêr]]</text>
      <sha1>sp5umcm70x5dnxtpu2ghw9rtdzmcs8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Atabegên Meraxeyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263746</id>
    <revision>
      <id>2087529</id>
      <parentid>1839003</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1124" sha1="n1nf03h9d5n950u834by9wre5k4gau2" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''Ehmedîlî'''&lt;ref&gt;Bosworth, Clifford Edmund (2004). The new Islamic dynasties. Edinburgh University Press, r. 198.&lt;/ref&gt; yan '''atabegên Meraxeyê''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} anku '''atabegên Meraẍeyê''' (bi [[azerî]]: ''Ağsunqurilər'', bi [[Zimanê farisî|farisî]]: احمدیلی, ''Ahmadîlî'') [[atabeg]]ên ku jixizmetkarên Tirkmenan ji aliyên ezbetên kurd ve li bajarê [[Meraxe]]yê yê Îranê hatiye damezrandin. Di navbera salên 1122&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Bosworth (2004)&lt;/ref&gt; û 1225an{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} de desthilatdarî kiriye.

== Hikimdarên Ehmedîlî ==
* [[Aq Sunqur I]] Ehmedîlî, 1122-1134 {{pz}}
* [[Aq Sunqur II]] (Nusretedîn Arslan Abayê kurê Aq Sunqur I), 1134-1175
* Felekedînê kurê Aq Sunqur II, 1175-1188
* Elaedîn [[Körp Arslan]], 1188-1208
* [[Sulafe Xatûn]] (keça kurê Körp Arslan), ?-1220&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1220î de hilweşiyan]]</text>
      <sha1>n1nf03h9d5n950u834by9wre5k4gau2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Nivîskar li gorî cureyê wêjeyî</title>
    <ns>15</ns>
    <id>302611</id>
    <revision>
      <id>2087470</id>
      <parentid>1908941</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sernav */ beşeke nû</comment>
      <origin>2087470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="707" sha1="ks4iz7lwpo4b0frfef8n3byrm3za62h" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}

== Sernav  ==

Silav  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Kurdov|Kurdov]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] bi îngilîzî sernavê kategoriyê  '''Writers by genre''' ye. Lewma ez difikirim ku '''Nivîskar li gorî janran'''  wek ser ji '''Nivîskar li gorî cureyê wêjeyî''' çêtir e . Jixwe gelek kategorî bi peyva janr hene. 

[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:36, 26 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ks4iz7lwpo4b0frfef8n3byrm3za62h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087472</id>
      <parentid>2087470</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sernav */ Bersiv</comment>
      <origin>2087472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="954" sha1="d8zjlz9vjfrn2wqfhbyy4z3hh63epes" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Edebiyat}}
}}

== Sernav  ==

Silav  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Kurdov|Kurdov]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] bi îngilîzî sernavê kategoriyê  '''Writers by genre''' ye. Lewma ez difikirim ku '''Nivîskar li gorî janran'''  wek ser ji '''Nivîskar li gorî cureyê wêjeyî''' çêtir e . Jixwe gelek kategorî bi peyva janr hene. 

[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:36, 26 tebax 2026 (UTC)

:Merheba û şev baş @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], '''''Nivîskar li gorî janran''''' li vir rast e. Gelek sipas.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:38, 26 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>d8zjlz9vjfrn2wqfhbyy4z3hh63epes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aston Villa FC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315954</id>
    <revision>
      <id>2087527</id>
      <parentid>2064285</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T04:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1356" sha1="0jg9xmmylc96adi2uyax85jcfo8tnwr" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}}
{{Agahîdank yaneya futbolê
| nav                = Aston Villa F.C.
| navê_tavahî        = Aston Villa Football Club
| bernav             = The Villans, The Lions
| wêne               = [[Wêne:Aston Villa logo.svg|150px]]
| damezrandin        = [[1874]]
| stad               = [[Villa Park]]
| kapasîte           = 42.640
| serok              = Nassef Sawiris
| rahêner            = [[Unai Emery]]
| lîg                = [[Premier League]]
| malper             = [https://www.avfc.co.uk/ avfc.co.uk]
}}
'''Aston Villa Football Club''' (bi kurtî: '''Aston Villa'''), klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li herêma Aston a [[Birmingham]]ê hatiye damezrandin. Klûb di sala 1874an de hatiye avakirin û ji sala 1897an ve maçên xwe li stadê [[Villa Park]]ê dileyize.

Aston Villa yek ji tîmên damezrîner ên Lîga Futbolê (Football League) di sala 1888an de û [[Premier League]] di sala 1992an de ye. Di dîroka xwe de, wan her heft caran lîga herî bilind a Înglistanê û heft caran jî [[FA Cup]] qezenc kirine.

Serkeftina herî mezin a klûbê di sala 1982an de ye, dema ku wan di fînalê de Bayern München bir û bûne şampiyonê [[Kupa Şampiyonên Ewropayê]] (navê berê yê Lîga Şampiyonan).&lt;ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Avabûnên 1874an li Înglistanê]]</text>
      <sha1>0jg9xmmylc96adi2uyax85jcfo8tnwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>​Kategorî:Keybanûyên desthilatdar ên sedsala 9an b.z.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329369</id>
    <revision>
      <id>2087431</id>
      <parentid>2085838</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Ahmed A Issa</title>
    <ns>2</ns>
    <id>329499</id>
    <revision>
      <id>2087492</id>
      <parentid>2087389</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <origin>2087492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14042" sha1="mq6smzfk2kfdkgly35o9petqt0nipwk" xml:space="preserve">{{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê}}
{{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}}
{{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}}
{{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}}
{{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}}
{{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}}

&lt;!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;&quot;&gt;Ahmed A. Issa&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;&quot;&gt;Bikarhênerê Wîkîpediyayê&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

&lt;!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --&gt;
&lt;div style=&quot;float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;&quot;
! style=&quot;background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;&quot; | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]]
|-
| {{User ku}}
|-
| {{User fa-4}}
|-
| {{User en-4}}
|-
| {{User tr-4}}
|-
| {{User ar-4}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #0000ff
  | id       = ♂
  | id-c     = #0000ff
  | id-fc    = #ffffff
  | id-s     = 20
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e.
  | info-c   = #ffffff
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #1a202c
  | id       = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e.
  | info-c   = #f3f4f6
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #d69e2e
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e.
  | info-c   = #fffaf0
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #276749
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye.
  | info-c   = #f0fff4
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #9b2c2c
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye.
  | info-c   = #fff5f5
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #2b6cb0
  | id       = [[Wêne:Blue flag.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | id-s     = 20
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Rastgirî|rastgir]]''' e.
  | info-c   = #ebf8ff
  | info-s   = 8
}}
|}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Panelê Nasnamê --&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;&quot; | Nasnameya Akademîk
|-
| style=&quot;padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;&quot; | Nav || Ahmed A. Issa
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Jidayikbûn || 12/03/1997
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ayîn || [[Îslam]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Nîştiman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Netewe || [[Kurd]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Niştiman]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografyaya Dîrokî]], [[Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîroka Giştî]], [[Aboriya Dîrokî]], [[Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]]
|}

&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;&quot;&gt;Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî&lt;/div&gt;

&lt;!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;&quot;&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Niştiman]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd|Kurd]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên desthilatê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê [[Immanuel Kant|felsefeya Kantî]] û teoriyên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Pêşgotina Akademîk û Nasname ==

Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin.

Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an.

== Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî ==

=== 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan ===
* '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de.
* '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî.

=== 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî ===
* '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de.
* '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de.

=== 3. Netewe û Kurd ===
* '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê.

=== 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs ===
* '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de.
* '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî.

=== 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî ===
* '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de.
* '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî.

=== 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan ===
* '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de.
* '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda.

=== 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî ===
* '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]].

=== 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî ===
* '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de.

=== 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî ===
* '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de.
* '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî.

=== 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema ===
* '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî.
* '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]).

== Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) ==

Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin.

== Têkilî û Rûpela Gotûbêjê ==
* '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin.
* '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî.

&lt;!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --&gt;
[[Kategorî:Bikarhêner ku]]
[[Kategorî:Bikarhêner fa-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner en-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner tr-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner ar-4]]
[[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]]</text>
      <sha1>mq6smzfk2kfdkgly35o9petqt0nipwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Logarîtma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329509</id>
    <revision>
      <id>2087420</id>
      <parentid>2087369</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T14:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Matematîk]]</comment>
      <origin>2087420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="brix1nwaqw41nbbu8cr92nju613nzeo" xml:space="preserve">{{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, logarîtmaya [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango bingeh, pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin.

[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>brix1nwaqw41nbbu8cr92nju613nzeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087468</id>
      <parentid>2087420</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="843" sha1="253o3z0jrykjvykh07cthtgfx6jltx6" xml:space="preserve">{{Xebat}}Di [[Matematîk|matematîkê]] de, logarîtmaya [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango bingeh, pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye.
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>253o3z0jrykjvykh07cthtgfx6jltx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>​Kategorî:Wêjeya farisî li gorî janran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329511</id>
    <revision>
      <id>2087424</id>
      <timestamp>2026-08-26T15:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087425</id>
      <parentid>2087424</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="d3xqkrl0a8h1m1929jpvzeav3n28z83" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya farisî| janran]]</text>
      <sha1>d3xqkrl0a8h1m1929jpvzeav3n28z83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087426</id>
      <parentid>2087425</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="td1erlri6j532erkf9bi4fj066pg33i" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya farisî|janran]]</text>
      <sha1>td1erlri6j532erkf9bi4fj066pg33i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087427</id>
      <parentid>2087426</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="3u1k2auy41xladqamaf8v306qwj38qe" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya farisî| janr]]</text>
      <sha1>3u1k2auy41xladqamaf8v306qwj38qe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087430</id>
      <parentid>2087427</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya farisî li gorî janran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329512</id>
    <revision>
      <id>2087428</id>
      <timestamp>2026-08-26T15:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087429</id>
      <parentid>2087428</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T15:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="3u1k2auy41xladqamaf8v306qwj38qe" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya farisî| janr]]</text>
      <sha1>3u1k2auy41xladqamaf8v306qwj38qe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Wêjeya zarokan a îranî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329513</id>
    <revision>
      <id>2087439</id>
      <timestamp>2026-08-26T18:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087440</id>
      <parentid>2087439</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="saqan5jzqwdw6zxesx5p3yvlgv4aqbe" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya îranî]]</text>
      <sha1>saqan5jzqwdw6zxesx5p3yvlgv4aqbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087441</id>
      <parentid>2087440</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="6654tmo6bdi02asgjop5kloti0bnmj6" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya îranî|zarokan]]</text>
      <sha1>6654tmo6bdi02asgjop5kloti0bnmj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087442</id>
      <parentid>2087441</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="68whvsoykxuu1buq1feuen8xkmbzjhh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya îranî|zarokan]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan li gorî neteweyan|îranî]]</text>
      <sha1>68whvsoykxuu1buq1feuen8xkmbzjhh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087443</id>
      <parentid>2087442</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="1ea7f80u8jttbb7tneh02odtlva8e6x" xml:space="preserve">[[Kategorî:Wêjeya farisî li gorî janran]]
[[Kategorî:Wêjeya îranî|zarokan]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan li gorî neteweyan|îranî]]</text>
      <sha1>1ea7f80u8jttbb7tneh02odtlva8e6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan yên îranî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329514</id>
    <revision>
      <id>2087446</id>
      <timestamp>2026-08-26T19:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087448</id>
      <parentid>2087446</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329515</id>
    <revision>
      <id>2087449</id>
      <timestamp>2026-08-26T19:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087450</id>
      <parentid>2087449</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087451</id>
      <parentid>2087450</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="g2pybwm4mn0j9wr1bj4kr0bq8hc3wls" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>g2pybwm4mn0j9wr1bj4kr0bq8hc3wls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087452</id>
      <parentid>2087451</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="i7v24r4fsvwdwvtmcn3zuubl8y36qln" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan li gorî neteweyan|îranî]]</text>
      <sha1>i7v24r4fsvwdwvtmcn3zuubl8y36qln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087454</id>
      <parentid>2087452</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="3iq29edfokjpi5q8kkbxjqu6pfsxlz6" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan li gorî neteweyan|îranî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan a îranî]]</text>
      <sha1>3iq29edfokjpi5q8kkbxjqu6pfsxlz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087455</id>
      <parentid>2087454</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="54psju71u341pe17pqp4rglabr5nu51" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan li gorî neteweyan|îranî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan a îranî|+nivîskar]]</text>
      <sha1>54psju71u341pe17pqp4rglabr5nu51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087456</id>
      <parentid>2087455</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="t3bo8p8lp5awmjs2yrcrjlw5rm0j24h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskarên îranî li gorî janran]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan li gorî neteweyan|îranî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan a îranî|+nivîskar]]</text>
      <sha1>t3bo8p8lp5awmjs2yrcrjlw5rm0j24h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087457</id>
      <parentid>2087456</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="hhyy1nilew35dafn7pygjcwv0mm9o3k" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskarên îranî li gorî janran|zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan li gorî neteweyan|îranî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan a îranî|+nivîskar]]</text>
      <sha1>hhyy1nilew35dafn7pygjcwv0mm9o3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên îranî li gorî janran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329516</id>
    <revision>
      <id>2087458</id>
      <timestamp>2026-08-26T19:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087459</id>
      <parentid>2087458</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="pn1yt9e4lwjgybx7bhnflclqzj0kauw" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên îranî]]</text>
      <sha1>pn1yt9e4lwjgybx7bhnflclqzj0kauw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087460</id>
      <parentid>2087459</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="6sejn2x28ogiy4tcq84rk30hqndq8wd" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên îranî| Janr]]</text>
      <sha1>6sejn2x28ogiy4tcq84rk30hqndq8wd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087461</id>
      <parentid>2087460</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="4krkxu6danpo177y2u1zbz4fktf7k7y" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên îranî| Janr]]
[[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û janran]]</text>
      <sha1>4krkxu6danpo177y2u1zbz4fktf7k7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087462</id>
      <parentid>2087461</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="o4374zazoijyi5hk5l1lc3tdtfg24pb" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên îranî| Janr]]
[[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û janran|Iranî]]</text>
      <sha1>o4374zazoijyi5hk5l1lc3tdtfg24pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û janran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329517</id>
    <revision>
      <id>2087463</id>
      <timestamp>2026-08-26T19:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087464</id>
      <parentid>2087463</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087465</id>
      <parentid>2087464</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="4d2jj46y2pxsg08q159nmub076og58j" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskar li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>4d2jj46y2pxsg08q159nmub076og58j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087466</id>
      <parentid>2087465</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="l17ey9dt1pu9ngmgc3omk3yxksr08wa" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskar li gorî neteweyan| Janr]]</text>
      <sha1>l17ey9dt1pu9ngmgc3omk3yxksr08wa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087467</id>
      <parentid>2087466</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="9rj9bjqvx0zq4np4u7l0oymlg55fu3m" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nivîskar li gorî neteweyan| Janr]]
[[Kategorî:Nivîskar li gorî cureyê wêjeyî]]</text>
      <sha1>9rj9bjqvx0zq4np4u7l0oymlg55fu3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Tewrêz</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329518</id>
    <revision>
      <id>2087474</id>
      <timestamp>2026-08-26T19:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087476</id>
      <parentid>2087474</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087477</id>
      <parentid>2087476</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="n34rxyd2gjdxe64uc1sb8ogscrra5jo" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]]</text>
      <sha1>n34rxyd2gjdxe64uc1sb8ogscrra5jo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087478</id>
      <parentid>2087477</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="87uaeviadtlq1fm4yy54x3zdl7y2r8e" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]]
[[Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat]]</text>
      <sha1>87uaeviadtlq1fm4yy54x3zdl7y2r8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087479</id>
      <parentid>2087478</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="3syojy67kg10foiu3e72ij31dlylqr0" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat]]
[[Kategorî:Paytextên parêzgehên îranî]]</text>
      <sha1>3syojy67kg10foiu3e72ij31dlylqr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên ji Tewrêzê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329519</id>
    <revision>
      <id>2087489</id>
      <timestamp>2026-08-26T20:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087490</id>
      <parentid>2087489</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="r9mnr5k2cy1ldds96nt1kgjezqvwgu1" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên ji Tewrêzê]]</text>
      <sha1>r9mnr5k2cy1ldds96nt1kgjezqvwgu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên ji Tewrêzê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329520</id>
    <revision>
      <id>2087491</id>
      <timestamp>2026-08-26T20:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087493</id>
      <parentid>2087491</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="0el86az0c658u5u7hbdwun8dj5c5kjx" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Tewrêzê li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>0el86az0c658u5u7hbdwun8dj5c5kjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Kesên ji Tewrêzê li gorî pîşeyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329521</id>
    <revision>
      <id>2087494</id>
      <timestamp>2026-08-26T20:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087495</id>
      <parentid>2087494</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="s8n5zdz77am4jbtygve26y5jo37qd0c" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Tewrêzê]]</text>
      <sha1>s8n5zdz77am4jbtygve26y5jo37qd0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087496</id>
      <parentid>2087495</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="2aeb78yxv3vvotazpic9t91efeesf2m" xml:space="preserve">[[Kategorî:Kesên ji Tewrêzê| ]]</text>
      <sha1>2aeb78yxv3vvotazpic9t91efeesf2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Kesên ji Tewrêzê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329522</id>
    <revision>
      <id>2087497</id>
      <timestamp>2026-08-26T20:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087498</id>
      <parentid>2087497</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087499</id>
      <parentid>2087498</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="4yts6013v86oeb7034irkblfrgf8tq4" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Tewrêz]]</text>
      <sha1>4yts6013v86oeb7034irkblfrgf8tq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên îranî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329523</id>
    <revision>
      <id>2087502</id>
      <timestamp>2026-08-26T20:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087503</id>
      <parentid>2087502</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="5iz8g21b3r0o79cwjj82o12jg2285uh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>5iz8g21b3r0o79cwjj82o12jg2285uh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087505</id>
      <parentid>2087503</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="jew0j9dor3ow77b7yfbuqvzycuz1n71" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan|îranî]]</text>
      <sha1>jew0j9dor3ow77b7yfbuqvzycuz1n71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329524</id>
    <revision>
      <id>2087504</id>
      <timestamp>2026-08-26T20:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087506</id>
      <parentid>2087504</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="5iz8g21b3r0o79cwjj82o12jg2285uh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>5iz8g21b3r0o79cwjj82o12jg2285uh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087507</id>
      <parentid>2087506</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="fh2l7ihad7c9f96hxoqq64regvlh1zs" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê]]</text>
      <sha1>fh2l7ihad7c9f96hxoqq64regvlh1zs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087508</id>
      <parentid>2087507</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:27:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="8i4tanu5q9iui3sx4pemd5ev42aq5hu" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê| Netewe]]</text>
      <sha1>8i4tanu5q9iui3sx4pemd5ev42aq5hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mamosteyên dibistanê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329525</id>
    <revision>
      <id>2087509</id>
      <timestamp>2026-08-26T20:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087510</id>
      <parentid>2087509</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087511</id>
      <parentid>2087510</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="dfyfr2yoklsngetnea5ph2d897sdw5r" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn|Mamoste}}</text>
      <sha1>dfyfr2yoklsngetnea5ph2d897sdw5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087512</id>
      <parentid>2087511</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="qvrtif08nrg027iglplsc1cc3o5tkhw" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn|Mamoste}}
[[Kategorî:Dibistan]]</text>
      <sha1>qvrtif08nrg027iglplsc1cc3o5tkhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087513</id>
      <parentid>2087512</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="hkwqqe7q5xf6r15umpn773f0csn8423" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn|Mamoste}}
[[Kategorî:Dibistan|Mamosteyên dibistanê]]</text>
      <sha1>hkwqqe7q5xf6r15umpn773f0csn8423</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087514</id>
      <parentid>2087513</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="sz00zjq6d8aberjwi8e7mgve6ctgpjo" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn|Mamoste}}
[[Kategorî:Dibistan|+Mamosteyên dibistanê]]</text>
      <sha1>sz00zjq6d8aberjwi8e7mgve6ctgpjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ligue 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329526</id>
    <revision>
      <id>2087542</id>
      <timestamp>2026-08-27T05:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Infobox football league | name                = Ligue 1 | logo                = | country             = {{FRA}} | confed              = [[UEFA]] | founded             = 1932 | teams               = 18 | level               = 1 | relegation           = [[Ligue 2]] | domestic_cup        = [[Coupe de France]] | current              = Ligue 1 2026–27 }}  '''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a Frans...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2087542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5395" sha1="pbpu5qn8ri2qc0fy2iaalu0j4z7bbem" xml:space="preserve">{{Infobox football league
| name                = Ligue 1
| logo                =
| country             = {{FRA}}
| confed              = [[UEFA]]
| founded             = 1932
| teams               = 18
| level               = 1
| relegation           = [[Ligue 2]]
| domestic_cup        = [[Coupe de France]]
| current              = Ligue 1 2026–27
}}

'''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a [[Fransa]]yê ye. Ew di pergala lîgên futbolê yên Fransa de di rêza yekem de ye û ji aliyê [[Ligue de Football Professionnel]] (LFP) ve tê rêvebirin.

Ligue 1 di sala 1932-an de bi navê ''Championnat National'' dest pê kir. Di demên cuda de nav û formata wê hatine guhertin. Ji sala 2002an ve navê Ligue 1 tê bikaranîn.

Di demsala 2026–27an de 18 yane di Ligue 1 de dilîzin. Her klûb di demsalê de du caran li hember her klûbek din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha tîma dijberî xwe. Ji ber vê yekê her tîm di demsalê de 34 maçan dilîze.

== Dîrok ==

Ligue 1 yek ji lîgên sereke yên futbolê yên [[Ewropa]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka yekem lîga profesyonel a futbolê ya Fransa di sala 1932an de dest pê kir. Di destpêka wê de navê pêşbirkê ''Championnat National'' bû û piştî demekê navê wê bû ''Division 1''.

Di sala 2002an de pergala navên lîgên futbolê yên Fransa hat guhertin û Division 1 bû Ligue 1. Ji wê demê ve Ligue 1 navê fermî yê asta yekem a futbolê ya profesyonel li Fransa ye.

== Pergal ==

Di Ligue 1 de 18 tîm hene. Di her demsalê de her tîm du caran li hember her tîmekî din dilîze. Tîma ku di dawiyê de herî zêde xalên wê hene, dibe şampiyona Fransa.

Ji bo serkeftinê di maçê de sê xal tê dayîn, ji bo hevberiyê yek xal ji bo her du tîman tê dayîn û ji bo têkçûnê tu xal nayê dayîn.

Rêza tîman li gorî xalên wan tê diyarkirin. Ger du an jî zêdetir tîm heman hejmarê xalên wan hebe, rêz li gorî rêgezên fermî yên pêşbirkê tê diyarkirin.

== Demsala 2026–27 ==

Demsala 2026–27 ya Ligue 1 di 21ê tebaxa 2026an de dest pê dike û divê di 29ê gulana 2027an de bi roja dawî ya pêşbirkê biqede.

Di roja yekem a demsalê de [[Paris Saint-Germain]] li [[Parc des Princes]]ê li hember [[Stade Rennais FC]] dilîze. Di heman rojê de [[Olympique de Marseille]] li hember [[RC Strasbourg Alsace]] dikeve pêşbirkê. [[ESTAC Troyes]] jî li malê li hember [[Paris FC]] dilîze.

== Klûbên demsala 2026–27 ==

Di demsala 2026–27an de 18 klûbên jêrîn di Ligue 1 de beşdar dibin:

* [[Angers SCO]]
* [[AJ Auxerre]]
* [[Stade Brestois 29]]
* [[Le Havre AC]]
* [[LOSC Lille]]
* [[Le Mans FC]]
* [[RC Lens]]
* [[FC Lorient]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[AS Monaco]]
* [[OGC Nice]]
* [[Paris FC]]
* [[Paris Saint-Germain]]
* [[Stade Rennais FC]]
* [[RC Strasbourg Alsace]]
* [[Toulouse FC]]
* [[ESTAC Troyes]]

== Promosyon û daxistin ==

Di dawiya her demsalê de tîmên ku di binê tabloyê de ne, dikarin ji Ligue 1 werin daxistin û di demsala paşîn de di [[Ligue 2]] de bilîzin.

Di demsala 2026–27-an de [[ESTAC Troyes]] û [[Le Mans FC]] ji Ligue 2 ve hatine promovekirin û di Ligue 1 de dilîzin. Di heman demê de [[FC Nantes]] û [[FC Metz]] ji Ligue 1 daxistin û di Ligue 2 de ne.

Tîma ku di rêza 16-an de biqede dikare di pêşbirka promovekirinê û daxistinê de li hember serketiya play-offên Ligue 2 bilîze.

== Şampiyon ==

Şampiyonê Ligue 1 ew yane ye ku di dawiya demsalê de di tabloyê de di rêza yekem de biqede. Şampiyonê Ligue 1 bi serkeftina xwe mafê ku di pêşbirkên Ewropayê de beşdar bibe, li gorî rêgezên UEFA û cihên ku Fransa ji bo pêşbirkan wergirtiye.

[[Paris Saint-Germain]] di salên dawî de yek ji klûbên herî serkeftî yên Ligue 1 bûye û berî demsala 2026–2-an şampiyonê parastina sernavê ye.

== Klûbên herî serkeftî ==

Di dîroka Ligue 1 de çend klûbên sereke roleke girîng lîstine. Di nav wan de:

* [[Paris Saint Germain]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[AS Monaco]]
* [[AS Saint Étienne]]
* [[FC Nantes]]
* [[Girondins de Bordeaux]]
* [[LOSC Lille]]

Her yek ji van klûban di dîroka futbolê ya Fransa de serkeftinên girîng bi dest xistine.

== Pêwendiya bi Ewropayê re ==

Klûbên herî baş ên Ligue 1 dikarin di pêşbirka klûbên Ewropayê de beşdar bibin. Cihên ku ji bo [[UEFA Champions League]], [[UEFA Europa League]] û [[UEFA Conference League]] têne veqetandin, li gorî rêgezên UEFA û rêza Fransa di pergala koefîsyentên UEFA de têne diyarkirin.

== Navê bazirganî ==

Ji bo demsala 2024–25 û demsalên piştî wê, navê bazirganî yê pêşbirkê Ligue 1 McDonald's e. Ev nav ji peymana sponsoriyê ya di navbera LFP û McDonald's de tê.

== Medya û weşan ==

Maçên Ligue 1 ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve têne weşandin. Ji demsala 2026–27an ve Ligue 1, 100% ji maçên Ligue 1 McDonald's bi taybetî û yekser diweşîne. 

== Jêder ==

* [https://ligue1.com/en/ Malpera fermî ya Ligue 1]
* [https://ligue1.com/en/calendar/ligue1 Lîsteya fermî ya maçên Ligue 1]
* [https://www.fff.fr/ Fédération Française de Football]

[[Kategorî:Ligue 1]]
[[Kategorî:Futbol li Fransa]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]</text>
      <sha1>pbpu5qn8ri2qc0fy2iaalu0j4z7bbem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087544</id>
      <parentid>2087542</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Promosyon û daxistin */</comment>
      <origin>2087544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5391" sha1="jrmdba7vm57tzwnyfpl639a20ci4950" xml:space="preserve">{{Infobox football league
| name                = Ligue 1
| logo                =
| country             = {{FRA}}
| confed              = [[UEFA]]
| founded             = 1932
| teams               = 18
| level               = 1
| relegation           = [[Ligue 2]]
| domestic_cup        = [[Coupe de France]]
| current              = Ligue 1 2026–27
}}

'''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a [[Fransa]]yê ye. Ew di pergala lîgên futbolê yên Fransa de di rêza yekem de ye û ji aliyê [[Ligue de Football Professionnel]] (LFP) ve tê rêvebirin.

Ligue 1 di sala 1932an de bi navê ''Championnat National'' dest pê kir. Di demên cuda de nav û formata wê hatine guhertin. Ji sala 2002an ve navê Ligue 1 tê bikaranîn.

Di demsala 2026–27an de 18 yane di Ligue 1 de dilîzin. Her klûb di demsalê de du caran li hember her klûbek din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha tîma dijberî xwe. Ji ber vê yekê her tîm di demsalê de 34 maçan dilîze.

== Dîrok ==

Ligue 1 yek ji lîgên sereke yên futbolê yên [[Ewropa]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka yekem lîga profesyonel a futbolê ya Fransa di sala 1932an de dest pê kir. Di destpêka wê de navê pêşbirkê ''Championnat National'' bû û piştî demekê navê wê bû ''Division 1''.

Di sala 2002an de pergala navên lîgên futbolê yên Fransa hat guhertin û Division 1 bû Ligue 1. Ji wê demê ve Ligue 1 navê fermî yê asta yekem a futbolê ya profesyonel li Fransa ye.

== Pergal ==

Di Ligue 1 de 18 tîm hene. Di her demsalê de her tîm du caran li hember her tîmekî din dilîze. Tîma ku di dawiyê de herî zêde xalên wê hene, dibe şampiyona Fransa.

Ji bo serkeftinê di maçê de sê xal tê dayîn, ji bo hevberiyê yek xal ji bo her du tîman tê dayîn û ji bo têkçûnê tu xal nayê dayîn.

Rêza tîman li gorî xalên wan tê diyarkirin. Ger du an jî zêdetir tîm heman hejmarê xalên wan hebe, rêz li gorî rêgezên fermî yên pêşbirkê tê diyarkirin.

== Demsala 2026–27 ==

Demsala 2026–27 ya Ligue 1 di 21ê tebaxa 2026an de dest pê dike û divê di 29ê gulana 2027an de bi roja dawî ya pêşbirkê biqede.

Di roja yekem a demsalê de [[Paris Saint-Germain]] li [[Parc des Princes]]ê li hember [[Stade Rennais FC]] dilîze. Di heman rojê de [[Olympique de Marseille]] li hember [[RC Strasbourg Alsace]] dikeve pêşbirkê. [[ESTAC Troyes]] jî li malê li hember [[Paris FC]] dilîze.

== Klûbên demsala 2026–27 ==

Di demsala 2026–27an de 18 klûbên jêrîn di Ligue 1 de beşdar dibin:

* [[Angers SCO]]
* [[AJ Auxerre]]
* [[Stade Brestois 29]]
* [[Le Havre AC]]
* [[LOSC Lille]]
* [[Le Mans FC]]
* [[RC Lens]]
* [[FC Lorient]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[AS Monaco]]
* [[OGC Nice]]
* [[Paris FC]]
* [[Paris Saint-Germain]]
* [[Stade Rennais FC]]
* [[RC Strasbourg Alsace]]
* [[Toulouse FC]]
* [[ESTAC Troyes]]

== Promosyon û daxistin ==

Di dawiya her demsalê de tîmên ku di binê tabloyê de ne, dikarin ji Ligue 1 werin daxistin û di demsala paşîn de di [[Ligue 2]] de bilîzin.

Di demsala 2026–27an de [[ESTAC Troyes]] û [[Le Mans FC]] ji Ligue 2 ve hatine promovekirin û di Ligue 1 de dilîzin. Di heman demê de [[FC Nantes]] û [[FC Metz]] ji Ligue 1 daxistin û di Ligue 2 de ne.

Tîma ku di rêza 16an de biqede dikare di pêşbirka promovekirinê û daxistinê de li hember serketiya play-offên Ligue 2 bilîze.

== Şampiyon ==

Şampiyonê Ligue 1 ew yane ye ku di dawiya demsalê de di tabloyê de di rêza yekem de biqede. Şampiyonê Ligue 1 bi serkeftina xwe mafê ku di pêşbirkên Ewropayê de beşdar bibe, li gorî rêgezên UEFA û cihên ku Fransa ji bo pêşbirkan wergirtiye.

[[Paris Saint-Germain]] di salên dawî de yek ji klûbên herî serkeftî yên Ligue 1 bûye û berî demsala 2026–2an şampiyonê parastina sernavê ye.

== Klûbên herî serkeftî ==

Di dîroka Ligue 1 de çend klûbên sereke roleke girîng lîstine. Di nav wan de:

* [[Paris Saint Germain]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[AS Monaco]]
* [[AS Saint Étienne]]
* [[FC Nantes]]
* [[Girondins de Bordeaux]]
* [[LOSC Lille]]

Her yek ji van klûban di dîroka futbolê ya Fransa de serkeftinên girîng bi dest xistine.

== Pêwendiya bi Ewropayê re ==

Klûbên herî baş ên Ligue 1 dikarin di pêşbirka klûbên Ewropayê de beşdar bibin. Cihên ku ji bo [[UEFA Champions League]], [[UEFA Europa League]] û [[UEFA Conference League]] têne veqetandin, li gorî rêgezên UEFA û rêza Fransa di pergala koefîsyentên UEFA de têne diyarkirin.

== Navê bazirganî ==

Ji bo demsala 2024–25 û demsalên piştî wê, navê bazirganî yê pêşbirkê Ligue 1 McDonald's e. Ev nav ji peymana sponsoriyê ya di navbera LFP û McDonald's de tê.

== Medya û weşan ==

Maçên Ligue 1 ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve têne weşandin. Ji demsala 2026–27an ve Ligue 1, 100% ji maçên Ligue 1 McDonald's bi taybetî û yekser diweşîne. 

== Jêder ==

* [https://ligue1.com/en/ Malpera fermî ya Ligue 1]
* [https://ligue1.com/en/calendar/ligue1 Lîsteya fermî ya maçên Ligue 1]
* [https://www.fff.fr/ Fédération Française de Football]

[[Kategorî:Ligue 1]]
[[Kategorî:Futbol li Fransa]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]</text>
      <sha1>jrmdba7vm57tzwnyfpl639a20ci4950</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087550</id>
      <parentid>2087544</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5034" sha1="5bhjqgzbyrqrfq0ksyol9y4f91ntc98" xml:space="preserve">'''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a [[Fransa]]yê ye. Ew di pergala lîgên futbolê yên Fransa de di rêza yekem de ye û ji aliyê [[Ligue de Football Professionnel]] (LFP) ve tê rêvebirin.

Ligue 1 di sala 1932an de bi navê ''Championnat National'' dest pê kir. Di demên cuda de nav û formata wê hatine guhertin. Ji sala 2002an ve navê Ligue 1 tê bikaranîn.

Di demsala 2026–27an de 18 yane di Ligue 1 de dilîzin. Her klûb di demsalê de du caran li hember her klûbek din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha tîma dijberî xwe. Ji ber vê yekê her tîm di demsalê de 34 maçan dilîze.

== Dîrok ==

Ligue 1 yek ji lîgên sereke yên futbolê yên [[Ewropa]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka yekem lîga profesyonel a futbolê ya Fransa di sala 1932an de dest pê kir. Di destpêka wê de navê pêşbirkê ''Championnat National'' bû û piştî demekê navê wê bû ''Division 1''.

Di sala 2002an de pergala navên lîgên futbolê yên Fransa hat guhertin û Division 1 bû Ligue 1. Ji wê demê ve Ligue 1 navê fermî yê asta yekem a futbolê ya profesyonel li Fransa ye.

== Pergal ==

Di Ligue 1 de 18 tîm hene. Di her demsalê de her tîm du caran li hember her tîmekî din dilîze. Tîma ku di dawiyê de herî zêde xalên wê hene, dibe şampiyona Fransa.

Ji bo serkeftinê di maçê de sê xal tê dayîn, ji bo hevberiyê yek xal ji bo her du tîman tê dayîn û ji bo têkçûnê tu xal nayê dayîn.

Rêza tîman li gorî xalên wan tê diyarkirin. Ger du an jî zêdetir tîm heman hejmarê xalên wan hebe, rêz li gorî rêgezên fermî yên pêşbirkê tê diyarkirin.

== Demsala 2026–27 ==

Demsala 2026–27 ya Ligue 1 di 21ê tebaxa 2026an de dest pê dike û divê di 29ê gulana 2027an de bi roja dawî ya pêşbirkê biqede.

Di roja yekem a demsalê de [[Paris Saint-Germain]] li [[Parc des Princes]]ê li hember [[Stade Rennais FC]] dilîze. Di heman rojê de [[Olympique de Marseille]] li hember [[RC Strasbourg Alsace]] dikeve pêşbirkê. [[ESTAC Troyes]] jî li malê li hember [[Paris FC]] dilîze.

== Klûbên demsala 2026–27 ==

Di demsala 2026–27an de 18 klûbên jêrîn di Ligue 1 de beşdar dibin:

* [[Angers SCO]]
* [[AJ Auxerre]]
* [[Stade Brestois 29]]
* [[Le Havre AC]]
* [[LOSC Lille]]
* [[Le Mans FC]]
* [[RC Lens]]
* [[FC Lorient]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[AS Monaco]]
* [[OGC Nice]]
* [[Paris FC]]
* [[Paris Saint-Germain]]
* [[Stade Rennais FC]]
* [[RC Strasbourg Alsace]]
* [[Toulouse FC]]
* [[ESTAC Troyes]]

== Promosyon û daxistin ==

Di dawiya her demsalê de tîmên ku di binê tabloyê de ne, dikarin ji Ligue 1 werin daxistin û di demsala paşîn de di [[Ligue 2]] de bilîzin.

Di demsala 2026–27an de [[ESTAC Troyes]] û [[Le Mans FC]] ji Ligue 2 ve hatine promovekirin û di Ligue 1 de dilîzin. Di heman demê de [[FC Nantes]] û [[FC Metz]] ji Ligue 1 daxistin û di Ligue 2 de ne.

Tîma ku di rêza 16an de biqede dikare di pêşbirka promovekirinê û daxistinê de li hember serketiya play-offên Ligue 2 bilîze.

== Şampiyon ==

Şampiyonê Ligue 1 ew yane ye ku di dawiya demsalê de di tabloyê de di rêza yekem de biqede. Şampiyonê Ligue 1 bi serkeftina xwe mafê ku di pêşbirkên Ewropayê de beşdar bibe, li gorî rêgezên UEFA û cihên ku Fransa ji bo pêşbirkan wergirtiye.

[[Paris Saint-Germain]] di salên dawî de yek ji klûbên herî serkeftî yên Ligue 1 bûye û berî demsala 2026–2an şampiyonê parastina sernavê ye.

== Klûbên herî serkeftî ==

Di dîroka Ligue 1 de çend klûbên sereke roleke girîng lîstine. Di nav wan de:

* [[Paris Saint Germain]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[AS Monaco]]
* [[AS Saint Étienne]]
* [[FC Nantes]]
* [[Girondins de Bordeaux]]
* [[LOSC Lille]]

Her yek ji van klûban di dîroka futbolê ya Fransa de serkeftinên girîng bi dest xistine.

== Pêwendiya bi Ewropayê re ==

Klûbên herî baş ên Ligue 1 dikarin di pêşbirka klûbên Ewropayê de beşdar bibin. Cihên ku ji bo [[UEFA Champions League]], [[UEFA Europa League]] û [[UEFA Conference League]] têne veqetandin, li gorî rêgezên UEFA û rêza Fransa di pergala koefîsyentên UEFA de têne diyarkirin.

== Navê bazirganî ==

Ji bo demsala 2024–25 û demsalên piştî wê, navê bazirganî yê pêşbirkê Ligue 1 McDonald's e. Ev nav ji peymana sponsoriyê ya di navbera LFP û McDonald's de tê.

== Medya û weşan ==

Maçên Ligue 1 ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve têne weşandin. Ji demsala 2026–27an ve Ligue 1, 100% ji maçên Ligue 1 McDonald's bi taybetî û yekser diweşîne. 

== Jêder ==

* [https://ligue1.com/en/ Malpera fermî ya Ligue 1]
* [https://ligue1.com/en/calendar/ligue1 Lîsteya fermî ya maçên Ligue 1]
* [https://www.fff.fr/ Fédération Française de Football]

[[Kategorî:Ligue 1]]
[[Kategorî:Futbol li Fransa]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]</text>
      <sha1>5bhjqgzbyrqrfq0ksyol9y4f91ntc98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087551</id>
      <parentid>2087550</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5045" sha1="k716g2sx00ccg9zm99dhutn1vr2k06l" xml:space="preserve">'''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a [[Fransa]]yê ye. Ew di pergala lîgên futbolê yên Fransa de di rêza yekem de ye û ji aliyê [[Ligue de Football Professionnel]] (LFP) ve tê rêvebirin.

Ligue 1 di sala 1932an de bi navê ''Championnat National'' dest pê kir. Di demên cuda de nav û formata wê hatine guhertin. Ji sala 2002an ve navê Ligue 1 tê bikaranîn.

Di demsala 2026–27an de 18 yane di Ligue 1 de dilîzin. Her klûb di demsalê de du caran li hember her klûbek din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha tîma dijberî xwe. Ji ber vê yekê her tîm di demsalê de 34 maçan dilîze.

== Dîrok ==

Ligue 1 yek ji lîgên sereke yên futbolê yên [[Ewropa]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka yekem lîga profesyonel a futbolê ya Fransa di sala 1932an de dest pê kir. Di destpêka wê de navê pêşbirkê ''Championnat National'' bû û piştî demekê navê wê bû ''Division 1''.

Di sala 2002an de pergala navên lîgên futbolê yên Fransa hat guhertin û Division 1 bû Ligue 1. Ji wê demê ve Ligue 1 navê fermî yê asta yekem a futbolê ya profesyonel li Fransa ye.

== Pergal ==

Di Ligue 1 de 18 tîm hene. Di her demsalê de her tîm du caran li hember her tîmekî din dilîze. Tîma ku di dawiyê de herî zêde xalên wê hene, dibe şampiyona Fransa.

Ji bo serkeftinê di maçê de sê xal tê dayîn, ji bo hevberiyê yek xal ji bo her du tîman tê dayîn û ji bo têkçûnê tu xal nayê dayîn.

Rêza tîman li gorî xalên wan tê diyarkirin. Ger du an jî zêdetir tîm heman hejmarê xalên wan hebe, rêz li gorî rêgezên fermî yên pêşbirkê tê diyarkirin.

== Demsala 2026–27 ==

Demsala 2026–27 ya Ligue 1 di 21ê tebaxa 2026an de dest pê dike û divê di 29ê gulana 2027an de bi roja dawî ya pêşbirkê biqede.

Di roja yekem a demsalê de [[Paris Saint-Germain]] li [[Parc des Princes]]ê li hember [[Stade Rennais FC]] dilîze. Di heman rojê de [[Olympique de Marseille]] li hember [[RC Strasbourg Alsace]] dikeve pêşbirkê. [[ESTAC Troyes]] jî li malê li hember [[Paris FC]] dilîze.

== Klûbên demsala 2026–27 ==

Di demsala 2026–27an de 18 klûbên jêrîn di Ligue 1 de beşdar dibin:

* [[Angers SCO]]
* [[AJ Auxerre]]
* [[Stade Brestois 29]]
* [[Le Havre AC]]
* [[LOSC Lille]]
* [[Le Mans FC]]
* [[RC Lens]]
* [[FC Lorient]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[AS Monaco]]
* [[OGC Nice]]
* [[Paris FC]]
* [[Paris Saint-Germain]]
* [[Stade Rennais FC]]
* [[RC Strasbourg Alsace]]
* [[Toulouse FC]]
* [[ESTAC Troyes]]

== Promosyon û daxistin ==

Di dawiya her demsalê de tîmên ku di binê tabloyê de ne, dikarin ji Ligue 1 werin daxistin û di demsala paşîn de di [[Ligue 2]] de bilîzin.

Di demsala 2026–27an de [[ESTAC Troyes]] û [[Le Mans FC]] ji Ligue 2 ve hatine promovekirin û di Ligue 1 de dilîzin. Di heman demê de [[FC Nantes]] û [[FC Metz]] ji Ligue 1 daxistin û di Ligue 2 de ne.

Tîma ku di rêza 16an de biqede dikare di pêşbirka promovekirinê û daxistinê de li hember serketiya play-offên Ligue 2 bilîze.

== Şampiyon ==

Şampiyonê Ligue 1 ew yane ye ku di dawiya demsalê de di tabloyê de di rêza yekem de biqede. Şampiyonê Ligue 1 bi serkeftina xwe mafê ku di pêşbirkên Ewropayê de beşdar bibe, li gorî rêgezên UEFA û cihên ku Fransa ji bo pêşbirkan wergirtiye.

[[Paris Saint-Germain]] di salên dawî de yek ji klûbên herî serkeftî yên Ligue 1 bûye û berî demsala 2026–2an şampiyonê parastina sernavê ye.

== Klûbên herî serkeftî ==

Di dîroka Ligue 1 de çend klûbên sereke roleke girîng lîstine. Di nav wan de:

* [[Paris Saint Germain]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[AS Monaco]]
* [[AS Saint Étienne]]
* [[FC Nantes]]
* [[Girondins de Bordeaux]]
* [[LOSC Lille]]

Her yek ji van klûban di dîroka futbolê ya Fransa de serkeftinên girîng bi dest xistine.

== Pêwendiya bi Ewropayê re ==

Klûbên herî baş ên Ligue 1 dikarin di pêşbirka klûbên Ewropayê de beşdar bibin. Cihên ku ji bo [[UEFA Champions League]], [[UEFA Europa League]] û [[UEFA Conference League]] têne veqetandin, li gorî rêgezên UEFA û rêza Fransa di pergala koefîsyentên UEFA de têne diyarkirin.

== Navê bazirganî ==

Ji bo demsala 2024–25 û demsalên piştî wê, navê bazirganî yê pêşbirkê Ligue 1 McDonald's e. Ev nav ji peymana sponsoriyê ya di navbera LFP û McDonald's de tê.

== Medya û weşan ==

Maçên Ligue 1 ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve têne weşandin. Ji demsala 2026–27an ve Ligue 1, 100% ji maçên Ligue 1 McDonald's bi taybetî û yekser diweşîne. 

== Girêdanên derve ==

* [https://ligue1.com/en/ Malpera fermî ya Ligue 1]
* [https://ligue1.com/en/calendar/ligue1 Lîsteya fermî ya maçên Ligue 1]
* [https://www.fff.fr/ Fédération Française de Football]

[[Kategorî:Ligue 1]]
[[Kategorî:Futbol li Fransa]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]</text>
      <sha1>k716g2sx00ccg9zm99dhutn1vr2k06l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087552</id>
      <parentid>2087551</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Medya û weşan */</comment>
      <origin>2087552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5076" sha1="5e0wpbkkqb5ku6ih064szyh2786szoh" xml:space="preserve">'''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a [[Fransa]]yê ye. Ew di pergala lîgên futbolê yên Fransa de di rêza yekem de ye û ji aliyê [[Ligue de Football Professionnel]] (LFP) ve tê rêvebirin.

Ligue 1 di sala 1932an de bi navê ''Championnat National'' dest pê kir. Di demên cuda de nav û formata wê hatine guhertin. Ji sala 2002an ve navê Ligue 1 tê bikaranîn.

Di demsala 2026–27an de 18 yane di Ligue 1 de dilîzin. Her klûb di demsalê de du caran li hember her klûbek din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha tîma dijberî xwe. Ji ber vê yekê her tîm di demsalê de 34 maçan dilîze.

== Dîrok ==

Ligue 1 yek ji lîgên sereke yên futbolê yên [[Ewropa]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka yekem lîga profesyonel a futbolê ya Fransa di sala 1932an de dest pê kir. Di destpêka wê de navê pêşbirkê ''Championnat National'' bû û piştî demekê navê wê bû ''Division 1''.

Di sala 2002an de pergala navên lîgên futbolê yên Fransa hat guhertin û Division 1 bû Ligue 1. Ji wê demê ve Ligue 1 navê fermî yê asta yekem a futbolê ya profesyonel li Fransa ye.

== Pergal ==

Di Ligue 1 de 18 tîm hene. Di her demsalê de her tîm du caran li hember her tîmekî din dilîze. Tîma ku di dawiyê de herî zêde xalên wê hene, dibe şampiyona Fransa.

Ji bo serkeftinê di maçê de sê xal tê dayîn, ji bo hevberiyê yek xal ji bo her du tîman tê dayîn û ji bo têkçûnê tu xal nayê dayîn.

Rêza tîman li gorî xalên wan tê diyarkirin. Ger du an jî zêdetir tîm heman hejmarê xalên wan hebe, rêz li gorî rêgezên fermî yên pêşbirkê tê diyarkirin.

== Demsala 2026–27 ==

Demsala 2026–27 ya Ligue 1 di 21ê tebaxa 2026an de dest pê dike û divê di 29ê gulana 2027an de bi roja dawî ya pêşbirkê biqede.

Di roja yekem a demsalê de [[Paris Saint-Germain]] li [[Parc des Princes]]ê li hember [[Stade Rennais FC]] dilîze. Di heman rojê de [[Olympique de Marseille]] li hember [[RC Strasbourg Alsace]] dikeve pêşbirkê. [[ESTAC Troyes]] jî li malê li hember [[Paris FC]] dilîze.

== Klûbên demsala 2026–27 ==

Di demsala 2026–27an de 18 klûbên jêrîn di Ligue 1 de beşdar dibin:

* [[Angers SCO]]
* [[AJ Auxerre]]
* [[Stade Brestois 29]]
* [[Le Havre AC]]
* [[LOSC Lille]]
* [[Le Mans FC]]
* [[RC Lens]]
* [[FC Lorient]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[AS Monaco]]
* [[OGC Nice]]
* [[Paris FC]]
* [[Paris Saint-Germain]]
* [[Stade Rennais FC]]
* [[RC Strasbourg Alsace]]
* [[Toulouse FC]]
* [[ESTAC Troyes]]

== Promosyon û daxistin ==

Di dawiya her demsalê de tîmên ku di binê tabloyê de ne, dikarin ji Ligue 1 werin daxistin û di demsala paşîn de di [[Ligue 2]] de bilîzin.

Di demsala 2026–27an de [[ESTAC Troyes]] û [[Le Mans FC]] ji Ligue 2 ve hatine promovekirin û di Ligue 1 de dilîzin. Di heman demê de [[FC Nantes]] û [[FC Metz]] ji Ligue 1 daxistin û di Ligue 2 de ne.

Tîma ku di rêza 16an de biqede dikare di pêşbirka promovekirinê û daxistinê de li hember serketiya play-offên Ligue 2 bilîze.

== Şampiyon ==

Şampiyonê Ligue 1 ew yane ye ku di dawiya demsalê de di tabloyê de di rêza yekem de biqede. Şampiyonê Ligue 1 bi serkeftina xwe mafê ku di pêşbirkên Ewropayê de beşdar bibe, li gorî rêgezên UEFA û cihên ku Fransa ji bo pêşbirkan wergirtiye.

[[Paris Saint-Germain]] di salên dawî de yek ji klûbên herî serkeftî yên Ligue 1 bûye û berî demsala 2026–2an şampiyonê parastina sernavê ye.

== Klûbên herî serkeftî ==

Di dîroka Ligue 1 de çend klûbên sereke roleke girîng lîstine. Di nav wan de:

* [[Paris Saint Germain]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[AS Monaco]]
* [[AS Saint Étienne]]
* [[FC Nantes]]
* [[Girondins de Bordeaux]]
* [[LOSC Lille]]

Her yek ji van klûban di dîroka futbolê ya Fransa de serkeftinên girîng bi dest xistine.

== Pêwendiya bi Ewropayê re ==

Klûbên herî baş ên Ligue 1 dikarin di pêşbirka klûbên Ewropayê de beşdar bibin. Cihên ku ji bo [[UEFA Champions League]], [[UEFA Europa League]] û [[UEFA Conference League]] têne veqetandin, li gorî rêgezên UEFA û rêza Fransa di pergala koefîsyentên UEFA de têne diyarkirin.

== Navê bazirganî ==

Ji bo demsala 2024–25 û demsalên piştî wê, navê bazirganî yê pêşbirkê Ligue 1 McDonald's e. Ev nav ji peymana sponsoriyê ya di navbera LFP û McDonald's de tê.

== Medya û weşan ==
Maçên Ligue 1 ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve têne weşandin. Ji demsala 2026–27an ve Ligue 1, ji %100 ji maçên Ligue 1 McDonald's bi taybetî û yekser diweşîne.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://ligue1.com/en/ Malpera fermî ya Ligue 1]
* [https://ligue1.com/en/calendar/ligue1 Lîsteya fermî ya maçên Ligue 1]
* [https://www.fff.fr/ Fédération Française de Football]

[[Kategorî:Ligue 1]]
[[Kategorî:Futbol li Fransa]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]</text>
      <sha1>5e0wpbkkqb5ku6ih064szyh2786szoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087553</id>
      <parentid>2087552</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T05:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5092" sha1="p0oi43y294nx48r18uaaiumk42pbt6u" xml:space="preserve">'''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a [[Fransa]]yê ye. Ew di pergala lîgên futbolê yên Fransa de di rêza yekem de ye û ji aliyê [[Ligue de Football Professionnel]] (LFP) ve tê rêvebirin.

Ligue 1 di sala 1932an de bi navê ''Championnat National'' dest pê kir. Di demên cuda de nav û formata wê hatine guhertin. Ji sala 2002an ve navê Ligue 1 tê bikaranîn.

Di demsala 2026–27an de 18 yane di Ligue 1 de dilîzin. Her klûb di demsalê de du caran li hember her klûbek din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha tîma dijberî xwe. Ji ber vê yekê her tîm di demsalê de 34 maçan dilîze.

== Dîrok ==

Ligue 1 yek ji lîgên sereke yên futbolê yên [[Ewropa]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka yekem lîga profesyonel a futbolê ya Fransa di sala 1932an de dest pê kir. Di destpêka wê de navê pêşbirkê ''Championnat National'' bû û piştî demekê navê wê bû ''Division 1''.

Di sala 2002an de pergala navên lîgên futbolê yên Fransa hat guhertin û Division 1 bû Ligue 1. Ji wê demê ve Ligue 1 navê fermî yê asta yekem a futbolê ya profesyonel li Fransa ye.

== Pergal ==

Di Ligue 1 de 18 tîm hene. Di her demsalê de her tîm du caran li hember her tîmekî din dilîze. Tîma ku di dawiyê de herî zêde xalên wê hene, dibe şampiyona Fransa.

Ji bo serkeftinê di maçê de sê xal tê dayîn, ji bo hevberiyê yek xal ji bo her du tîman tê dayîn û ji bo têkçûnê tu xal nayê dayîn.

Rêza tîman li gorî xalên wan tê diyarkirin. Ger du an jî zêdetir tîm heman hejmarê xalên wan hebe, rêz li gorî rêgezên fermî yên pêşbirkê tê diyarkirin.

== Demsala 2026–27 ==

Demsala 2026–27 ya Ligue 1 di 21ê tebaxa 2026an de dest pê dike û divê di 29ê gulana 2027an de bi roja dawî ya pêşbirkê biqede.

Di roja yekem a demsalê de [[Paris Saint-Germain]] li [[Parc des Princes]]ê li hember [[Stade Rennais FC]] dilîze. Di heman rojê de [[Olympique de Marseille]] li hember [[RC Strasbourg Alsace]] dikeve pêşbirkê. [[ESTAC Troyes]] jî li malê li hember [[Paris FC]] dilîze.

== Klûbên demsala 2026–27 ==

Di demsala 2026–27an de 18 klûbên jêrîn di Ligue 1 de beşdar dibin:

* [[Angers SCO]]
* [[AJ Auxerre]]
* [[Stade Brestois 29]]
* [[Le Havre AC]]
* [[LOSC Lille]]
* [[Le Mans FC]]
* [[RC Lens]]
* [[FC Lorient]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[AS Monaco]]
* [[OGC Nice]]
* [[Paris FC]]
* [[Paris Saint-Germain]]
* [[Stade Rennais FC]]
* [[RC Strasbourg Alsace]]
* [[Toulouse FC]]
* [[ESTAC Troyes]]

== Promosyon û daxistin ==

Di dawiya her demsalê de tîmên ku di binê tabloyê de ne, dikarin ji Ligue 1 werin daxistin û di demsala paşîn de di [[Ligue 2]] de bilîzin.

Di demsala 2026–27an de [[ESTAC Troyes]] û [[Le Mans FC]] ji Ligue 2 ve hatine promovekirin û di Ligue 1 de dilîzin. Di heman demê de [[FC Nantes]] û [[FC Metz]] ji Ligue 1 daxistin û di Ligue 2 de ne.

Tîma ku di rêza 16an de biqede dikare di pêşbirka promovekirinê û daxistinê de li hember serketiya play-offên Ligue 2 bilîze.

== Şampiyon ==

Şampiyonê Ligue 1 ew yane ye ku di dawiya demsalê de di tabloyê de di rêza yekem de biqede. Şampiyonê Ligue 1 bi serkeftina xwe mafê ku di pêşbirkên Ewropayê de beşdar bibe, li gorî rêgezên UEFA û cihên ku Fransa ji bo pêşbirkan wergirtiye.

[[Paris Saint-Germain]] di salên dawî de yek ji klûbên herî serkeftî yên Ligue 1 bûye û berî demsala 2026–2an şampiyonê parastina sernavê ye.

== Klûbên herî serkeftî ==

Di dîroka Ligue 1 de çend klûbên sereke roleke girîng lîstine. Di nav wan de:

* [[Paris Saint Germain]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[AS Monaco]]
* [[AS Saint Étienne]]
* [[FC Nantes]]
* [[Girondins de Bordeaux]]
* [[LOSC Lille]]

Her yek ji van klûban di dîroka futbolê ya Fransa de serkeftinên girîng bi dest xistine.

== Pêwendiya bi Ewropayê re ==

Klûbên herî baş ên Ligue 1 dikarin di pêşbirka klûbên Ewropayê de beşdar bibin. Cihên ku ji bo [[UEFA Champions League]], [[UEFA Europa League]] û [[UEFA Conference League]] têne veqetandin, li gorî rêgezên UEFA û rêza Fransa di pergala koefîsyentên UEFA de têne diyarkirin.

== Navê bazirganî ==

Ji bo demsala 2024–25 û demsalên piştî wê, navê bazirganî yê pêşbirkê Ligue 1 McDonald's e. Ev nav ji peymana sponsoriyê ya di navbera LFP û McDonald's de tê.

== Medya û weşan ==
Maçên Ligue 1 ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve têne weşandin. Ji demsala 2026–27an ve Ligue 1, ji %100 ji maçên Ligue 1 McDonald's bi taybetî û yekser diweşîne.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://ligue1.com/en/ Malpera fermî ya Ligue 1]
* [https://ligue1.com/en/calendar/ligue1 Lîsteya fermî ya maçên Ligue 1]
* [https://www.fff.fr/ Fédération Française de Football]

[[Kategorî:Ligue 1]]
[[Kategorî:Futbol li Fransa]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]

[[en:Ligue 1]]</text>
      <sha1>p0oi43y294nx48r18uaaiumk42pbt6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087556</id>
      <parentid>2087553</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T06:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5117" sha1="al5tyljd4k838pvcyx3lophsfn8oqgj" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a [[Fransa]]yê ye. Ew di pergala lîgên futbolê yên Fransa de di rêza yekem de ye û ji aliyê [[Ligue de Football Professionnel]] (LFP) ve tê rêvebirin.

Ligue 1 di sala 1932an de bi navê ''Championnat National'' dest pê kir. Di demên cuda de nav û formata wê hatine guhertin. Ji sala 2002an ve navê Ligue 1 tê bikaranîn.

Di demsala 2026–27an de 18 yane di Ligue 1 de dilîzin. Her klûb di demsalê de du caran li hember her klûbek din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha tîma dijberî xwe. Ji ber vê yekê her tîm di demsalê de 34 maçan dilîze.

== Dîrok ==

Ligue 1 yek ji lîgên sereke yên futbolê yên [[Ewropa]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka yekem lîga profesyonel a futbolê ya Fransa di sala 1932an de dest pê kir. Di destpêka wê de navê pêşbirkê ''Championnat National'' bû û piştî demekê navê wê bû ''Division 1''.

Di sala 2002an de pergala navên lîgên futbolê yên Fransa hat guhertin û Division 1 bû Ligue 1. Ji wê demê ve Ligue 1 navê fermî yê asta yekem a futbolê ya profesyonel li Fransa ye.

== Pergal ==

Di Ligue 1 de 18 tîm hene. Di her demsalê de her tîm du caran li hember her tîmekî din dilîze. Tîma ku di dawiyê de herî zêde xalên wê hene, dibe şampiyona Fransa.

Ji bo serkeftinê di maçê de sê xal tê dayîn, ji bo hevberiyê yek xal ji bo her du tîman tê dayîn û ji bo têkçûnê tu xal nayê dayîn.

Rêza tîman li gorî xalên wan tê diyarkirin. Ger du an jî zêdetir tîm heman hejmarê xalên wan hebe, rêz li gorî rêgezên fermî yên pêşbirkê tê diyarkirin.

== Demsala 2026–27 ==

Demsala 2026–27 ya Ligue 1 di 21ê tebaxa 2026an de dest pê dike û divê di 29ê gulana 2027an de bi roja dawî ya pêşbirkê biqede.

Di roja yekem a demsalê de [[Paris Saint-Germain]] li [[Parc des Princes]]ê li hember [[Stade Rennais FC]] dilîze. Di heman rojê de [[Olympique de Marseille]] li hember [[RC Strasbourg Alsace]] dikeve pêşbirkê. [[ESTAC Troyes]] jî li malê li hember [[Paris FC]] dilîze.

== Klûbên demsala 2026–27 ==

Di demsala 2026–27an de 18 klûbên jêrîn di Ligue 1 de beşdar dibin:

* [[Angers SCO]]
* [[AJ Auxerre]]
* [[Stade Brestois 29]]
* [[Le Havre AC]]
* [[LOSC Lille]]
* [[Le Mans FC]]
* [[RC Lens]]
* [[FC Lorient]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[AS Monaco]]
* [[OGC Nice]]
* [[Paris FC]]
* [[Paris Saint-Germain]]
* [[Stade Rennais FC]]
* [[RC Strasbourg Alsace]]
* [[Toulouse FC]]
* [[ESTAC Troyes]]

== Promosyon û daxistin ==

Di dawiya her demsalê de tîmên ku di binê tabloyê de ne, dikarin ji Ligue 1 werin daxistin û di demsala paşîn de di [[Ligue 2]] de bilîzin.

Di demsala 2026–27an de [[ESTAC Troyes]] û [[Le Mans FC]] ji Ligue 2 ve hatine promovekirin û di Ligue 1 de dilîzin. Di heman demê de [[FC Nantes]] û [[FC Metz]] ji Ligue 1 daxistin û di Ligue 2 de ne.

Tîma ku di rêza 16an de biqede dikare di pêşbirka promovekirinê û daxistinê de li hember serketiya play-offên Ligue 2 bilîze.

== Şampiyon ==

Şampiyonê Ligue 1 ew yane ye ku di dawiya demsalê de di tabloyê de di rêza yekem de biqede. Şampiyonê Ligue 1 bi serkeftina xwe mafê ku di pêşbirkên Ewropayê de beşdar bibe, li gorî rêgezên UEFA û cihên ku Fransa ji bo pêşbirkan wergirtiye.

[[Paris Saint-Germain]] di salên dawî de yek ji klûbên herî serkeftî yên Ligue 1 bûye û berî demsala 2026–2an şampiyonê parastina sernavê ye.

== Klûbên herî serkeftî ==

Di dîroka Ligue 1 de çend klûbên sereke roleke girîng lîstine. Di nav wan de:

* [[Paris Saint Germain]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[AS Monaco]]
* [[AS Saint Étienne]]
* [[FC Nantes]]
* [[Girondins de Bordeaux]]
* [[LOSC Lille]]

Her yek ji van klûban di dîroka futbolê ya Fransa de serkeftinên girîng bi dest xistine.

== Pêwendiya bi Ewropayê re ==

Klûbên herî baş ên Ligue 1 dikarin di pêşbirka klûbên Ewropayê de beşdar bibin. Cihên ku ji bo [[UEFA Champions League]], [[UEFA Europa League]] û [[UEFA Conference League]] têne veqetandin, li gorî rêgezên UEFA û rêza Fransa di pergala koefîsyentên UEFA de têne diyarkirin.

== Navê bazirganî ==

Ji bo demsala 2024–25 û demsalên piştî wê, navê bazirganî yê pêşbirkê Ligue 1 McDonald's e. Ev nav ji peymana sponsoriyê ya di navbera LFP û McDonald's de tê.

== Medya û weşan ==
Maçên Ligue 1 ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve têne weşandin. Ji demsala 2026–27an ve Ligue 1, ji %100 ji maçên Ligue 1 McDonald's bi taybetî û yekser diweşîne.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://ligue1.com/en/ Malpera fermî ya Ligue 1]
* [https://ligue1.com/en/calendar/ligue1 Lîsteya fermî ya maçên Ligue 1]
* [https://www.fff.fr/ Fédération Française de Football]

[[Kategorî:Ligue 1]]
[[Kategorî:Futbol li Fransa]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]

[[en:Ligue 1]]</text>
      <sha1>al5tyljd4k838pvcyx3lophsfn8oqgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087557</id>
      <parentid>2087556</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T06:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2087557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7732" sha1="lliwiqmp17wuzwc9pvdyple3hepgi2y" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Ligue 1''' ango '''Ligue 1 McDonald's''', lîga [[Futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a herî bilind a [[Fransa]]yê ye. Ew di pergala lîgên futbolê yên Fransa de di rêza yekem de ye û ji aliyê [[Ligue de Football Professionnel]] (LFP) ve tê rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/en/ |sernav=Official website of Ligue 1 McDonald’s and Ligue 2 BKT |malper=Ligue 1 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Ligue 1 di sala 1932an de bi navê ''Championnat National'' dest pê kir. Di demên cuda de nav û formata wê hatine guhertin. Ji sala 2002an ve navê Ligue 1 tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/fr/articles/l1_article_289-le-palmares-des-champions-de-ligue-1 |sernav=Le palmarès des champions de Ligue 1 McDonald's |malper=Ligue 1 |tarîx=2025-04-05 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=fr}}&lt;/ref&gt;

Di demsala 2026–27an de 18 yane di Ligue 1 de dilîzin. Her klûb di demsalê de du caran li hember her klûbek din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha tîma dijberî xwe. Ji ber vê yekê her tîm di demsalê de 34 maçan dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/fr/calendar/ligue1 |sernav=Calendrier des matchs officiels 2026/2027 de la Ligue 1 McDonald's |malper=Ligue 1 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=fr}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

Ligue 1 yek ji lîgên sereke yên futbolê yên [[Ewropa]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka yekem lîga profesyonel a futbolê ya Fransa di sala 1932an de dest pê kir. Di destpêka wê de navê pêşbirkê ''Championnat National'' bû û piştî demekê navê wê bû ''Division 1''.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/fr/articles/l1_article_289-le-palmares-des-champions-de-ligue-1 |sernav=Le palmarès des champions de Ligue 1 McDonald's |malper=Ligue 1 |tarîx=2025-04-05 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=fr}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2002an de pergala navên lîgên futbolê yên Fransa hat guhertin û Division 1 bû Ligue 1. Ji wê demê ve Ligue 1 navê fermî yê asta yekem a futbolê ya profesyonel li Fransa ye.

== Pergal ==

Di Ligue 1 de 18 tîm hene. Di her demsalê de her tîm du caran li hember her tîmekî din dilîze. Tîma ku di dawiyê de herî zêde xalên wê hene, dibe şampiyona Fransa.

Ji bo serkeftinê di maçê de sê xal tê dayîn, ji bo hevberiyê yek xal ji bo her du tîman tê dayîn û ji bo têkçûnê tu xal nayê dayîn.

Rêza tîman li gorî xalên wan tê diyarkirin. Ger du an jî zêdetir tîm heman hejmarê xalên wan hebe, rêz li gorî rêgezên fermî yên pêşbirkê tê diyarkirin.

== Demsala 2026–27 ==

Demsala 2026–27 ya Ligue 1 di 21ê tebaxa 2026an de dest pê dike û divê di 29ê gulana 2027an de bi roja dawî ya pêşbirkê biqede.

Di roja yekem a demsalê de [[Paris Saint-Germain]] li [[Parc des Princes]]ê li hember [[Stade Rennais FC]] dilîze. Di heman rojê de [[Olympique de Marseille]] li hember [[RC Strasbourg Alsace]] dikeve pêşbirkê. [[ESTAC Troyes]] jî li malê li hember [[Paris FC]] dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/en/ |sernav=Official website of Ligue 1 McDonald’s and Ligue 2 BKT |malper=Ligue 1 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Klûbên demsala 2026–27 ==

Di demsala 2026–27an de 18 klûbên jêrîn di Ligue 1 de beşdar dibin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/fr/calendar/ligue1 |sernav=Calendrier des matchs officiels 2026/2027 de la Ligue 1 McDonald's |malper=Ligue 1 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=fr}}&lt;/ref&gt;

* [[Angers SCO]]
* [[AJ Auxerre]]
* [[Stade Brestois 29]]
* [[Le Havre AC]]
* [[LOSC Lille]]
* [[Le Mans FC]]
* [[RC Lens]]
* [[FC Lorient]]
* [[Olympique Lyonnais]]
* [[Olympique de Marseille]]
* [[AS Monaco]]
* [[OGC Nice]]
* [[Paris FC]]
* [[Paris Saint-Germain]]
* [[Stade Rennais FC]]
* [[RC Strasbourg Alsace]]
* [[Toulouse FC]]
* [[ESTAC Troyes]]

== Promosyon û daxistin ==

Di dawiya her demsalê de tîmên ku di binê tabloyê de ne, dikarin ji Ligue 1 werin daxistin û di demsala paşîn de di [[Ligue 2]] de bilîzin.

Di demsala 2026–27an de [[ESTAC Troyes]] û [[Le Mans FC]] ji Ligue 2 ve hatine promovekirin û di Ligue 1 de dilîzin. Di heman demê de [[FC Nantes]] û [[FC Metz]] ji Ligue 1 daxistin û di Ligue 2 de ne.

Tîma ku di rêza 16an de biqede dikare di pêşbirka promovekirinê û daxistinê de li hember serketiya play-offên Ligue 2 bilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/en/articles/l1_article_5074- |sernav=Everything you need to know about the Ligue 2 BKT play-offs |malper=Ligue 1 |tarîx=2026-05-11 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en |paşnav=G.BOXALL}}&lt;/ref&gt;

== Şampiyon ==

Şampiyonê Ligue 1 ew yane ye ku di dawiya demsalê de di tabloyê de di rêza yekem de biqede. Şampiyonê Ligue 1 bi serkeftina xwe mafê ku di pêşbirkên Ewropayê de beşdar bibe, li gorî rêgezên UEFA û cihên ku Fransa ji bo pêşbirkan wergirtiye.

[[Paris Saint-Germain]] di salên dawî de yek ji klûbên herî serkeftî yên Ligue 1 bûye û berî demsala 2026–2an şampiyonê parastina sernavê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/fr/articles/l1_article_5110-le-titre-du-psg-en-chiffres |sernav=Le titre du PSG en chiffres |malper=Ligue 1 |tarîx=2026-05-14 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=fr |paşnav=Rédaction}}&lt;/ref&gt;

== Klûbên herî serkeftî ==

Di dîroka Ligue 1 de çend klûbên sereke roleke girîng lîstine. Di nav wan de:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/fr/articles/l1_article_289-le-palmares-des-champions-de-ligue-1 |sernav=Le palmarès des champions de Ligue 1 McDonald's |malper=Ligue 1 |tarîx=2025-04-05 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=fr}}&lt;/ref&gt;

* [[Paris Saint Germain]] - 14
* [[AS Saint Étienne]] - 10
* [[Olympique de Marseille]] - 9
* [[AS Monaco]] - 8
* [[FC Nantes]] - 8
* [[Olympique Lyonnais]] - 7
* [[Stade de Reims]] - 6
* [[Girondins de Bordeaux]] - 6
* [[LOSC Lille]] - 4
* [[OGC Nice]] - 4

Her yek ji van klûban di dîroka futbolê ya Fransa de serkeftinên girîng bi dest xistine.

== Pêwendiya bi Ewropayê re ==

Klûbên herî baş ên Ligue 1 dikarin di pêşbirka klûbên Ewropayê de beşdar bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a4-2060ea59fbc5-4be94b1fbe5a-1000--access-list-track-which-sides-will-play-in-the-2026-27-uef/ |sernav=Access list: Track which sides will play in the 2026/27 UEFA men's club competitions |malper=UEFA.com |tarîx=2026-04-13 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en |paşnav=UEFA.com}}&lt;/ref&gt; Cihên ku ji bo [[UEFA Champions League]], [[UEFA Europa League]] û [[UEFA Conference League]] têne veqetandin, li gorî rêgezên UEFA û rêza Fransa di pergala koefîsyentên UEFA de têne diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fr.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/accesslist/uefaconferenceleague/?utm_source=chatgpt.com |sernav=}}&lt;/ref&gt;

== Navê bazirganî ==

Ji bo demsala 2024–25 û demsalên piştî wê, navê bazirganî yê pêşbirkê Ligue 1 McDonald's e. Ev nav ji peymana sponsoriyê ya di navbera LFP û McDonald's de tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ligue1.com/fr/articles/l1_article_2837-noms-numeros-flocages-tout-savoir-sur-les-maillots |sernav=Noms, numéros, flocages… Tout savoir sur les maillots |malper=Ligue 1 |tarîx=2025-07-25 |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=fr |paşnav=Rédaction}}&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://ligue1.com/en/ Malpera fermî ya Ligue 1]
* [https://ligue1.com/en/calendar/ligue1 Lîsteya fermî ya maçên Ligue 1]
* [https://www.fff.fr/ Fédération Française de Football]

[[Kategorî:Ligue 1]]
[[Kategorî:Futbol li Fransa]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]

[[en:Ligue 1]]</text>
      <sha1>lliwiqmp17wuzwc9pvdyple3hepgi2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên tirk</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329527</id>
    <revision>
      <id>2087559</id>
      <timestamp>2026-08-27T07:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087560</id>
      <parentid>2087559</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T07:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="qs0uz9gia6vq697tj12ftjya3s4wp86" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan|tirk]]</text>
      <sha1>qs0uz9gia6vq697tj12ftjya3s4wp86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên brîtanî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329528</id>
    <revision>
      <id>2087566</id>
      <timestamp>2026-08-27T08:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087567</id>
      <parentid>2087566</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T08:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="70do3k1qx9vmogiv3naw9enla2t88rw" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan|brîtanî]]</text>
      <sha1>70do3k1qx9vmogiv3naw9enla2t88rw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087568</id>
      <parentid>2087567</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T08:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="oqviz6ytgtfsywyacy2o536m0y6qidk" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan|brîtanî]]
[[Kategorî:Perwerde li Keyaniya Yekbûyî]]</text>
      <sha1>oqviz6ytgtfsywyacy2o536m0y6qidk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Campeonato Brasileiro Série A</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329529</id>
    <revision>
      <id>2087569</id>
      <timestamp>2026-08-27T08:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Campeonato Brasileiro Série A''', ku bi navê '''Brasileirão''' jî tê zanîn, asta herî bilind a [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka ji aliyê [[Confederação Brasileira de Futebol]] (CBF) ve tê rêvebirin û di pergala lîgên futbolê yên Brezîlyayê de asta yekem e. Ji sala 2003an ve pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî (''pontos corridos'') tê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web  |title=CBF divulga Regulam...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2087569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9350" sha1="bjv48xw1ijirwepxp1kpco68uy9qkzi" xml:space="preserve">'''Campeonato Brasileiro Série A''', ku bi navê '''Brasileirão''' jî tê zanîn, asta herî bilind a [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka ji aliyê [[Confederação Brasileira de Futebol]] (CBF) ve tê rêvebirin û di pergala lîgên futbolê yên Brezîlyayê de asta yekem e. Ji sala 2003an ve pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî (''pontos corridos'') tê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

Futbolê neteweyî yê yaneyan li Brezîlyayê ji beriya damezrandina Série A ya nûjen jî pêşve çûbû. Di sala 1959an de Taça Brasil dest pê kir û di navbera 1959 û 1968an de wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng a yaneyan hate lîstin. Di navbera 1967 û 1970an de jî Torneio Roberto Gomes Pedrosa, ku bi navê ''Robertão'' jî dihat naskirin, wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng hate lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1971an de [[Campeonato Nacional de Clubes]] hate damezrandin. [[Atlético Mineiro]] di wê demsalê de bû yekem şampiyon ê pêşbirkê. Piştre ev pêşbirk bû bingeha Campeonato Brasileiro ya nûjen.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil 1971 Championship - Primeiro Campeonato Nacional de Clubes
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2010an de CBF biryar da ku serkeftinên Taça Brasil ya 1959–1968 û Torneio Roberto Gomes Pedrosa ya 1967–1970 bi serkeftinên Campeonato Brasileiro Série A re wekhev werin hesibandin. Di sala 2023an de CBF serkeftina Atlético Mineiro di Torneio dos Campeões ya 1937an de jî wekî serkeftinek ji dîroka Campeonato Brasileiro Série A nas kir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Participantes do Campeonato Brasileiro - Histórico ano a ano
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

== Pergal ==

Di Série A de 20 yane beşdar dibin. Her yane du caran li hember her yek ji 19 yaneyên din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha yaneya dijberî xwe. Ji ber vê yekê her yane di demsalê de 38 maçan dilîze û bi tevahî 380 maç di demsalê de tên lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

Pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî tê lîstin. Yane ku di dawiya demsalê de herî zêde xal berhev dike, dibe şampiyonê Brezîlyayê. Pergala ''pontos corridos'' ji sala 2003an ve tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão 2026: Confira o retrospecto dos confrontos da 1ª rodada
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=26 Rêbendan 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Demsala 2026 ==

Demsala 2026 ya Campeonato Brasileiro Série A di 28ê rêbendana 2026an de dest pê kir. Ev yekem car bû ku Série A di çarçoveya salekê de ji rêbendanê heta kanûna pêşînê bê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbendana 2026
}}&lt;/ref&gt;

Demsal ji 20 yaneyan pêk tê û di 38 xuleyên pêşbirkê de tê lîstin. Roja dawî ya demsalê ji bo 2yê kanûna pêşînê 2026 hatiye plan kirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên demsala 2026 ==

Di demsala 2026an de 20 yaneyên jêrîn di Série A de beşdar dibin:&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Times – Campeonato Brasileiro Série A 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
}}&lt;/ref&gt;

* [[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]
* [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]
* [[Esporte Clube Bahia|Bahia]]
* [[Botafogo FR|Botafogo]]
* [[Associação Chapecoense de Futebol|Chapecoense]]
* [[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]
* [[Yaneya futbolê ya Coritibayê|Coritiba]]
* [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]]
* [[CR Flamengo|Flamengo]]
* [[Fluminense FC|Fluminense]]
* [[Grêmio FBPA|Grêmio]]
* [[SC Internacional|Internacional]]
* [[Mirassol Futebol Clube|Mirassol]]
* [[SE Palmeiras|Palmeiras]]
* [[Red Bull Bragantino]]
* [[Clube do Remo]]
* [[Santos FC|Santos]]
* [[São Paulo FC|São Paulo]]
* [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]
* [[Esporte Clube Vitória|Vitória]]

Di nav van yaneyan de Athletico Paranaense, Coritiba, Chapecoense û Remo ji Série B ya 2025an hatin promovekirin û ji bo demsala 2026an vegeriyan asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Furacão fica com o vice-campeonato e volta à elite em 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Mijdar 2025
}}&lt;/ref&gt;

Ji Série A ya 2025an Ceará, Fortaleza, Juventude û Sport hatin daxistin û di demsala 2026an de di Série B de lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ceará, Fortaleza, Juventude e Sport: como estão na Série B os quatro times que caíram da Série A em 2025?
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=10 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Daxistin û promovekirin ==

Di dawiya demsalê de yaneyên ku di beşa jêrîn a tabloyê de cih digirin ji Série A tên daxistin û di demsala paşîn de di Série B de dilîzin. yaneyên ku di Série B de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo Série A werin promovekirin.

Di demsala 2026an de Série B bi 20 yaneyan tê lîstin. Du yaneyên herî bilind bi awayekî rasterast ji bo Série A ya 2027an tên promovekirin, lê du cihên din bi rêya play-offan tên diyarkirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão Série B começa neste fim de semana com novo formato
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=20 Adar 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Şampiyon ==

Yaneya ku di dawiya demsalê de di tabloyê de herî zêde xalên berhev dike, şampiyonê Campeonato Brasileiro Série A dibe.

Şampiyonê demsala 2025an Flamengo bû. Flamengo di 3ê kanûna pêşînê 2025an de bi serkeftina 1–0 li hember Ceará sernavê xwe misoger kir. Ev bû serkeftina wî ya çaremîn di serdema ''pontos corridos'' de.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo é campeão do Brasileirão Betano 2025
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=3 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên herî serkeftî ==

Di dîroka Campeonato Brasileiro de gelek yaneyên mezin roleke girîng lîstine. Di nav yaneyên ku di dîroka şampiyoniya neteweyî de serkeftinên herî zêde bi dest xistine de Palmeiras, Santos, Flamengo, Corinthians, São Paulo û Cruzeiro hene.

CBF di dîroka pêşbirkê de serkeftinên pêşîn ên Taça Brasil, Torneio Roberto Gomes Pedrosa û Campeonato Brasileiro Série A wekî beşên heman dîroka şampiyoniya neteweyî hesibandiye.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di serdema ''pontos corridos'' de, ku ji 2003an ve dest pê kir, São Paulo, Flamengo, Palmeiras, Corinthians, Fluminense, Cruzeiro û Atlético Mineiro di nav yaneyên herî serkeftî de ne. Flamengo di 2025an de bû şampiyonê wê serdemê ji bo cara çaremîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo: campeão do Brasileirão Betano 2025 com recorde de público
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=4 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Pêwendiya bi pêşbirkinên Amerîkaya Başûr re ==

Yaneyên ku di Série A de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo pêşbirkinên yaneyên Amerîkaya Başûr, bi taybetî [[Copa Libertadores]] û [[Copa Sudamericana]], mafê beşdarbûnê bistînin.

Ji demsala 2026an ve pênc yane ji Série A bi rêya şampiyoniya neteweyî ji bo Copa Libertadores tên hilbijartin. Cihê şeşem ê ku berê ji Série A re dihat dayîn ji bo kupa neteweyî ya Copa do Brasil hate veguhestin û yeneya asta duyem wê pêşbirkê dikare ji bo qonaxa pêşîn a Libertadores maf bistîne.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Navê bazirganî ==

Di demsala 2026an de navê bazirganî yê pêşbirkê Brasileirão Betano ye. Betano di sala 2026an de ji bo sala sêyemîn li pey hev sponsorê pêşbirkê bû.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Taça do Brasileirão Betano inicia tour nacional
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

Di tîrmeha 2026an de CBF jî Coca-Cola wekî sponsora nû ya Série A û Série B ragihand; peyman heta dawiya demsala 2027an derbasdar e.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Coca-Cola é a nova patrocinadora das Séries A e B
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=24 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Medya û weşan ==

Maçên Campeonato Brasileiro Série A ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve tên weşandin. Mafên weşanê dikarin di navbera demsalan de û di navbera platforman de bêne guhertin.

Di 2026an de CBF ji bo pêşbirkê tabloya fermî ya 38 rojan, bi cih, roj û saetên maçan, weşand.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>bjv48xw1ijirwepxp1kpco68uy9qkzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087579</id>
      <parentid>2087569</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9375" sha1="nun314kkxsdcxif128swydwmprgttha" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Campeonato Brasileiro Série A''', ku bi navê '''Brasileirão''' jî tê zanîn, asta herî bilind a [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka ji aliyê [[Confederação Brasileira de Futebol]] (CBF) ve tê rêvebirin û di pergala lîgên futbolê yên Brezîlyayê de asta yekem e. Ji sala 2003an ve pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî (''pontos corridos'') tê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

Futbolê neteweyî yê yaneyan li Brezîlyayê ji beriya damezrandina Série A ya nûjen jî pêşve çûbû. Di sala 1959an de Taça Brasil dest pê kir û di navbera 1959 û 1968an de wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng a yaneyan hate lîstin. Di navbera 1967 û 1970an de jî Torneio Roberto Gomes Pedrosa, ku bi navê ''Robertão'' jî dihat naskirin, wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng hate lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1971an de [[Campeonato Nacional de Clubes]] hate damezrandin. [[Atlético Mineiro]] di wê demsalê de bû yekem şampiyon ê pêşbirkê. Piştre ev pêşbirk bû bingeha Campeonato Brasileiro ya nûjen.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil 1971 Championship - Primeiro Campeonato Nacional de Clubes
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2010an de CBF biryar da ku serkeftinên Taça Brasil ya 1959–1968 û Torneio Roberto Gomes Pedrosa ya 1967–1970 bi serkeftinên Campeonato Brasileiro Série A re wekhev werin hesibandin. Di sala 2023an de CBF serkeftina Atlético Mineiro di Torneio dos Campeões ya 1937an de jî wekî serkeftinek ji dîroka Campeonato Brasileiro Série A nas kir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Participantes do Campeonato Brasileiro - Histórico ano a ano
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

== Pergal ==

Di Série A de 20 yane beşdar dibin. Her yane du caran li hember her yek ji 19 yaneyên din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha yaneya dijberî xwe. Ji ber vê yekê her yane di demsalê de 38 maçan dilîze û bi tevahî 380 maç di demsalê de tên lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

Pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî tê lîstin. Yane ku di dawiya demsalê de herî zêde xal berhev dike, dibe şampiyonê Brezîlyayê. Pergala ''pontos corridos'' ji sala 2003an ve tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão 2026: Confira o retrospecto dos confrontos da 1ª rodada
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=26 Rêbendan 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Demsala 2026 ==

Demsala 2026 ya Campeonato Brasileiro Série A di 28ê rêbendana 2026an de dest pê kir. Ev yekem car bû ku Série A di çarçoveya salekê de ji rêbendanê heta kanûna pêşînê bê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbendana 2026
}}&lt;/ref&gt;

Demsal ji 20 yaneyan pêk tê û di 38 xuleyên pêşbirkê de tê lîstin. Roja dawî ya demsalê ji bo 2yê kanûna pêşînê 2026 hatiye plan kirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên demsala 2026 ==

Di demsala 2026an de 20 yaneyên jêrîn di Série A de beşdar dibin:&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Times – Campeonato Brasileiro Série A 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
}}&lt;/ref&gt;

* [[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]
* [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]
* [[Esporte Clube Bahia|Bahia]]
* [[Botafogo FR|Botafogo]]
* [[Associação Chapecoense de Futebol|Chapecoense]]
* [[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]
* [[Yaneya futbolê ya Coritibayê|Coritiba]]
* [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]]
* [[CR Flamengo|Flamengo]]
* [[Fluminense FC|Fluminense]]
* [[Grêmio FBPA|Grêmio]]
* [[SC Internacional|Internacional]]
* [[Mirassol Futebol Clube|Mirassol]]
* [[SE Palmeiras|Palmeiras]]
* [[Red Bull Bragantino]]
* [[Clube do Remo]]
* [[Santos FC|Santos]]
* [[São Paulo FC|São Paulo]]
* [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]
* [[Esporte Clube Vitória|Vitória]]

Di nav van yaneyan de Athletico Paranaense, Coritiba, Chapecoense û Remo ji Série B ya 2025an hatin promovekirin û ji bo demsala 2026an vegeriyan asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Furacão fica com o vice-campeonato e volta à elite em 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Mijdar 2025
}}&lt;/ref&gt;

Ji Série A ya 2025an Ceará, Fortaleza, Juventude û Sport hatin daxistin û di demsala 2026an de di Série B de lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ceará, Fortaleza, Juventude e Sport: como estão na Série B os quatro times que caíram da Série A em 2025?
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=10 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Daxistin û promovekirin ==

Di dawiya demsalê de yaneyên ku di beşa jêrîn a tabloyê de cih digirin ji Série A tên daxistin û di demsala paşîn de di Série B de dilîzin. yaneyên ku di Série B de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo Série A werin promovekirin.

Di demsala 2026an de Série B bi 20 yaneyan tê lîstin. Du yaneyên herî bilind bi awayekî rasterast ji bo Série A ya 2027an tên promovekirin, lê du cihên din bi rêya play-offan tên diyarkirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão Série B começa neste fim de semana com novo formato
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=20 Adar 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Şampiyon ==

Yaneya ku di dawiya demsalê de di tabloyê de herî zêde xalên berhev dike, şampiyonê Campeonato Brasileiro Série A dibe.

Şampiyonê demsala 2025an Flamengo bû. Flamengo di 3ê kanûna pêşînê 2025an de bi serkeftina 1–0 li hember Ceará sernavê xwe misoger kir. Ev bû serkeftina wî ya çaremîn di serdema ''pontos corridos'' de.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo é campeão do Brasileirão Betano 2025
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=3 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên herî serkeftî ==

Di dîroka Campeonato Brasileiro de gelek yaneyên mezin roleke girîng lîstine. Di nav yaneyên ku di dîroka şampiyoniya neteweyî de serkeftinên herî zêde bi dest xistine de Palmeiras, Santos, Flamengo, Corinthians, São Paulo û Cruzeiro hene.

CBF di dîroka pêşbirkê de serkeftinên pêşîn ên Taça Brasil, Torneio Roberto Gomes Pedrosa û Campeonato Brasileiro Série A wekî beşên heman dîroka şampiyoniya neteweyî hesibandiye.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di serdema ''pontos corridos'' de, ku ji 2003an ve dest pê kir, São Paulo, Flamengo, Palmeiras, Corinthians, Fluminense, Cruzeiro û Atlético Mineiro di nav yaneyên herî serkeftî de ne. Flamengo di 2025an de bû şampiyonê wê serdemê ji bo cara çaremîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo: campeão do Brasileirão Betano 2025 com recorde de público
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=4 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Pêwendiya bi pêşbirkinên Amerîkaya Başûr re ==

Yaneyên ku di Série A de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo pêşbirkinên yaneyên Amerîkaya Başûr, bi taybetî [[Copa Libertadores]] û [[Copa Sudamericana]], mafê beşdarbûnê bistînin.

Ji demsala 2026an ve pênc yane ji Série A bi rêya şampiyoniya neteweyî ji bo Copa Libertadores tên hilbijartin. Cihê şeşem ê ku berê ji Série A re dihat dayîn ji bo kupa neteweyî ya Copa do Brasil hate veguhestin û yeneya asta duyem wê pêşbirkê dikare ji bo qonaxa pêşîn a Libertadores maf bistîne.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Navê bazirganî ==

Di demsala 2026an de navê bazirganî yê pêşbirkê Brasileirão Betano ye. Betano di sala 2026an de ji bo sala sêyemîn li pey hev sponsorê pêşbirkê bû.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Taça do Brasileirão Betano inicia tour nacional
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

Di tîrmeha 2026an de CBF jî Coca-Cola wekî sponsora nû ya Série A û Série B ragihand; peyman heta dawiya demsala 2027an derbasdar e.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Coca-Cola é a nova patrocinadora das Séries A e B
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=24 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Medya û weşan ==

Maçên Campeonato Brasileiro Série A ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve tên weşandin. Mafên weşanê dikarin di navbera demsalan de û di navbera platforman de bêne guhertin.

Di 2026an de CBF ji bo pêşbirkê tabloya fermî ya 38 rojan, bi cih, roj û saetên maçan, weşand.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>nun314kkxsdcxif128swydwmprgttha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087581</id>
      <parentid>2087579</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2087581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9509" sha1="gskyq4hkce5axfsu34dm3fxyx3q6b07" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Campeonato Brasileiro Série A''', ku bi navê '''Brasileirão''' jî tê zanîn, asta herî bilind a [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka ji aliyê [[Confederação Brasileira de Futebol]] (CBF) ve tê rêvebirin û di pergala lîgên futbolê yên Brezîlyayê de asta yekem e. Ji sala 2003an ve pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî (''pontos corridos'') tê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

Futbolê neteweyî yê yaneyan li Brezîlyayê ji beriya damezrandina Série A ya nûjen jî pêşve çûbû. Di sala 1959an de Taça Brasil dest pê kir û di navbera 1959 û 1968an de wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng a yaneyan hate lîstin. Di navbera 1967 û 1970an de jî Torneio Roberto Gomes Pedrosa, ku bi navê ''Robertão'' jî dihat naskirin, wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng hate lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1971an de [[Campeonato Nacional de Clubes]] hate damezrandin. [[Atlético Mineiro]] di wê demsalê de bû yekem şampiyon ê pêşbirkê. Piştre ev pêşbirk bû bingeha Campeonato Brasileiro ya nûjen.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil 1971 Championship - Primeiro Campeonato Nacional de Clubes
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2010an de CBF biryar da ku serkeftinên Taça Brasil ya 1959–1968 û Torneio Roberto Gomes Pedrosa ya 1967–1970 bi serkeftinên Campeonato Brasileiro Série A re wekhev werin hesibandin. Di sala 2023an de CBF serkeftina Atlético Mineiro di Torneio dos Campeões ya 1937an de jî wekî serkeftinek ji dîroka Campeonato Brasileiro Série A nas kir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Participantes do Campeonato Brasileiro - Histórico ano a ano
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

== Pergal ==

Di Série A de 20 yane beşdar dibin. Her yane du caran li hember her yek ji 19 yaneyên din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha yaneya dijberî xwe. Ji ber vê yekê her yane di demsalê de 38 maçan dilîze û bi tevahî 380 maç di demsalê de tên lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

Pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî tê lîstin. Yane ku di dawiya demsalê de herî zêde xal berhev dike, dibe şampiyonê Brezîlyayê. Pergala ''pontos corridos'' ji sala 2003an ve tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão 2026: Confira o retrospecto dos confrontos da 1ª rodada
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=26 Rêbendan 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Demsala 2026 ==

Demsala 2026 ya Campeonato Brasileiro Série A di 28ê rêbendana 2026an de dest pê kir. Ev yekem car bû ku Série A di çarçoveya salekê de ji rêbendanê heta kanûna pêşînê bê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbendana 2026
}}&lt;/ref&gt;

Demsal ji 20 yaneyan pêk tê û di 38 xuleyên pêşbirkê de tê lîstin. Roja dawî ya demsalê ji bo 2yê kanûna pêşînê 2026 hatiye plan kirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên demsala 2026 ==

Di demsala 2026an de 20 yaneyên jêrîn di Série A de beşdar dibin:&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Times – Campeonato Brasileiro Série A 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
}}&lt;/ref&gt;

* [[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]
* [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]
* [[Esporte Clube Bahia|Bahia]]
* [[Botafogo FR|Botafogo]]
* [[Associação Chapecoense de Futebol|Chapecoense]]
* [[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]
* [[Yaneya futbolê ya Coritibayê|Coritiba]]
* [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]]
* [[CR Flamengo|Flamengo]]
* [[Fluminense FC|Fluminense]]
* [[Grêmio FBPA|Grêmio]]
* [[SC Internacional|Internacional]]
* [[Mirassol Futebol Clube|Mirassol]]
* [[SE Palmeiras|Palmeiras]]
* [[Red Bull Bragantino]]
* [[Clube do Remo]]
* [[Santos FC|Santos]]
* [[São Paulo FC|São Paulo]]
* [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]
* [[Esporte Clube Vitória|Vitória]]

Di nav van yaneyan de Athletico Paranaense, Coritiba, Chapecoense û Remo ji Série B ya 2025an hatin promovekirin û ji bo demsala 2026an vegeriyan asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Furacão fica com o vice-campeonato e volta à elite em 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Mijdar 2025
}}&lt;/ref&gt;

Ji Série A ya 2025an Ceará, Fortaleza, Juventude û Sport hatin daxistin û di demsala 2026an de di Série B de lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ceará, Fortaleza, Juventude e Sport: como estão na Série B os quatro times que caíram da Série A em 2025?
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=10 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Daxistin û promovekirin ==

Di dawiya demsalê de yaneyên ku di beşa jêrîn a tabloyê de cih digirin ji Série A tên daxistin û di demsala paşîn de di Série B de dilîzin. yaneyên ku di Série B de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo Série A werin promovekirin.

Di demsala 2026an de Série B bi 20 yaneyan tê lîstin. Du yaneyên herî bilind bi awayekî rasterast ji bo Série A ya 2027an tên promovekirin, lê du cihên din bi rêya play-offan tên diyarkirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão Série B começa neste fim de semana com novo formato
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=20 Adar 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Şampiyon ==

Yaneya ku di dawiya demsalê de di tabloyê de herî zêde xalên berhev dike, şampiyonê Campeonato Brasileiro Série A dibe.

Şampiyonê demsala 2025an Flamengo bû. Flamengo di 3ê kanûna pêşînê 2025an de bi serkeftina 1–0 li hember Ceará sernavê xwe misoger kir. Ev bû serkeftina wî ya çaremîn di serdema ''pontos corridos'' de.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo é campeão do Brasileirão Betano 2025
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=3 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên herî serkeftî ==

Di dîroka Campeonato Brasileiro de gelek yaneyên mezin roleke girîng lîstine. Di nav yaneyên ku di dîroka şampiyoniya neteweyî de serkeftinên herî zêde bi dest xistine de Palmeiras, Santos, Flamengo, Corinthians, São Paulo û Cruzeiro hene.

CBF di dîroka pêşbirkê de serkeftinên pêşîn ên Taça Brasil, Torneio Roberto Gomes Pedrosa û Campeonato Brasileiro Série A wekî beşên heman dîroka şampiyoniya neteweyî hesibandiye.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di serdema ''pontos corridos'' de, ku ji 2003an ve dest pê kir, São Paulo, Flamengo, Palmeiras, Corinthians, Fluminense, Cruzeiro û Atlético Mineiro di nav yaneyên herî serkeftî de ne. Flamengo di 2025an de bû şampiyonê wê serdemê ji bo cara çaremîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo: campeão do Brasileirão Betano 2025 com recorde de público
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=4 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Pêwendiya bi pêşbirkinên Amerîkaya Başûr re ==

Yaneyên ku di Série A de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo pêşbirkinên yaneyên Amerîkaya Başûr, bi taybetî [[Copa Libertadores]] û [[Copa Sudamericana]], mafê beşdarbûnê bistînin.

Ji demsala 2026an ve pênc yane ji Série A bi rêya şampiyoniya neteweyî ji bo Copa Libertadores tên hilbijartin. Cihê şeşem ê ku berê ji Série A re dihat dayîn ji bo kupa neteweyî ya Copa do Brasil hate veguhestin û yeneya asta duyem wê pêşbirkê dikare ji bo qonaxa pêşîn a Libertadores maf bistîne.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Navê bazirganî ==

Di demsala 2026an de navê bazirganî yê pêşbirkê Brasileirão Betano ye. Betano di sala 2026an de ji bo sala sêyemîn li pey hev sponsorê pêşbirkê bû.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Taça do Brasileirão Betano inicia tour nacional
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

Di tîrmeha 2026an de CBF jî Coca-Cola wekî sponsora nû ya Série A û Série B ragihand; peyman heta dawiya demsala 2027an derbasdar e.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Coca-Cola é a nova patrocinadora das Séries A e B
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=24 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Medya û weşan ==

Maçên Campeonato Brasileiro Série A ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve tên weşandin. Mafên weşanê dikarin di navbera demsalan de û di navbera platforman de bêne guhertin.

Di 2026an de CBF ji bo pêşbirkê tabloya fermî ya 38 rojan, bi cih, roj û saetên maçan, weşand.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]]
[[Kategorî:Futbol li Brazîl]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Latînî]]</text>
      <sha1>gskyq4hkce5axfsu34dm3fxyx3q6b07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087585</id>
      <parentid>2087581</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9509" sha1="h5luq9a36k0a0sku8xp5rxurx5sr1vt" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Campeonato Brasileiro Série A''', ku bi navê '''Brasileirão''' jî tê zanîn, asta herî bilind a [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye. Pêşbirka ji aliyê [[Confederação Brasileira de Futebol]] (CBF) ve tê rêvebirin û di pergala lîgên futbolê yên Brezîlyayê de asta yekem e. Ji sala 2003an ve pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî (''pontos corridos'') tê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

Futbolê neteweyî yê yaneyan li Brezîlyayê ji beriya damezrandina Série A ya nûjen jî pêşve çûbû. Di sala 1959an de Taça Brasil dest pê kir û di navbera 1959 û 1968an de wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng a yaneyan hate lîstin. Di navbera 1967 û 1970an de jî Torneio Roberto Gomes Pedrosa, ku bi navê ''Robertão'' jî dihat naskirin, wekî pêşbirkeke neteweyî ya girîng hate lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 1971an de [[Campeonato Nacional de Clubes]] hate damezrandin. [[Atlético Mineiro]] di wê demsalê de bû yekem şampiyon ê pêşbirkê. Piştre ev pêşbirk bû bingeha Campeonato Brasileiro ya nûjen.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil 1971 Championship - Primeiro Campeonato Nacional de Clubes
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2010an de CBF biryar da ku serkeftinên Taça Brasil ya 1959–1968 û Torneio Roberto Gomes Pedrosa ya 1967–1970 bi serkeftinên Campeonato Brasileiro Série A re wekhev werin hesibandin. Di sala 2023an de CBF serkeftina Atlético Mineiro di Torneio dos Campeões ya 1937an de jî wekî serkeftinek ji dîroka Campeonato Brasileiro Série A nas kir.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Participantes do Campeonato Brasileiro - Histórico ano a ano
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

== Pergal ==

Di Série A de 20 yane beşdar dibin. Her yane du caran li hember her yek ji 19 yaneyên din dilîze: carekê li yarîgeha xwe û carekê li yarîgeha yaneya dijberî xwe. Ji ber vê yekê her yane di demsalê de 38 maçan dilîze û bi tevahî 380 maç di demsalê de tên lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

Pêşbirk bi pergala xalên berhevkirî tê lîstin. Yane ku di dawiya demsalê de herî zêde xal berhev dike, dibe şampiyonê Brezîlyayê. Pergala ''pontos corridos'' ji sala 2003an ve tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão 2026: Confira o retrospecto dos confrontos da 1ª rodada
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=26 Rêbendan 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Demsala 2026 ==

Demsala 2026 ya Campeonato Brasileiro Série A di 28ê rêbendana 2026an de dest pê kir. Ev yekem car bû ku Série A di çarçoveya salekê de ji rêbendanê heta kanûna pêşînê bê lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbendana 2026
}}&lt;/ref&gt;

Demsal ji 20 yaneyan pêk tê û di 38 xuleyên pêşbirkê de tê lîstin. Roja dawî ya demsalê ji bo 2yê kanûna pêşînê 2026 hatiye plan kirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên demsala 2026 ==

Di demsala 2026an de 20 yaneyên jêrîn di Série A de beşdar dibin:&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Times – Campeonato Brasileiro Série A 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
}}&lt;/ref&gt;

* [[Club Athletico Paranaense|Athletico Paranaense]]
* [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]
* [[Esporte Clube Bahia|Bahia]]
* [[Botafogo FR|Botafogo]]
* [[Associação Chapecoense de Futebol|Chapecoense]]
* [[SC Corinthians Paulista|Corinthians]]
* [[Yaneya futbolê ya Coritibayê|Coritiba]]
* [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]]
* [[CR Flamengo|Flamengo]]
* [[Fluminense FC|Fluminense]]
* [[Grêmio FBPA|Grêmio]]
* [[SC Internacional|Internacional]]
* [[Mirassol Futebol Clube|Mirassol]]
* [[SE Palmeiras|Palmeiras]]
* [[Red Bull Bragantino]]
* [[Clube do Remo]]
* [[Santos FC|Santos]]
* [[São Paulo FC|São Paulo]]
* [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]]
* [[Esporte Clube Vitória|Vitória]]

Di nav van yaneyan de Athletico Paranaense, Coritiba, Chapecoense û Remo ji Série B ya 2025an hatin promovekirin û ji bo demsala 2026an vegeriyan asta herî bilind.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Furacão fica com o vice-campeonato e volta à elite em 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Mijdar 2025
}}&lt;/ref&gt;

Ji Série A ya 2025an Ceará, Fortaleza, Juventude û Sport hatin daxistin û di demsala 2026an de di Série B de lîstin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ceará, Fortaleza, Juventude e Sport: como estão na Série B os quatro times que caíram da Série A em 2025?
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=10 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Daxistin û promovekirin ==

Di dawiya demsalê de yaneyên ku di beşa jêrîn a tabloyê de cih digirin ji Série A tên daxistin û di demsala paşîn de di Série B de dilîzin. yaneyên ku di Série B de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo Série A werin promovekirin.

Di demsala 2026an de Série B bi 20 yaneyan tê lîstin. Du yaneyên herî bilind bi awayekî rasterast ji bo Série A ya 2027an tên promovekirin, lê du cihên din bi rêya play-offan tên diyarkirin.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brasileirão Série B começa neste fim de semana com novo formato
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=20 Adar 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Şampiyon ==

Yaneya ku di dawiya demsalê de di tabloyê de herî zêde xalên berhev dike, şampiyonê Campeonato Brasileiro Série A dibe.

Şampiyonê demsala 2025an Flamengo bû. Flamengo di 3ê kanûna pêşînê 2025an de bi serkeftina 1–0 li hember Ceará sernavê xwe misoger kir. Ev bû serkeftina wî ya çaremîn di serdema ''pontos corridos'' de.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo é campeão do Brasileirão Betano 2025
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=3 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Yaneyên herî serkeftî ==

Di dîroka Campeonato Brasileiro de gelek yaneyên mezin roleke girîng lîstine. Di nav yaneyên ku di dîroka şampiyoniya neteweyî de serkeftinên herî zêde bi dest xistine de Palmeiras, Santos, Flamengo, Corinthians, São Paulo û Cruzeiro hene.

CBF di dîroka pêşbirkê de serkeftinên pêşîn ên Taça Brasil, Torneio Roberto Gomes Pedrosa û Campeonato Brasileiro Série A wekî beşên heman dîroka şampiyoniya neteweyî hesibandiye.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Brazil - List of Champions
 |website=RSSSF Brasil
}}&lt;/ref&gt;

Di serdema ''pontos corridos'' de, ku ji 2003an ve dest pê kir, São Paulo, Flamengo, Palmeiras, Corinthians, Fluminense, Cruzeiro û Atlético Mineiro di nav yaneyên herî serkeftî de ne. Flamengo di 2025an de bû şampiyonê wê serdemê ji bo cara çaremîn.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Flamengo: campeão do Brasileirão Betano 2025 com recorde de público
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=4 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Pêwendiya bi pêşbirkinên Amerîkaya Başûr re ==

Yaneyên ku di Série A de cihên herî bilind digirin dikarin ji bo pêşbirkinên yaneyên Amerîkaya Başûr, bi taybetî [[Copa Libertadores]] û [[Copa Sudamericana]], mafê beşdarbûnê bistînin.

Ji demsala 2026an ve pênc yane ji Série A bi rêya şampiyoniya neteweyî ji bo Copa Libertadores tên hilbijartin. Cihê şeşem ê ku berê ji Série A re dihat dayîn ji bo kupa neteweyî ya Copa do Brasil hate veguhestin û yeneya asta duyem wê pêşbirkê dikare ji bo qonaxa pêşîn a Libertadores maf bistîne.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=De janeiro a dezembro: Maior Brasileirão da história começa nesta quarta
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=28 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Navê bazirganî ==

Di demsala 2026an de navê bazirganî yê pêşbirkê Brasileirão Betano ye. Betano di sala 2026an de ji bo sala sêyemîn li pey hev sponsorê pêşbirkê bû.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Taça do Brasileirão Betano inicia tour nacional
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=23 Rêbend 2026
}}&lt;/ref&gt;

Di tîrmeha 2026an de CBF jî Coca-Cola wekî sponsora nû ya Série A û Série B ragihand; peyman heta dawiya demsala 2027an derbasdar e.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Coca-Cola é a nova patrocinadora das Séries A e B
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=24 Tîrmeh 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Medya û weşan ==

Maçên Campeonato Brasileiro Série A ji aliyê kanal û platformên ku mafên weşanê wergirtine ve tên weşandin. Mafên weşanê dikarin di navbera demsalan de û di navbera platforman de bêne guhertin.

Di 2026an de CBF ji bo pêşbirkê tabloya fermî ya 38 rojan, bi cih, roj û saetên maçan, weşand.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=CBF divulga Regulamento Específico e tabela básica de todas as rodadas do Brasileirão 2026
 |website=Confederação Brasileira de Futebol
 |date=15 Kanûna Pêşîn 2025
}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]]
[[Kategorî:Futbol li Brezîl]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Latînî]]</text>
      <sha1>h5luq9a36k0a0sku8xp5rxurx5sr1vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mamosteyên dibistanê ji Împeratoriya Rûsî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329530</id>
    <revision>
      <id>2087571</id>
      <timestamp>2026-08-27T08:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087573</id>
      <parentid>2087571</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T08:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="5v880v8b6oqpyde2emlohmnrzfg2svh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên rûs]]</text>
      <sha1>5v880v8b6oqpyde2emlohmnrzfg2svh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>329531</id>
    <revision>
      <id>2087572</id>
      <timestamp>2026-08-27T08:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tu bi xêr hatî Wîkîpediyaya kurdî! */ beşeke nû</comment>
      <origin>2087572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="cdobi55mjrxzywadm0cli44lgsjn278" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:57, 27 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cdobi55mjrxzywadm0cli44lgsjn278</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên rûs</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329532</id>
    <revision>
      <id>2087574</id>
      <timestamp>2026-08-27T08:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087575</id>
      <parentid>2087574</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="c6x3y5c27xbo0mk5a057dp2i82lfull" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê li gorî neteweyan|rûs]]</text>
      <sha1>c6x3y5c27xbo0mk5a057dp2i82lfull</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Romannivîsên danîmarkî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329533</id>
    <revision>
      <id>2087583</id>
      <timestamp>2026-08-27T09:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087584</id>
      <parentid>2087583</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="5tiapxa9otnbhv0bgpdgp07s0kiiph4" xml:space="preserve">[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî]]</text>
      <sha1>5tiapxa9otnbhv0bgpdgp07s0kiiph4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087586</id>
      <parentid>2087584</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="oyygnf1zqha8nmlfo0dd667hz3gf7u5" xml:space="preserve">[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî|+Mêr]]</text>
      <sha1>oyygnf1zqha8nmlfo0dd667hz3gf7u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087599</id>
      <parentid>2087586</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Romannivîsên mêr ên danîmarkî]] weke [[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî yên mêr]] guhart</comment>
      <origin>2087586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="oyygnf1zqha8nmlfo0dd667hz3gf7u5" xml:space="preserve">[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî|+Mêr]]</text>
      <sha1>oyygnf1zqha8nmlfo0dd667hz3gf7u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087603</id>
      <parentid>2087599</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="6356wooo6rziyu6ss27uit15d943r2b" xml:space="preserve">[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|danîmarkî]]</text>
      <sha1>6356wooo6rziyu6ss27uit15d943r2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087604</id>
      <parentid>2087603</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="2o3i5apf0g4x7ae5jsvosp09tinugur" xml:space="preserve">[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|Danîmarkî]]</text>
      <sha1>2o3i5apf0g4x7ae5jsvosp09tinugur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087605</id>
      <parentid>2087604</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="708j26sm6m2eoii6bujl7tt9sxj0i7u" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî yên mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|Danîmarkî]]</text>
      <sha1>708j26sm6m2eoii6bujl7tt9sxj0i7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087606</id>
      <parentid>2087605</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="dfh0j8015kshid4iyhrmwk7iell29zv" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî yên mêr|+Roman]]
[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|Danîmarkî]]</text>
      <sha1>dfh0j8015kshid4iyhrmwk7iell29zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Romannivîsên danîmarkî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329534</id>
    <revision>
      <id>2087587</id>
      <timestamp>2026-08-27T09:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{ewkên ewk |pîşe=Romannivîs |netewe=danîmarkî |dewlet=danîmarka  |serkategorî=nivîskar}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2087587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="4q44lqkcotv0ycnd8ffd0jw7fhaxsx4" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Romannivîs
|netewe=danîmarkî
|dewlet=danîmarka 
|serkategorî=nivîskar}}</text>
      <sha1>4q44lqkcotv0ycnd8ffd0jw7fhaxsx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên danîmarkî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329535</id>
    <revision>
      <id>2087589</id>
      <timestamp>2026-08-27T09:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087590</id>
      <parentid>2087589</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="tidyqrl9urzwyae0hlwx2rvz6ztwwt5" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî]]</text>
      <sha1>tidyqrl9urzwyae0hlwx2rvz6ztwwt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087591</id>
      <parentid>2087590</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="cjyvx1fuvab6zj0xzksdksubspifia4" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî|+Mêr]]</text>
      <sha1>cjyvx1fuvab6zj0xzksdksubspifia4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087592</id>
      <parentid>2087591</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="hne1nnlvdlsfum57n0ez2dfwf9wr3r4" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|danîmarkî]]</text>
      <sha1>hne1nnlvdlsfum57n0ez2dfwf9wr3r4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087593</id>
      <parentid>2087592</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Helbestvanên mêr ên danîmarkî]] weke [[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî yên mêr]] guhart</comment>
      <origin>2087592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="hne1nnlvdlsfum57n0ez2dfwf9wr3r4" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|danîmarkî]]</text>
      <sha1>hne1nnlvdlsfum57n0ez2dfwf9wr3r4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087612</id>
      <parentid>2087593</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="0v3ys0u6vk0tblumzjl57u5cbl3lrlj" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|danîmarkî]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî yên mêr|+Helbestvan]]</text>
      <sha1>0v3ys0u6vk0tblumzjl57u5cbl3lrlj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087613</id>
      <parentid>2087612</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="kr061d34sx973jwk7plr3uzmiptvul0" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|danîmarkî]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî yên mêr|+ Helbestvan]]</text>
      <sha1>kr061d34sx973jwk7plr3uzmiptvul0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087614</id>
      <parentid>2087613</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="0v3ys0u6vk0tblumzjl57u5cbl3lrlj" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî|+Mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|danîmarkî]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî yên mêr|+Helbestvan]]</text>
      <sha1>0v3ys0u6vk0tblumzjl57u5cbl3lrlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên mêr ên danîmarkî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329536</id>
    <revision>
      <id>2087594</id>
      <timestamp>2026-08-27T09:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Helbestvanên mêr ên danîmarkî]] weke [[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî yên mêr]] guhart</comment>
      <origin>2087594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="4j44gmjzfuyzkkn16kaf6zsuf9uxgaz" xml:space="preserve">{{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Helbestvanên danîmarkî yên mêr}}</text>
      <sha1>4j44gmjzfuyzkkn16kaf6zsuf9uxgaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087595</id>
      <parentid>2087594</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên danîmarkî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329537</id>
    <revision>
      <id>2087597</id>
      <timestamp>2026-08-27T09:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087598</id>
      <parentid>2087597</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T09:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="tbn35zp3zixndl4jgrfln93szm1a3x2" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Helbestvan
|netewe=danîmarkî
|dewlet=danîmarka 
|serkategorî=nivîskar}}

[[Kategorî:Helbestvanên ewropî|danîmarkî]]</text>
      <sha1>tbn35zp3zixndl4jgrfln93szm1a3x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Romannivîsên mêr ên danîmarkî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329538</id>
    <revision>
      <id>2087600</id>
      <timestamp>2026-08-27T10:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Romannivîsên mêr ên danîmarkî]] weke [[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî yên mêr]] guhart</comment>
      <origin>2087600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="p1pt3bi6d2uz29rpn6u998xcx3m4lyy" xml:space="preserve">{{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Romannivîsên danîmarkî yên mêr}}</text>
      <sha1>p1pt3bi6d2uz29rpn6u998xcx3m4lyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087601</id>
      <parentid>2087600</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên danîmarkî yên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329539</id>
    <revision>
      <id>2087607</id>
      <timestamp>2026-08-27T10:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087608</id>
      <parentid>2087607</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="1dq4p443m0t9vxmhs2lj135brxow29w" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî]]</text>
      <sha1>1dq4p443m0t9vxmhs2lj135brxow29w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087609</id>
      <parentid>2087608</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="5jqjymfpebjnaub7ftb6uxdov5ogfki" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî|+Mêr]]</text>
      <sha1>5jqjymfpebjnaub7ftb6uxdov5ogfki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087610</id>
      <parentid>2087609</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="ohk8xui5n42mpgkxmbiynh6sp07oeld" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mêrên danîmarkî li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî||+Mêr]]
[[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Danîmarkî]]</text>
      <sha1>ohk8xui5n42mpgkxmbiynh6sp07oeld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Club Athletico Paranaense</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329540</id>
    <revision>
      <id>2087611</id>
      <timestamp>2026-08-27T10:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Agahîdanka giştî | mezinahiya_logoyê  = 100px }}  '''Club Athletico Paranaense (CAP)''' yan jî '''Yaneya Athletico Paranaense''' yaneyek [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye ku li bajarê [[Curitiba]], paytexta eyaleta [[Paraná (eyalet)|Paraná]], cih digre. Di 26ê adara 1924an de hatiye damezrandin. Lîstikên xwe yên malê li [[Arena da Baixada]] dilîze, ku mezinahiya wê dikare 42.372 temaşevanan li xwe bigre. N...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2087611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1750" sha1="3rsw92bbk47m4gq5elwcd707a3jrqdt" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| mezinahiya_logoyê  = 100px
}}

'''Club Athletico Paranaense (CAP)''' yan jî '''Yaneya Athletico Paranaense''' yaneyek [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye ku li bajarê [[Curitiba]], paytexta eyaleta [[Paraná (eyalet)|Paraná]], cih digre. Di 26ê adara 1924an de hatiye damezrandin. Lîstikên xwe yên malê li [[Arena da Baixada]] dilîze, ku mezinahiya wê dikare 42.372 temaşevanan li xwe bigre. Niha di [[Campeonato Paranaense]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya eyaleta Paraná ye, û di [[Campeonato Brasileiro Série A]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya Brezîlyayê ye, pêşbaziyê dike.{{sfn|Federação Paranaense de Futebol|2026}}{{sfn|Athletico Paranaense|n.d.}}

Athletico Paranaense yek ji hêzên sereke yên futbolê li Paraná ye û 28 caran [[Campeonato Paranaense]] bi dest xistiye. Di asta neteweyî de, di sala 2001an de [[Campeonato Brasileiro Série A]] û di sala 2019an de [[Copa do Brasil]] bi dest xistiye. Di asta parzemînî de, yane di salên 2018 û 2021an de [[Copa Sudamericana]] bi dest xist û di salên 2005 û 2022an de di [[Copa Libertadores]]ê de bû duyem.{{sfn|Federação Paranaense de Futebol|2024}}{{sfn|Athletico Paranaense|n.d.}}

Ev yane wekî yek ji yaneyên herî hêzdar ên Brezîlyayê li derveyî koma [[Diwazdeh Yaneyên Mezin (futbola Brezîl)|Diwazdeh Yaneyên Mezin]] tê hesibandin û hin caran jî karîbûye li hemberî wan yaneyan serkeftinê bi dest bixe.. Dijberê sereke yê yaneyê [[Coritiba Foot Ball Club|Coritiba]] ye. Dema ku ev her du yane tên hember hev, ev derbî bi  [[Atletiba]] tê binavkirin.{{sfn|Atletiba|2026}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]]</text>
      <sha1>3rsw92bbk47m4gq5elwcd707a3jrqdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087618</id>
      <parentid>2087611</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2087618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1816" sha1="2urcqi28m1neq6u6dgpgoz5vibzcpkn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| mezinahiya_logoyê  = 100px
}}

'''Club Athletico Paranaense (CAP)''' yan jî '''Yaneya Athletico Paranaense''' yaneyek [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlya]]&lt;nowiki/&gt;yê ye ku li bajarê [[Curitiba]], paytexta eyaleta [[Paraná (eyalet)|Paraná]], cih digre. Di 26ê adara 1924an de hatiye damezrandin. Lîstikên xwe yên malê li [[Arena da Baixada]] dilîze, ku mezinahiya wê dikare 42.372 temaşevanan li xwe bigre. Niha di [[Campeonato Paranaense]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya eyaleta Paraná ye, û di [[Campeonato Brasileiro Série A]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya Brezîlyayê ye, pêşbaziyê dike.{{sfn|Federação Paranaense de Futebol|2026}}{{sfn|Athletico Paranaense|n.d.}}

Athletico Paranaense yek ji hêzên sereke yên futbolê li Paraná ye û 28 caran [[Campeonato Paranaense]] bi dest xistiye. Di asta neteweyî de, di sala 2001an de [[Campeonato Brasileiro Série A]] û di sala 2019an de [[Copa do Brasil]] bi dest xistiye. Di asta parzemînî de, yane di salên 2018 û 2021an de [[Copa Sudamericana]] bi dest xist û di salên 2005 û 2022an de di [[Copa Libertadores]]ê de bû duyem.{{sfn|Federação Paranaense de Futebol|2024}}{{sfn|Athletico Paranaense|n.d.}}

Ev yane wekî yek ji yaneyên herî hêzdar ên Brezîlyayê li derveyî koma [[Diwazdeh Yaneyên Mezin (futbola Brezîl)|Diwazdeh Yaneyên Mezin]] tê hesibandin û hin caran jî karîbûye li hemberî wan yaneyan serkeftinê bi dest bixe.. Dijberê sereke yê yaneyê [[Coritiba Foot Ball Club|Coritiba]] ye. Dema ku ev her du yane tên hember hev, ev derbî bi  [[Atletiba]] tê binavkirin.{{sfn|Atletiba|2026}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]]
[[Kategorî:Futbol li Brezîl]]

[[en:Club Athletico Paranaense]]</text>
      <sha1>2urcqi28m1neq6u6dgpgoz5vibzcpkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clube Atlético Mineiro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329541</id>
    <revision>
      <id>2087616</id>
      <timestamp>2026-08-27T10:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Clube Atlético Mineiro''', bi navê '''Atlético Mineiro''' an jî '''Atlético''' jî tê nasîn, yaneyek [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlyayê]] ye ku li bajarê [[Belo Horizonte]], paytexta eyaleta [[Minas Gerais]], cih digire. Di 25ê adara 1908an de ji aliyê 22 xwendekaran ve li parka bajêr a Belo Horizonteyê hate damezrandin. Lîstikên xwe yên malê li [[Arena MRV]] dilîze, ku mezinahiya wê dikare nêzî 46.000 temaşevan li...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2087616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2680" sha1="ka7s4hscauvw4m022s7h2fcif1r3abg" xml:space="preserve">'''Clube Atlético Mineiro''', bi navê '''Atlético Mineiro''' an jî '''Atlético''' jî tê nasîn, yaneyek [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlyayê]] ye ku li bajarê [[Belo Horizonte]], paytexta eyaleta [[Minas Gerais]], cih digire. Di 25ê adara 1908an de ji aliyê 22 xwendekaran ve li parka bajêr a Belo Horizonteyê hate damezrandin. Lîstikên xwe yên malê li [[Arena MRV]] dilîze, ku mezinahiya wê dikare nêzî 46.000 temaşevan li xwe digre. Niha di [[Campeonato Mineiro]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya eyaleta Minas Gerais e, û di [[Campeonato Brasileiro Série A]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya Brezîlyayê ye, pêşbaziyê dike.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/institucional/apresentacao/ Apresentação] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Atlético Mineiro yek ji tîmên herî serkeftî yên futbolê li Minas Gerais e û 50 caran [[Campeonato Mineiro]] bi dest xistiye. Di asta neteweyî de, yane di salên 1937, 1971 û 2021an de [[Campeonato Brasileiro]] bi dest xistiye. Di sala 2013an de [[Copa Libertadores]] û di sala 2014an de [[Recopa Sudamericana]] bi dest xistiye. Her wiha di salên 2014 û 2021an de [[Copa do Brasil]] û di salên 1992 û 1997an de [[Copa CONMEBOL]] bi dest xistiye.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/futebol/masculino/titulos/ Títulos] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/titulo/campeonato-mineiro-2025-hexacampeao/ Campeonato Mineiro 2025] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Atlético Mineiro yek ji tîmên herî girîng ên futbolê yên Brezîlyayê ye û bi navê Galo jî tê nasîn. Galo, ku wateya wê ''dîk'' e, maskot û yek ji sembolên sereke yên yaneyê ye. Di sala 1945an de karîkaturîst [[Fernando Pieruccetti]], ku bi navê Mangabeira jî dihat nasîn, wêneyê Galo yê ku îro wek sembola yaneyê tê nasîn afirand.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Dijberê sereke yê Atlético Mineiro, yaneya [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]] ye. Hevrikiya di navbera her du tîman de bi navê [[Clássico Mineiro]] tê nasîn. Dema ku her du yane li hember hev dilîzin, ev derbî yek ji pêşbirkinên herî girîng ên futbolê li eyaleta Minas Gerais e. Di 27ê mijdara 1927an de Atlético Mineiro Cruzeiro bi encama 9–2 têk bir, ku ev yek ji encamên herî navdar ên dîroka vê hevrikiyê ye.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]]
[[Kategorî:Futbol li Brezîl]]</text>
      <sha1>ka7s4hscauvw4m022s7h2fcif1r3abg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087617</id>
      <parentid>2087616</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T10:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2087617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2712" sha1="7yypokp23l6ufl4o24xipmsdnwhc0dz" xml:space="preserve">'''Clube Atlético Mineiro''', bi navê '''Atlético Mineiro''' an jî '''Atlético''' jî tê nasîn, yaneyek [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlyayê]] ye ku li bajarê [[Belo Horizonte]], paytexta eyaleta [[Minas Gerais]], cih digire. Di 25ê adara 1908an de ji aliyê 22 xwendekaran ve li parka bajêr a Belo Horizonteyê hate damezrandin. Lîstikên xwe yên malê li [[Arena MRV]] dilîze, ku mezinahiya wê dikare nêzî 46.000 temaşevan li xwe digre. Niha di [[Campeonato Mineiro]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya eyaleta Minas Gerais e, û di [[Campeonato Brasileiro Série A]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya Brezîlyayê ye, pêşbaziyê dike.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/institucional/apresentacao/ Apresentação] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Atlético Mineiro yek ji tîmên herî serkeftî yên futbolê li Minas Gerais e û 50 caran [[Campeonato Mineiro]] bi dest xistiye. Di asta neteweyî de, yane di salên 1937, 1971 û 2021an de [[Campeonato Brasileiro]] bi dest xistiye. Di sala 2013an de [[Copa Libertadores]] û di sala 2014an de [[Recopa Sudamericana]] bi dest xistiye. Her wiha di salên 2014 û 2021an de [[Copa do Brasil]] û di salên 1992 û 1997an de [[Copa CONMEBOL]] bi dest xistiye.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/futebol/masculino/titulos/ Títulos] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/titulo/campeonato-mineiro-2025-hexacampeao/ Campeonato Mineiro 2025] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Atlético Mineiro yek ji tîmên herî girîng ên futbolê yên Brezîlyayê ye û bi navê Galo jî tê nasîn. Galo, ku wateya wê ''dîk'' e, maskot û yek ji sembolên sereke yên yaneyê ye. Di sala 1945an de karîkaturîst [[Fernando Pieruccetti]], ku bi navê Mangabeira jî dihat nasîn, wêneyê Galo yê ku îro wek sembola yaneyê tê nasîn afirand.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Dijberê sereke yê Atlético Mineiro, yaneya [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]] ye. Hevrikiya di navbera her du tîman de bi navê [[Clássico Mineiro]] tê nasîn. Dema ku her du yane li hember hev dilîzin, ev derbî yek ji pêşbirkinên herî girîng ên futbolê li eyaleta Minas Gerais e. Di 27ê mijdara 1927an de Atlético Mineiro Cruzeiro bi encama 9–2 têk bir, ku ev yek ji encamên herî navdar ên dîroka vê hevrikiyê ye.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]]
[[Kategorî:Futbol li Brezîl]]

[[en:Clube Atlético Mineiro]]</text>
      <sha1>7yypokp23l6ufl4o24xipmsdnwhc0dz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>