Nivîskar

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Nivîskar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764</id>
    <revision>
      <id>2087623</id>
      <parentid>2087621</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T12:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2087621|2087621]] yê [[Special:Contributions/Xêrnedî|Xêrnedî]] ([[User talk:Xêrnedî|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2087623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2767" sha1="623phgelvk0qdbtwbp09t8316r3hg0z" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
[[Wêne:Francisco de Goya y Lucientes - Gaspar Melchor de Jovellanos.jpg|thumb|Gaspar Melchor de Jovellanos, Nivîskarê spanî.]]
'''Nivîskar''', an jî bi [[zazakî]] û [[goranî]]: [[nûsker]],{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} di zimanê kurdî de, bi zaravayê kurmancî nivîskar ji wan kesana re tê gotin ku nivîsandin ji wan re bûye pîşe, herweha nivîsên wan çap bûne û hatine weşandin, yan jî meqale û gotar di kovar û rojnameyanm de dane weşandin. Di kurdî de ji van kesan re nivîsevan, nivîser û nûser jî tê gotin. Kesê kû berhemên xwe yên nivîskî, wekî pirtûkekê, gotar û nivîsên xwe her wek dirêj an jî bi kurtasî bi awayî [[wêje]]yî an [[teknîk]]î, ava dike.gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.

Nivîskar dikarin [[çîroknivîs]], [[helbestvan]], [[romannivîs]] yan [[şanonivîs]] bin. Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên [[zanist]]î anku agader dinivîsin.

Nivîskarî, di roja me de bi beşî pêk tê. Yanî, minaq, nivîskarîya wêjeyî, Nivîskarîya Felsefî, Nivîskarîya zanistî û hwd, beş bi beş pêşketîya. Mirovên ku pirtûkan di nivîsênin in. Nivîskarî, bi gotinî bingihê xwe ji nivîsînê dihilde. Yanî, li [[Pênûs]] dan û hwd. Gotina nivîskarîyê bi serê bi tenê nin a. di temenê wê de gotina [[rewşenbîr]] weke kirdeyeka veşartî heya. rewşenbîrî, mirovê bizane û bi zanebûna xwe re li pêş a, ku karê bi zanebûn û gotinên xwe re rê şanî mirov bide na. Nivîskarî, ku mirov di qadakê de xwe birewşên kir yanî bibîr û zanebûn kir, hingî, li ser wê re nivîsandin a.

== Nivîskariya zanistî ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Nivîskariya wêjeyî ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Nivîskariya dînî û civakê ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Nivîskariya civaknasiyê, civakê û felsefa wê ==
{{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}}

== Nivîskariya psikolojiyê û felsefe wê ==
{{Beşê berfireh bike|tarîx=gulan 2024}}

Li gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.

Nivîskar dikarin [[çîroknivîs]], [[helbestvan]], [[romannivîs]] yan [[şanonivîs]] bin.

Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên [[zanist]]î anku agader dinivîsin.

== Nivîskarên kurd û yên cîhanê ==
{{Kategoriya Commonsê|Writers}}
* [[Lîsteya nivîskarên kurd]]
* [[Lîsteya nivîskarên rûs]]
* [[Lîsteya nivîskarên îngilîz]]
* [[Lîsteya nivîskarên îranî]]

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Dîzayna ragihandinê]]
[[Kategorî:Nivîskar| ]]
[[Kategorî:Wêje]]</text>
      <sha1>623phgelvk0qdbtwbp09t8316r3hg0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BIOS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1629</id>
    <revision>
      <id>2087665</id>
      <parentid>1814059</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1253" sha1="o0nswvwhez84yceubgmwpsqt8mapu8d" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
[[Wêne:Award BIOS setup utility.png|thumb|[[sîstem]]e BIOS le [[Komputer]]]]
'''BIOS''' kurtenavkirina ''Basic Input/Output System'' e û vek nasnameya [[kompûter]] te naskirin. BIOS [[qalik]]ek biçûk bi [[qerta bingehîn]] ve zeliqîye û wezîfeya we wergirtina agahîyen kompûtere di heqê kijan teknolojîye bikartine tespît bike.

Çaxe ku kompûter vedibe her tim peşîn li BIOS dinere. Ji bo ku kompûter dikaribe hemû amrazên peytandi bitefsîlîne agahiyan ji BIOS dixwaze. Wek hejmar û kijan [[dîsk]], [[kirar]] (processor), hafize, û vekîdi kijan giredayîye vek [[dîskxane]], [[CD-Rom]], [[CD-RW]], [[DVD]] ûv...

Gûhertina agahîyen BIOS mimkûn e, le ne minasibe ku ne mecbûrî be, ji ber ku eyarkirina BIOS şixûlekî dijbare, gûhertinen careke xeletî pekhat, tene merîven şehraze dikari serast bike.

Piraniya kompûterên nû BIOS bi versiyonek [[FLASH]] hatiye xemilandin. Taybetmendiya flash meriv dikare BIOS hesanî rojane bike, Le çaxe ku tu versiyoneke rojane xelet dakîşîne talûka kompûter bi careke venebe heye.

Peşnîyazîyen hilberîne (Producent) kompûter bo BIOS binêre.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:BIOS| ]]
[[Kategorî:Îcadên amerîkî]]</text>
      <sha1>o0nswvwhez84yceubgmwpsqt8mapu8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bafûn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3773</id>
    <revision>
      <id>2087670</id>
      <parentid>1742825</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="nqhcljeb5fp51903tnyru9sdcs2sn0q" xml:space="preserve">{{Agahîdank element
| direfş/nimre       = Al
| wêne               = Aluminium.jpg
| wêne_sernav        = 
| tîrbûn             = 2,7 g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (25 [[Selsiyus|°C]])
| giraniya_atomê     = 26,981538 u
| nîveşkêla_atomê    = 125 (118) [[Metre|pm]]
| nîveşkêla_kovalansê = 121 pm
| nîveşkêla_Van_der_Waals = 184 pm
| rewş               = 
| xala_helînê        = 933,47 [[Kelvin|K]] (660,32 [[Selsiyus|°C]])
| xala_kelînê        = 2740 [[Kelvin|K]] (2467 [[Selsiyus|°C]])
| kabikê_molî        = 10,00 · 10&lt;sup&gt;-6&lt;/sup&gt; m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/mol
| derenceya_bilindbûnê = 1, 2, '''3'''
| oksîdên_xwe        = Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| elektronegatîfî    = 1,61 (Pauling-Skala)
| îzotop             = {{Agahîdank element/îzotop
 | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1
 | HijmaraBaristeyî     = 25
 | Direfş               = Al
 | LiCîhanê             = 0
 | DemêHebûnê           = 7,183 [[Sanî|s]]
 | ÇalakîyaAtomî1       = [[Girtina elektronan|ε]]
 | EnerjîyêXerabûnê1    = 4,277
 | ElementîNûh1         = [[Magnezyûm|&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt;Mg]]
}}
{{Agahîdank element/îzotop
 | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1
 | HijmaraBaristeyî     = 26
 | Direfş               = Al
 | LiCîhanê             = -1
 | DemêHebûnê           = 7,17 · 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; [[Sal|a]]
 | ÇalakîyaAtomî1       = [[Girtina elektronan|ε]]
 | EnerjîyêXerabûnê1    = 4,004
 | ElementîNûh1         = [[Magnezyûm|&lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Mg]]
}}
{{Agahîdank element/îzotop
 | HejmaraÇalakîyaAtomî = 0
 | HijmaraBaristeyî     = 27
 | Direfş               = Al
 | LiCîhanê             = 100
}}
{{Agahîdank element/îzotop
 | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1
 | HijmaraBaristeyî     = 28
 | Direfş               = Al
 | LiCîhanê             = 0
 | DemêHebûnê           = 2,2414 [[Deqîqe|d]]
 | ÇalakîyaAtomî1       = [[Çalakiya beta|β&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;]]
 | EnerjîyêXerabûnê1    = 4,642
 | ElementîNûh1         = [[Sîlîsyûm|&lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;Si]]
}}
{{Agahîdank element/îzotop
 | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1
 | HijmaraBaristeyî     = 29
 | Direfş               = Al
 | LiCîhanê             = 0
 | DemêHebûnê           = 6,56 [[Deqîqe|d]]
 | ÇalakîyaAtomî1       = [[Çalakiya beta|β&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;]]
 | EnerjîyêXerabûnê1    = 3,680
 | ElementîNûh1         = [[Sîlîsyûm|&lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;Si]]
}}
| nîşana_xeterê      = Bes Bafûnî hûr {{Nîşana xeterê|F}}
}}
'''Bafûn''' ({{Bi-la|aluminium}}) [[metal]]ek û [[element]]ek e.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kîmya-şitil}}

[[Kategorî:Bafûn| ]]
[[Kategorî:Element]]
[[Kategorî:Keresteyên avakirinê]]</text>
      <sha1>nqhcljeb5fp51903tnyru9sdcs2sn0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barometre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5097</id>
    <revision>
      <id>2087680</id>
      <parentid>2000288</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="843" sha1="h8dstn4293kaevr3gtz5jscr0lshjf9" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Old-barometers.jpg|thumb|Barometre]]
'''Barometre''' amûreke zanistî ye ku ji bo pîvandina zexta atmosferê tê bikaranîn, ku jê re zexta barometr jî tê gotin. Atmosfer ew qatên hewayê yên ku li dora dinyayê pêçayî ne. Ew hewa xwedan giraniyek e û li hember her tiştê ku dest pê dike, ji ber ku gravît wê dikişîne ser rûyê erdê. Barometre vê zextê dipîve.

Barometre zexta atmosferê bi yekîneyên pîvanê yên ku jê re atmosfer an bars tê gotin dipîve.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Teknolojî-şitil}}

[[Kategorî:Amûrên pîvandinê]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 17an]]
[[Kategorî:Pestoya atmosferê]]
[[Kategorî:1643 di zanistê de]]
[[Kategorî:Dahênên îtalî]]</text>
      <sha1>h8dstn4293kaevr3gtz5jscr0lshjf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baterî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5150</id>
    <revision>
      <id>2087683</id>
      <parentid>1911974</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2399" sha1="9watac5dlc404izr8663wt9lw7vif2i" xml:space="preserve">[[Wêne:Batteries.jpg|thumb|Baterî]]
'''Baterî''', jêderka hêza kîmyesal e. Di bateriyêde çaviya sereke, çaviya [[elektrokîmyasal]]êye. Dema meriv bateriyan [[birêzeyî]] girêdide dikare [[voltaj]]ên bilind bidestbixe.Şema 1. beşekî ji çaviyê ye u Şema 2. bateriya ku bi berxwedaniya rêzeyî herikê peyda dike dixuye.

Di çavîyekî elektrokîmyasalde du plaqeyên ku bi navê [[elektroda pozîtîf]] u [[elektroda negatîf]] tê binavkirin heye u [[şileavekî]] u [[nivşileavekî]] ku bi navê [[elektrolît]] tê navkirin heye. Dema vêdorekî di navbera termînalen elektrodan were girêdan, di navbera elektroda pozîtîf u elektrolîdê de reaksiyonekî kîmyasal çêdibe u [[elektron]], ji vêdore ber bi termînala pozitif diherikin. Di elektroda negatîfde ji, reaksiynekî paşpê çêdibe u elektron ji elektroda negatîf ber bi vêdore têne tendandin. ji bo reaksîyonekî bitewş elektron u îyonên pozîtîf ber bi elektrolîte diherikin.

Di şemayêde herik, bi du aliyan hatiyê nişandan. Yek ji wan herika elektronane ya din jî herika kevneşopîyêye. Elektron bi bare negatîf barkirîne u ji cîheki voltaja negatîf berbi pozîtîfê diherikin. Ên ku cara yekem elektrîk kişfkirine, herike tevgerekî barên pozîtîf difikirînin u rêya elektronan paşbê difikirînin.

Reaksîyona kîmyasal di navbera termînalên pozîtîf u negatîfde , voltaj yanî [[ferqpotansiyel]] avadike.Yekîneka voltajê [[Volt]]´ê. Pestoya ku voltaj çêdike jê re hêza elektromotîv tê gotin.Herik hêjmara elektronên ku di [[raguhêzbar]]de saniyekîde derbasdibine u yekîneka wi [[ampere]].

== Dîroka Pîlê ==
Pîla pêşîn di sala [[1800]]'ê de ji aliyê [[Alesandro Volta]] ve hatiye nûvedan. Paşê [[John Frederick Daniell]] û hin zanyarêrn din, pîla Volta pêşxistin.

== Bateriyên yekser û duser ==
Baterî ji bo bikaranînên cuda gelek tîpan u bi voltajan tê hilberîn.Hinek ji wan şarj dibin( çaviyên duser) u hinek jî şarj nabin ( çaviyên yekser). Ji bo bateriyên yekser mînak:fener, kamêra, radyoyên berikê, hwd... ev baterî alkalîne. Bateriyên duser ji, bateriyê [[nîkel-kadmîyum]] [[(Nî-Cd)]]ê ne u telefonên bêtêl u aku meriv dikare mînak bide.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Elektrîk]]
[[Kategorî:Elektronîka mezêxeran]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Dahênên îtalî]]</text>
      <sha1>9watac5dlc404izr8663wt9lw7vif2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muhemmedê Şoşikî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6104</id>
    <revision>
      <id>2087722</id>
      <parentid>1778955</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1453" sha1="n8oxpm3bbzujod26d1okfn78kbj2pi5" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmedê Şoşikî''' [[tefsîr]]vanê [[Quran]]ê yê [[kurd]] e ku bi koka xwe ji gundê Binevre ji qeza [[Dih]]a [[Sêrt]]ê ye.

Navê bavê wî Ebdullah e. Malbata wî ji sedemê siyasi koçî [[Başûrê Kurdistanê]] kiribûn. Ew di sala 1931ê de li [[Zaxo]]yê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî memleketa bav û kalê wî a Sêrtê kiriye. Bi navê &quot;''Nûra Qelban''&quot; tefsîra Quranê nivîsand.&lt;ref&gt;Tefsîra Quranê, Nûra Qelban, Muhemmedê Şoşikî&lt;/ref&gt;

Bi [[zimanê kurdî]] pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.

Li [[Kurdistan]]ê cara yekemîn e ku tefsîrek mîna ya &quot;Nûra Qelban&quot; berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta [[zimanê erebî]] wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.
Piştê bi keda salan, Weşanxana Nûbiharê zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Qurana kurdî]]&lt;br&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>n8oxpm3bbzujod26d1okfn78kbj2pi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087723</id>
      <parentid>2087722</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1454" sha1="c4zhbz4k6xzcyhltsrwie9d15buxijr" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmedê Şoşikî''' [[tefsîr]]vanê [[Quran]]ê yê [[kurd]] e ku bi koka xwe ji gundê Binevre ji qeza [[Dih]]a [[Sêrt]]ê ye.

Navê bavê wî Ebdullah e. Malbata wî ji sedemê siyasi koçî [[Başûrê Kurdistanê]] kiribûn. Ew di sala 1931ê de li [[Zaxo]]yê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî memleketa bav û kalê wî a Sêrtê kiriye. Bi navê ''Nûra Qelban'' tefsîra Quranê nivîsand.&lt;ref&gt;Tefsîra Quranê, Nûra Qelban, Muhemmedê Şoşikî&lt;/ref&gt;

Bi [[zimanê kurdî]] pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.

Li [[Kurdistan]]ê cara ewil e ku tefsîrek mîna ya ''Nûra Qelban'' berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta [[zimanê erebî]] wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.

Piştê bi keda salan, ''Weşanxana Nûbiharê'' zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Qurana kurdî]]&lt;br&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>c4zhbz4k6xzcyhltsrwie9d15buxijr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087724</id>
      <parentid>2087723</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1459" sha1="fmuc3d7ko15eb4nn0wlxnpfrdunjns2" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmedê Şoşikî''' [[tefsîr]]vanê [[Quran]]ê yê [[kurd]] e. 

Malbata wî ji gundê Binevre ji qeza [[Dih]]a [[Sêrt]]ê bûne. Navê bavê wî Ebdullah bû. Malbata wî ji sedemê siyasi koçî [[Başûrê Kurdistanê]] kiribûn. Ew di sala 1931ê de li [[Zaxo]]yê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî memleketa bav û kalên wî a Sêrtê kiriye. Bi navê ''Nûra Qelban'' tefsîra Quranê nivîsand.&lt;ref&gt;Tefsîra Quranê, Nûra Qelban, Muhemmedê Şoşikî&lt;/ref&gt;

Bi [[zimanê kurdî]] pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.

Li [[Kurdistan]]ê cara ewil e ku tefsîrek mîna ya ''Nûra Qelban'' berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta [[zimanê erebî]] wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.

Piştê bi keda salan, ''Weşanxana Nûbiharê'' zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Qurana kurdî]]&lt;br&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>fmuc3d7ko15eb4nn0wlxnpfrdunjns2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087725</id>
      <parentid>2087724</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1481" sha1="t3gljyk3e1fq96vvmptiktr9z0wjtsw" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmedê Şoşikî''' (jdb. 1931, [[Zaxo]]) [[tefsîr]]vanê [[Quran]]ê yê [[kurd]] e. 

Malbata wî ji gundê Binevre ji qeza [[Dih]]a [[Sêrt]]ê bûne. Navê bavê wî Ebdullah bû. Malbata wî ji sedemê siyasi koçî [[Başûrê Kurdistanê]] kiribûn. Ew di sala 1931ê de li [[Zaxo]]yê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî memleketa bav û kalên wî a Sêrtê kiriye. Bi navê ''Nûra Qelban'' tefsîra Quranê nivîsand.&lt;ref&gt;Tefsîra Quranê, Nûra Qelban, Muhemmedê Şoşikî&lt;/ref&gt;

Bi [[zimanê kurdî]] pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.

Li [[Kurdistan]]ê cara ewil e ku tefsîrek mîna ya ''Nûra Qelban'' berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta [[zimanê erebî]] wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.

Piştê bi keda salan, ''Weşanxana Nûbiharê'' zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Qurana kurdî]]&lt;br&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>t3gljyk3e1fq96vvmptiktr9z0wjtsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087726</id>
      <parentid>2087725</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Zaxoyê]]</comment>
      <origin>2087726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1513" sha1="mhbbtzdf0q3u4n4z8eigjxm32x0u9ol" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmedê Şoşikî''' (jdb. 1931, [[Zaxo]]) [[tefsîr]]vanê [[Quran]]ê yê [[kurd]] e. 

Malbata wî ji gundê Binevre ji qeza [[Dih]]a [[Sêrt]]ê bûne. Navê bavê wî Ebdullah bû. Malbata wî ji sedemê siyasi koçî [[Başûrê Kurdistanê]] kiribûn. Ew di sala 1931ê de li [[Zaxo]]yê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî memleketa bav û kalên wî a Sêrtê kiriye. Bi navê ''Nûra Qelban'' tefsîra Quranê nivîsand.&lt;ref&gt;Tefsîra Quranê, Nûra Qelban, Muhemmedê Şoşikî&lt;/ref&gt;

Bi [[zimanê kurdî]] pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.

Li [[Kurdistan]]ê cara ewil e ku tefsîrek mîna ya ''Nûra Qelban'' berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta [[zimanê erebî]] wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.

Piştê bi keda salan, ''Weşanxana Nûbiharê'' zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Qurana kurdî]]&lt;br&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Zaxoyê]]</text>
      <sha1>mhbbtzdf0q3u4n4z8eigjxm32x0u9ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087727</id>
      <parentid>2087726</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1496" sha1="d8hv7ocjiw9lelqcv9bmkoyi26pftmr" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmedê Şoşikî''' (jdb. 1931, [[Zaxo]]) [[tefsîr]]vanê [[Quran]]ê yê [[kurd]] e. 

Malbata wî ji gundê Binevre ji qeza [[Dih]]a [[Sêrt]]ê bûne. Navê bavê wî Ebdullah bû. Malbata wî ji sedemê siyasi koçî [[Başûrê Kurdistanê]] kiribûn. Ew di sala 1931ê de li [[Zaxo]]yê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî memleketa bav û kalên wî a Sêrtê kiriye. Bi navê ''Nûra Qelban'' tefsîra Quranê nivîsand.&lt;ref&gt;Tefsîra Quranê, Nûra Qelban, Muhemmedê Şoşikî&lt;/ref&gt;

Bi [[zimanê kurdî]] pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.

Li [[Kurdistan]]ê cara ewil e ku tefsîrek mîna ya ''Nûra Qelban'' berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta [[zimanê erebî]] wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.

Piştê bi keda salan, ''Weşanxana Nûbiharê'' zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

&lt;br&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Zaxoyê]]</text>
      <sha1>d8hv7ocjiw9lelqcv9bmkoyi26pftmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Søren Kierkegaard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8106</id>
    <revision>
      <id>2087624</id>
      <parentid>2087602</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T12:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2087624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="63kn7rl7pk14p65u3mpsluud0283fo0" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Søren Aabye Kierkegaard''' (jdb. 1813 − m. 1855), fîlozof, [[nivîskar]] û teologek [[danîmarkî]] bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

== Berhem ==
Ji pirtûkên wî çend mînak

* Xof û cirifîn
* Ken li hêla min e

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
*

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Ezîzên anglîkan]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî yên mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî yên mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1855]]
[[Kategorî:Nivîskarên danîmarkî|Kierkegaard, Soren]]
[[Kategorî:Søren Kierkegaard| ]]</text>
      <sha1>63kn7rl7pk14p65u3mpsluud0283fo0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087743</id>
      <parentid>2087624</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1019" sha1="aunvlji3dpbhsdue9v8qkywf91gmjvs" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Søren Aabye Kierkegaard''' (jdb. 1813 − m. 1855), fîlozof, [[nivîskar]] û teologek [[danîmarkî]] bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

== Berhem ==
Ji pirtûkên wî çend mînak

* Xof û cirifîn
* Ken li hêla min e

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
*

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Ezîzên anglîkan]]
[[Kategorî:Fîlozofên danîmarkî|Kierkegaard, Soren]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
[[Kategorî:Helbestvanên danîmarkî yên mêr]]
[[Kategorî:Romannivîsên danîmarkî yên mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1855]]
[[Kategorî:Søren Kierkegaard| ]]</text>
      <sha1>aunvlji3dpbhsdue9v8qkywf91gmjvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bakvan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11429</id>
    <revision>
      <id>2087672</id>
      <parentid>2020487</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1403" sha1="6wkuzuny5d8vuhra495d2r3wg8gxan6" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
}}
'''Bakvan''' ({{bi-tr| Çınarlı}}) gundekî navçeya [[Hezex]] a bi ser [[Şirnex]]ê ve ye. Gundê ku berê bi navçeya [[Kerboran]]a [[Mêrdîn]]ê ve girêdayî bû, di sala 1990î de parêzgeha Şirnexê ya ku nû hatiye avakirin bi navçeya Hezexê ve hatiye girêdan.

Gundê [[eşîra alîka]] ye. Gund ji aliyê [[dewlet]]a [[tirk]] ve hatiye şewitandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}}

Nivîskar [[Îsmaîl Beşîkçî]] jî li ser eşîra alîka pirtûkeke bi navê &quot;Guhertina civakî di eşîrên kurd ên li rojhilata Anatoliyayê&quot; (1968) nivîsand.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}}

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
* [http://www.nisanyanmap.com/?yer=24728&amp;haritasi=belen Nexşeya gund] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808090603/https://nisanyanmap.com/?yer=24728&amp;haritasi=belen |date=2020-08-08 }}
* [http://www.haritatr.com/harita/Cehennem-Deresi/57640 Nexşeya Newala Qoriyê]

== Girêdanên derve ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=UctOubUckIk Vîdeoya Newala Qoriyê li ser youtubeê]

{{Bajar û gundên Kerboranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Gundên Kerboranê]]
[[Kategorî:Newalên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Şirnexê]]
[[Kategorî:Gundên Hezexê]]</text>
      <sha1>6wkuzuny5d8vuhra495d2r3wg8gxan6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bîrûnî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13932</id>
    <revision>
      <id>2087787</id>
      <parentid>2087535</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4417" sha1="a1yh4r0uvn8wjz04ce505532clbuwtn" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstoteles]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[faris]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine.Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê,li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene.Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>a1yh4r0uvn8wjz04ce505532clbuwtn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087790</id>
      <parentid>2087787</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="k9vtuzr1yekr9vn74u3u5hadcammmvd" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstoteles]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[faris]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine.Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê,li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene.Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>k9vtuzr1yekr9vn74u3u5hadcammmvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087791</id>
      <parentid>2087790</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4448" sha1="4io6387kc063r4rks30erkfev5uom0c" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstoteles]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[faris]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine.Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê,li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene.Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>4io6387kc063r4rks30erkfev5uom0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087793</id>
      <parentid>2087791</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2087793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="k9vtuzr1yekr9vn74u3u5hadcammmvd" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstoteles]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[faris]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine.Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê,li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene.Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>k9vtuzr1yekr9vn74u3u5hadcammmvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087794</id>
      <parentid>2087793</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Rastnivîs</comment>
      <origin>2087794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4395" sha1="rcp5q8mqmdbs8qlr8rd80n90ussmj19" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstotelês]],  [[Batlamyûs]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[faris]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine.Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê,li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene.Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>rcp5q8mqmdbs8qlr8rd80n90ussmj19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087795</id>
      <parentid>2087794</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Rastnivîs</comment>
      <origin>2087795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4396" sha1="p2yl1qscb1t4zr9gvu394jzh4unslw9" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî
| navê_rastî         = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني
| zimanê_navê_rastî  = ar
| wêne               = Biruni-russian.jpg
| sernavê_wêne       = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin.
| roja_jidayikbûnê   = 15ê îlona 973,
| cihê_jidayikbûnê   = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]]
| roja_mirinê        = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî)
| cihê_mirinê        = Xeznî - [[Efxanistan]]
| dîn                = [[Îslam]]
| netewe             = [[Îranî]] / [[Fars]]
| bandorbar          = [[Arîstotelês]],  [[Ptolemaîos]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]]
| pîşe               = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û  [[Kîmya]]
| bandorker          = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]]
}}
'''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[faris]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine.Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire.

Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê,li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê &quot;Kitêba Hindistanê&quot; (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene.Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine. 

Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin.
[[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]]

[[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]]

== Berhemên Bîrûnî ==

* El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye
* El-Kanûn'ul-Mes'ûdî
* Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind
* Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin
* Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir
* Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm
* Kitabü's-Saydele fî Tib

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

=== Bîbliyografî ===
* Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2

{{Astronomên misilman}}
{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}
{{Dîroknasên misilman}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bîrûnî| ]]
[[Kategorî:Fizîknasên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên faris]]
[[Kategorî:Fîlozofên misilman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 973]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
[[Kategorî:Matematîknas]]
[[Kategorî:Mirin 1048]]
[[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]]
[[Kategorî:Stêrnasên faris]]
[[Kategorî:Zanyarên misilman]]</text>
      <sha1>p2yl1qscb1t4zr9gvu394jzh4unslw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê çekî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15861</id>
    <revision>
      <id>2087633</id>
      <parentid>2013246</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T18:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="qygv875z5p174mtgjaarp68610ctizc" xml:space="preserve">'''Zimanê Çekî''' (bi çekî: ''čeština'' [ˈtʃɛʃcɪna]) zimanê gelê [[çekyayî]] û zimanê fermî yê [[Çekya|Komara Çekyayê]] ye. Zimanê çekî ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ji şaxa zimanên [[slavî]], ji koma zimanên [[slaviya rojavayî]] ye.

== Kodên zimanê çekî ==

* [[ISO 639]]-1: cs
* [[ISO 639]]-2: (B) cze/ces (T) -
* [[SIL ISO 639]]-3: CES

== Alfabe ==

A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž.

== Girêdanên derve ==
{{InterWiki|code=cs|zimanê çekî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Zimanên slavî yên rojava]]
[[Kategorî:Zimanên Çekyayê]]
[[Kategorî:Zimanên Slovakyayê]]</text>
      <sha1>qygv875z5p174mtgjaarp68610ctizc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xanik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19819</id>
    <revision>
      <id>2087634</id>
      <parentid>2085524</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T19:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46762-00</username>
        <id>178051</id>
      </contributor>
      <origin>2087634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3829" sha1="jeqxyembroxd5cbum0d99dxmsyjf7yr" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xanik
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Dirimpınar
| wêne               = Xanika Feyzo Milazgir.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Xanik ê
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
| navçe              = [[Milazgir]]
| nahiye             = [[Nordîn]] (Nûredîn)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2010&amp;p_dil=1&amp;desformat=html&amp;ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2010]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.580
| koda_postayê       = 49400
| koda_telefonê      = (+90) 436
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}}
}}
'''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir]]a [[Mûş]]ê ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li [[Sîpanê Xelatê]] dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye.

Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

== Aborî ==

Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

== Binemal ==

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2010]]
| 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;/&gt;
|-
|[[2008]]
|321&lt;ref&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env, tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2000]]
| 313&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1990]]
| ?
|-
|[[1985]]
| ?
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>jeqxyembroxd5cbum0d99dxmsyjf7yr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087635</id>
      <parentid>2087634</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T19:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46762-00</username>
        <id>178051</id>
      </contributor>
      <comment>danasîna gundê xanikê</comment>
      <origin>2087635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4687" sha1="c9p21a4reruj5ynlxywpi3davofndft" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xanik
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Dirimpınar
| wêne               = Xanika Feyzo Milazgir.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Xanik ê
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
| navçe              = [[Milazgir]]
| nahiye             = [[Nordîn]] (Nûredîn)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2010&amp;p_dil=1&amp;desformat=html&amp;ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2010]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.580
| koda_postayê       = 49400
| koda_telefonê      = (+90) 436
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}}
}}
'''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir]]a [[Mûş]]ê ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li [[Sîpanê Xelatê]] dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye.

Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund wekê kanîya Xanê hatiye binavkirin.

Li gorî gotinan li gundê Xanik ê kilîseyek jî hebûye û li nêz cîhê ku kilîse hebûye jî qebristan hebûne û liser hin kevirên (Kêlikên) goristanan nîşaneya xaç'an jî tê xuyan.          Di nav erda gundê yekemîn  a Xanikê  ku lê ava bû ye de,qalikên fîşekan carnan ji bin erdê dertên rû erdê.Di dewra ku Ermen lê jîyane de,ava kanîya Xanê bi borîyên ji axê hatine çêkirin wekî borîyên qaf derbasî hemû malan bûye.Di wî dewrê de senet li pêş bûye meriv carna li nav zevîyan rastî perçeyên firaqên ku ji xwelîyê hatine çêkirin û paşê bi hunerek baş hatine boyaxkirin tê.Meriv ji wî axê pê derdixe ku ne tenê Ermen li wir jîyane ji xeynê wan Ezdî jî hebûne.Li hin cîhan meriv rastî tendûran tê wekî ku lê nan lêxistibin bi vê re jî tê zanîn ku dîroka tendûrê pir kevine .

== Dîrok ==

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

== Aborî ==

Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

== Binemal ==

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2010]]
| 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;/&gt;
|-
|[[2008]]
|321&lt;ref&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env, tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2000]]
| 313&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1990]]
| ?
|-
|[[1985]]
| ?
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>c9p21a4reruj5ynlxywpi3davofndft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087642</id>
      <parentid>2087635</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2087635|2087635]] yê [[Special:Contributions/~2026-46762-00|~2026-46762-00]] ([[User talk:~2026-46762-00|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2087642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3829" sha1="jeqxyembroxd5cbum0d99dxmsyjf7yr" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xanik
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Dirimpınar
| wêne               = Xanika Feyzo Milazgir.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Xanik ê
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
| navçe              = [[Milazgir]]
| nahiye             = [[Nordîn]] (Nûredîn)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2010&amp;p_dil=1&amp;desformat=html&amp;ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2010]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.580
| koda_postayê       = 49400
| koda_telefonê      = (+90) 436
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}}
}}
'''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir]]a [[Mûş]]ê ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li [[Sîpanê Xelatê]] dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye.

Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

== Aborî ==

Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

== Binemal ==

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2010]]
| 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;/&gt;
|-
|[[2008]]
|321&lt;ref&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env, tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2000]]
| 313&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1990]]
| ?
|-
|[[1985]]
| ?
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>jeqxyembroxd5cbum0d99dxmsyjf7yr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087643</id>
      <parentid>2087642</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2087634|2087634]] yê [[Special:Contributions/~2026-46762-00|~2026-46762-00]] ([[User talk:~2026-46762-00|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2087643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3833" sha1="c1sv10qr0yro67n6flg5344w4hmmwkk" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xanik
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Dirimpınar
| wêne               = Xanika Feyzo Milazgir.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Xanika Feyzo
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
| navçe              = [[Milazgir]]
| nahiye             = [[Nordîn]] (Nûredîn)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2010&amp;p_dil=1&amp;desformat=html&amp;ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2010]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.580
| koda_postayê       = 49400
| koda_telefonê      = (+90) 436
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}}
}}
'''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir]]a [[Mûş]]ê ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li [[Sîpanê Xelatê]] dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye.

Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

== Aborî ==

Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

== Binemal ==

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2010]]
| 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;/&gt;
|-
|[[2008]]
|321&lt;ref&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env, tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2000]]
| 313&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1990]]
| ?
|-
|[[1985]]
| ?
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>c1sv10qr0yro67n6flg5344w4hmmwkk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087644</id>
      <parentid>2087643</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3859" sha1="g8flimuuiym14wz37kcsl8t15i18fqt" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xanik
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Dirimpınar
| wêne               = Xanika Feyzo Milazgir.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Xanika Feyzo
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
| navçe              = [[Milazgir]]
| nahiye             = [[Nordîn]] (Nûredîn)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2010&amp;p_dil=1&amp;desformat=html&amp;ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2010]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.580
| koda_postayê       = 49400
| koda_telefonê      = (+90) 436
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}}
}}
'''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê''' ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir|Milazgira]] [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye.

Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

== Aborî ==

Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

== Binemal ==

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2010]]
| 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;/&gt;
|-
|[[2008]]
|321&lt;ref&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env, tuik, 2008]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2000]]
| 313&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1990]]
| ?
|-
|[[1985]]
| ?
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>g8flimuuiym14wz37kcsl8t15i18fqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087645</id>
      <parentid>2087644</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gelhenasî */</comment>
      <origin>2087645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="0vxea41smxir1xwkfa9kn75kj0wvo95" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xanik
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Dirimpınar
| wêne               = Xanika Feyzo Milazgir.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Xanika Feyzo
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
| navçe              = [[Milazgir]]
| nahiye             = [[Nordîn]] (Nûredîn)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 292&lt;ref name=&quot;tuik2010&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&amp;p_il1=49&amp;p_yil=2010&amp;p_dil=1&amp;desformat=html&amp;ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2010]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.580
| koda_postayê       = 49400
| koda_telefonê      = (+90) 436
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}}
}}
'''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê''' ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir|Milazgira]] [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye.

Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

== Aborî ==

Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

== Binemal ==

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2010]]
| 292
|-
|[[2008]]
|321
|-
|[[2000]]
| 313&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1990]]
| ?
|-
|[[1985]]
| ?
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>0vxea41smxir1xwkfa9kn75kj0wvo95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087646</id>
      <parentid>2087645</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3309" sha1="oizbniwcf8n8fmsd9n2css8c4n9dvxa" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xanik
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Dirimpınar
| wêne               = Xanika Feyzo Milazgir.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Xanika Feyzo
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
| navçe              = [[Milazgir]]
| nahiye             = [[Nordîn]] (Nûredîn)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 292
| sala_nifûsê        = [[2010]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.580
| koda_postayê       = 49400
| koda_telefonê      = (+90) 436
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}}
}}
'''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê''' ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser [[Milazgir|Milazgira]] [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye.

Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

== Aborî ==

Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

== Binemal ==

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2010]]
| 292
|-
|[[2008]]
|321
|-
|[[2000]]
| 313&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1990]]
| ?
|-
|[[1985]]
| ?
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>oizbniwcf8n8fmsd9n2css8c4n9dvxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087648</id>
      <parentid>2087646</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="0scq703mf11jknxtjo3sdmi2dh9akrd" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xanik
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Dirimpınar
| wêne               = Xanika Feyzo Milazgir.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Xanika Feyzo
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
| navçe              = [[Milazgir]]
| nahiye             = [[Nordîn]] (Nûredîn)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 292
| sala_nifûsê        = [[2010]]
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 1.580
| koda_postayê       = 49400
| koda_telefonê      = (+90) 436
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}}
}}
'''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê''' ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser navçeya [[Milazgir|Milazgira]] [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ve ye.

Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye.

Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==

Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.

Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.

== Aborî ==

Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.

== Binemal ==

Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.

Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.

Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2010]]
| 292
|-
|[[2008]]
|321
|-
|[[2000]]
| 313&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1990]]
| ?
|-
|[[1985]]
| ?
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>0scq703mf11jknxtjo3sdmi2dh9akrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gustav Hertz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25492</id>
    <revision>
      <id>2087640</id>
      <parentid>2026441</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1358" sha1="0xiq1u13ctja40ndpeq2g9vvjhv758k" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = zanyar
}}
'''Gustav Ludwig Hertz''' (jdb. {{Jidayikbûn|22|tîrmeh|1887}} li [[Hamburg]]; m. {{mirin|30|çiriya pêşîn|1975}} li [[Berlîn]]ê, aliya [[DDR]]), [[Fizîknas]]ekî navdar ê [[Alman]] bû. Sala [[1925]]î bi tevî [[James Franck]] [[Xelata Nobelê ya Fizîkê]] wergirtiye. Ew wekî b''avê [[mekanîka kuantûmê]]'' jî tê binavkirin. Li Berlîn, [[Göttingen]] û [[München]]ê perwerdeya xwe ya [[fizîk]]ê dibîne. Bi tevî hevalê xwe [[James Franck]] xebat û lêkolînên mezin li ser fizîkê kirine. Xebat û angaştên wî riya [[ûranbombe]]yê (bombeya ji ûranyûmê tê çêkirin) vekiriye. Bi eslê xwe [[cihû]] bûye. Ji ber wê jiyana wî di dema [[nazî]]yan de ketiye xetereyê. Bi dawîbûna şerê cîhanê yê duyem re li Almanya ya rojhilatê ([[DDR]]) dimîne.

Sala [[1954]]î dibe gerînendeyê fizîk enstîtuya [[Zanîngeha Karl Marx]] a li [[Leipzig]]ê. Li DDRê bi taybetî li ser fizîka dendikî wekî otorîteyeke mezin hatiye naskirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Fizîknasên alman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
[[Kategorî:Kesên ji Hamburgê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1975]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên alman]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên cihû]]</text>
      <sha1>0xiq1u13ctja40ndpeq2g9vvjhv758k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087641</id>
      <parentid>2087640</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1358" sha1="kdoe0z9zbkqpbkvohri3txjxrcrp24a" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = zanyar
}}
'''Gustav Ludwig Hertz''' (jdb. {{Jidayikbûn|22|tîrmeh|1887}} li [[Hamburg]]; m. {{mirin|30|çiriya pêşîn|1975}} li [[Berlîn]]ê, aliya [[DDR]]), [[Fizîknas]]ekî navdar ê [[Alman]] bû. Sala [[1925]]î bi tevî [[James Franck]] [[Xelata Nobelê ya Fizîkê]] wergirtiye. Ew wekî ''bavê [[mekanîka kuantûmê]]'' jî tê binavkirin. Li Berlîn, [[Göttingen]] û [[München]]ê perwerdeya xwe ya [[fizîk]]ê dibîne. Bi tevî hevalê xwe [[James Franck]] xebat û lêkolînên mezin li ser fizîkê kirine. Xebat û angaştên wî riya [[ûranbombe]]yê (bombeya ji ûranyûmê tê çêkirin) vekiriye. Bi eslê xwe [[cihû]] bûye. Ji ber wê jiyana wî di dema [[nazî]]yan de ketiye xetereyê. Bi dawîbûna şerê cîhanê yê duyem re li Almanya ya rojhilatê ([[DDR]]) dimîne.

Sala [[1954]]î dibe gerînendeyê fizîk enstîtuya [[Zanîngeha Karl Marx]] a li [[Leipzig]]ê. Li DDRê bi taybetî li ser fizîka dendikî wekî otorîteyeke mezin hatiye naskirin.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Fizîknasên alman]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
[[Kategorî:Kesên ji Hamburgê]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1975]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên alman]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên cihû]]</text>
      <sha1>kdoe0z9zbkqpbkvohri3txjxrcrp24a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dexda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26903</id>
    <revision>
      <id>2087636</id>
      <parentid>1336646</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T19:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46762-00</username>
        <id>178051</id>
      </contributor>
      <comment>gundê dexda</comment>
      <origin>2087636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="0f9odrl2qld93r6mwdha8wlvmyb1scm" xml:space="preserve">'''Dexda''' gundekî ser bi navçeya [[Mûş]]ê [[Milazgir]]ê ye. Dexda cîhekî xwedî çîya û xwezayekî başe û digel vê jî zozane havîna hênik û xwedî avên cemidîye.

{{Bajar û gundên Milazgirê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
[[Kategorî:Gundên Milazgirê]]</text>
      <sha1>0f9odrl2qld93r6mwdha8wlvmyb1scm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bacanreşk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28204</id>
    <revision>
      <id>2087668</id>
      <parentid>1754874</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1739" sha1="91ig5vd9qd5il4vuc3rif0pfkon8vlh" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name =  Balîcan
| image = Solanum melongena ja02.jpg
| image_width = 240px
| regnum = [[Riwek|Plantae]]
| division = [[flowering plants|Tracheobionta]]
| classis = [[dicotyledon|Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Asteridae]]
| ordo = [[Solanales]]
| familia = [[Solanaceae]]
| genus = ''[[Solanum]]''
| species = '''''S. melongena'''''
| binomial = ''Solanum melongena''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
}}

'''Bacana reş''', '''bacanreşk''' (''Solanum melongena''), sebzeyekî rengmor an [[reş]] e. Riwekek ji çîna ''[[Solanum]]'' a [[famîleya dendûreşkan]] (''Solanaceae'') ye.

[[Bacanê top]] dibin dolme. Hundirê wan dikolin û di dezî re dikin hişk dikin. Paşê bi şîvê re, nerm dikin û dikin dolmeh. [[Bacanê drûjnik]] jî dikin şîv. [[Tirşika bacanê]], [[tirşîn]]eke navdar e. Becanê bin kozê jî pirr xweş dibe û [[pêjgeha kurd]] de, cihê wê heye.

== Etîmolojî ==
Bi [[sanskrîtî]] ''vatingana'' bûye navê wê û navên îro tevahiya zimanan de tên bikaranîn, bingeha xwe ji binavkirina kevn a aryanî digirin. [[Kurd]] ji [[fringî|fringiyê]] re ''bacanê sor'' jî dibêjin. Tê peytandin ku beriya fringî (pamîdor) ji parzemîna nûvedîtî, [[Amerîka]]yê were, kurdan bi fringiyê dizanibûne. Fringî piştî vedîtina Amerîkayê frîngî (tomatos, şamî) li cîhanê belav bûye.

== Navên cuda cuda yên bacanê reş ==
* Balcanê reş{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}
* Badincanê reş
* Balîcanê reş

[[Wêne:Bacanê resh.JPG|thumb|çep|Bacanên reş li sûkê]]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Famîleya dendûreşkan]]
[[Kategorî:Sebze]]
[[Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn]]
[[Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn]]</text>
      <sha1>91ig5vd9qd5il4vuc3rif0pfkon8vlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afrîka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30348</id>
    <revision>
      <id>2087647</id>
      <parentid>2087619</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya Navendî */</comment>
      <origin>2087647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102207" sha1="c6jaop7vyqj2icq7g8nigrz1g3fbn46" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>c6jaop7vyqj2icq7g8nigrz1g3fbn46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087649</id>
      <parentid>2087647</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102772" sha1="ma3ag9kozmtueb5114sb8ubrfunrt9d" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.
=== Ekolojî û biyocûre ===
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ma3ag9kozmtueb5114sb8ubrfunrt9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087650</id>
      <parentid>2087649</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103381" sha1="lvv9185nnbgvhl80fswkivx2dyds95q" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.
=== Ekolojî û biyocûre ===
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>lvv9185nnbgvhl80fswkivx2dyds95q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087651</id>
      <parentid>2087650</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103693" sha1="775ksdg93gbeqr0dda7mkcg5njcuq4v" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.
=== Ekolojî û biyocûre ===
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>775ksdg93gbeqr0dda7mkcg5njcuq4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087652</id>
      <parentid>2087651</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ekolojî û biyocûre */</comment>
      <origin>2087652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103775" sha1="5meq3ngi88di2ptzrb6bjibcul8qgjt" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.
=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>5meq3ngi88di2ptzrb6bjibcul8qgjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087653</id>
      <parentid>2087652</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103789" sha1="my5ev24l8ny4u4bbjk8njkid5cacull" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.
=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>my5ev24l8ny4u4bbjk8njkid5cacull</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087654</id>
      <parentid>2087653</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104463" sha1="7v9961t3r5wuhekdmy13ehvvpdwj9l2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.
=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, deve û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7v9961t3r5wuhekdmy13ehvvpdwj9l2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087655</id>
      <parentid>2087654</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104495" sha1="dyysvb54aemlnlas5u7ynfc1o6ivnx6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.
=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, deve û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.
=== Pirsgirêkên jîngehî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>dyysvb54aemlnlas5u7ynfc1o6ivnx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087656</id>
      <parentid>2087655</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104500" sha1="epjebzwrk33n1r9upuci7hzpdt62v5f" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li seranserê parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.
=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>epjebzwrk33n1r9upuci7hzpdt62v5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087657</id>
      <parentid>2087656</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104505" sha1="7gqkj3gw2vjxlvvexbb2ba0nnw3z1u1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne. Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn. Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li Okyanûsa Hindî. Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7gqkj3gw2vjxlvvexbb2ba0nnw3z1u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087658</id>
      <parentid>2087657</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de */</comment>
      <origin>2087658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105629" sha1="dxkvkjloiv9nlbt138gomqvvbul6mp1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fulayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya Etiyopya bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine. Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Van faktorên kontekstî Şerê Afrîkayê ava kirine ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane. Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin. Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>dxkvkjloiv9nlbt138gomqvvbul6mp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087659</id>
      <parentid>2087658</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T21:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de */</comment>
      <origin>2087659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106934" sha1="6b9d9n0892pr7cbyobgzz9ta3a4bc2j" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de Tunis û Maroko serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine. Gana di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>6b9d9n0892pr7cbyobgzz9ta3a4bc2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087660</id>
      <parentid>2087659</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Têkoşînên serxwebûnê */</comment>
      <origin>2087660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107366" sha1="j4slwcvpq3dnmrocwi2klpqlgbfkm2k" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke Îtalyayê bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji Fransayê bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma Estado Novo bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li Angola, Pozikê Verdeyê, Mozambîk, Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. Rodesya di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji Keyaniya Yekbûyî ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê Zimbabwe) nehatiye naskirin. Her çiqas Afrîkaya Başûr yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>j4slwcvpq3dnmrocwi2klpqlgbfkm2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087661</id>
      <parentid>2087660</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Têkoşînên serxwebûnê */</comment>
      <origin>2087661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107431" sha1="hydm2drdfgnhbcibmt8rud46ib9697g" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka hezarsala sedsala piştê zayînê axaftvanên bantûyî gihîştine navenda Tanzanyaya îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>hydm2drdfgnhbcibmt8rud46ib9697g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087662</id>
      <parentid>2087661</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr */</comment>
      <origin>2087662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107452" sha1="3vulj0l5vw2zxryjm04flw1zehkz1z8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>3vulj0l5vw2zxryjm04flw1zehkz1z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087685</id>
      <parentid>2087662</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108085" sha1="cphnvfyq6i2o4xvpkrxv10a1n6qjel5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>cphnvfyq6i2o4xvpkrxv10a1n6qjel5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087686</id>
      <parentid>2087685</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108275" sha1="5i88ye98xk0s7zggx7z4t5q0fizz9gn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels be.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>5i88ye98xk0s7zggx7z4t5q0fizz9gn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087687</id>
      <parentid>2087686</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108292" sha1="ajzr6nmvetx59g5167lwqur2tfxf8dp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels be.
== Polîtîka ==

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ajzr6nmvetx59g5167lwqur2tfxf8dp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087688</id>
      <parentid>2087687</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108321" sha1="pv3tzv6brtmraljqdo6awy425ypihqc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels be.
== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>pv3tzv6brtmraljqdo6awy425ypihqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087689</id>
      <parentid>2087688</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108324" sha1="gil0smjzxtrvw1y33l45u07l07m09b8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>gil0smjzxtrvw1y33l45u07l07m09b8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087690</id>
      <parentid>2087689</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108623" sha1="kobfmlz1rducf4sc27t5egck5sqspi1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>kobfmlz1rducf4sc27t5egck5sqspi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087691</id>
      <parentid>2087690</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108936" sha1="eykkeu911gvk72u54c4chsswpm2eu3y" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>eykkeu911gvk72u54c4chsswpm2eu3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087692</id>
      <parentid>2087691</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109184" sha1="bf3rs9pk92sea2gdga0cfugzjqd869l" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletên Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>bf3rs9pk92sea2gdga0cfugzjqd869l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087693</id>
      <parentid>2087692</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Yekîtiya Afrîkayê */</comment>
      <origin>2087693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109664" sha1="q7v5veie04gllii8zidbqy5dsqb7wvv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>q7v5veie04gllii8zidbqy5dsqb7wvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087694</id>
      <parentid>2087693</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110158" sha1="fm1vtleuges44pwr6379koppudl68va" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>fm1vtleuges44pwr6379koppudl68va</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087695</id>
      <parentid>2087694</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110186" sha1="lz4a3myjqrbbusxn7d59xzph3jsr1vu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene. Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû. Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin. Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>lz4a3myjqrbbusxn7d59xzph3jsr1vu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087696</id>
      <parentid>2087695</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya piştî kolonyalîzmê */</comment>
      <origin>2087696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112486" sha1="brs1as2aw867zk6za9nmzgzq37x2u9z" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin serweriyên kolonyalîst de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê Kenyayê ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê Lîbya û Gîneya Ekvatorî ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li Sûdanê qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên Şerê Sar ên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê Angola, Sierra Leone û Cezayîrê di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê Lîberyayê di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye. Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî. Afrîkaya Bakur rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye. Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê Ebola û COVID-19 hêdî bûye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>brs1as2aw867zk6za9nmzgzq37x2u9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087697</id>
      <parentid>2087696</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Afrîkaya piştî kolonyalîzmê */</comment>
      <origin>2087697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113999" sha1="gq3h8e7mr2zf5iebbc732u0cdethj76" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>gq3h8e7mr2zf5iebbc732u0cdethj76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087734</id>
      <parentid>2087697</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114745" sha1="m5otc2otxdgb4t7epey9230apvifth7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>m5otc2otxdgb4t7epey9230apvifth7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087735</id>
      <parentid>2087734</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115044" sha1="opjuxbdqh5zmhfod7cr8sktestrhn4g" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>opjuxbdqh5zmhfod7cr8sktestrhn4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087736</id>
      <parentid>2087735</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115485" sha1="q8gqm4l5pjvrhdhjanpzt1dmgxt3fez" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî bi tevgerên wekhevê li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>q8gqm4l5pjvrhdhjanpzt1dmgxt3fez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087737</id>
      <parentid>2087736</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115513" sha1="dxpkbuhek3miy597evv7xsgssr5nm9h" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>dxpkbuhek3miy597evv7xsgssr5nm9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087738</id>
      <parentid>2087737</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115743" sha1="15ejgrq1zd0mbin0igwd8a1338yx4nj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>15ejgrq1zd0mbin0igwd8a1338yx4nj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087739</id>
      <parentid>2087738</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116247" sha1="2bryhdsk7zn7tlhz05yu4lxczbr9px6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne. Li Sûdanê di bin rêveberiya Gaafar Nimeiry de, li Somalî di bin rêveberiya Siad Barre, li Etîyopyayê di bin rêveberiya Dergue û Mengistu Haile Mariam de, li Kongo Brazzaville di bin rêveberiyên cihêreng de ji salên 1960an û pê ve, di nav de Denis Sassou-Nguesso, li Benînê di bin rêveberiya Mathieu Kerekou de, li Seychelles û Moşeel li Fransayê, li Albert Reîza, li Fransa- Guinea-Bissau beriya şoreşa qerenfîlê ya Portûgalê ya sala 1974an, marksîzm-lenînîzm populer bû.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>2bryhdsk7zn7tlhz05yu4lxczbr9px6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087740</id>
      <parentid>2087739</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116442" sha1="0h90tjy3u5lbv1dg9n4dolowz9u7tji" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne. Li Sûdanê di bin rêveberiya Gaafar Nimeiry de, li Somalî di bin rêveberiya Siad Barre, li Etîyopyayê di bin rêveberiya Dergue û Mengistu Haile Mariam de, li Kongo Brazzaville di bin rêveberiyên cihêreng de ji salên 1960an û pê ve, di nav de Denis Sassou-Nguesso, li Benînê di bin rêveberiya Mathieu Kerekou de, li Seychelles û Moşeel li Fransayê, li Albert Reîza, li Fransa- Guinea-Bissau beriya şoreşa qerenfîlê ya Portûgalê ya sala 1974an, marksîzm-lenînîzm populer bû. Heta piştê sala 1990î jî, hinek mînakên marksîzma leşkerî hene, wek mînak milîsek ku ji aliyê Ernest Wamba-dia-Wamba ve di salên 1990î de li Rojhilatê Kongoyê hatiye damezrandin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>0h90tjy3u5lbv1dg9n4dolowz9u7tji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087741</id>
      <parentid>2087740</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2087741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116448" sha1="ada9tfh0s91055njeernk972cprqzrq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e. Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji Tunisê (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye. Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.

Welatê herî mezin ên parzemînê Cezayîr e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî Seyşel e ku giraveke li perava rojhilat e. Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî Gambiya ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne. Li Sûdanê di bin rêveberiya Gaafar Nimeiry de, li Somalî di bin rêveberiya Siad Barre, li Etîyopyayê di bin rêveberiya Dergue û Mengistu Haile Mariam de, li Kongo Brazzaville di bin rêveberiyên cihêreng de ji salên 1960an û pê ve, di nav de Denis Sassou-Nguesso hebû, li Benînê di bin rêveberiya Mathieu Kerekou de, li Seychelles û Moşeel li Fransayê, li Albert Reîza, li Fransa-Guinea-Bissau, beriya şoreşa qerenfîlê ya Portûgalê ya sala 1974an, marksîzm-lenînîzm populer bû. Heta piştê sala 1990î jî, hinek mînakên marksîzma leşkerî hene, wek mînak milîsek ku ji aliyê Ernest Wamba-dia-Wamba ve di salên 1990î de li Rojhilatê Kongoyê hatiye damezrandin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ada9tfh0s91055njeernk972cprqzrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087797</id>
      <parentid>2087741</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T11:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2087797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117313" sha1="nlwq8pcijec6uxvaiizv385xzrxlwv7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}&lt;/ref&gt; jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}&lt;/ref&gt; Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng.

Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin.

Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin.

Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}&lt;/ref&gt; Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}&lt;/ref&gt; Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya &quot;tozê&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Venter &amp; Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}&lt;/ref&gt; lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya &quot;şikeft&quot;ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;

Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan  ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye.

Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê  &quot;Asya&quot;yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê &quot;Afrîkayê&quot; bi zanîna wan berfirehtir bûye.

Ji bo navê kevnar ê &quot;Afrîka&quot;yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne:
* Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne.
* Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku &quot;Afrîka&quot; ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya &quot;deverên bi roj an deverên rojî&quot;.
* Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya &quot; ber bi fetilandina vebûna Ka ve&quot;. Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û &quot;vebûna Ka&quot; behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka &quot;cîhê jidayikbûnê&quot; be.
* Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi &quot;bayê başûr&quot; ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya &quot;bayê baranê&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). &quot;D'Africus ventus a Africa terrain&quot;. Revue de Philologie. 50: 221–238.}}&lt;/ref&gt;
* Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku &quot;navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}&lt;/ref&gt;

Peyvên &quot;Afrîkaya Bakur&quot; û &quot;Afrîkaya Jêr Sahrayê&quot; di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya &quot;bakur&quot; a spî û Afrîkaya &quot;başûr&quot; a reş.
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]]
Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}&lt;/ref&gt; Di nîvê sedsala 20an de, antropologan gelek fosîl û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê (&quot;berê niha&quot;) ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê Australopithecus afarensis ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û Homo ergaster (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}&lt;/ref&gt;

Piştê pêşketina Homo sapiensê (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}&lt;/ref&gt; Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}&lt;/ref&gt; an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}&lt;/ref&gt; Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}&lt;/ref&gt;

Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê Nîjer-Kongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}&lt;/ref&gt;

=== Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} ===
==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ====
[[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]]
Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa  Misira îro kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}&lt;/ref&gt;

Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya  hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}&lt;/ref&gt;

==== Qiloçê Afrîkayê ====
[[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]]
Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&amp;queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}&lt;/ref&gt; Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}&lt;/ref&gt; Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum &amp; the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell &amp; Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}&lt;/ref&gt; û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}&lt;/ref&gt;

Şivanên koçber li [[Somalya]]&lt;nowiki/&gt;ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}&lt;/ref&gt; Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}&lt;/ref&gt;

==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ====
Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt; Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}&lt;/ref&gt; Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye  bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê.

Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;
==== Afrîkaya Rojava ====
[[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]]
Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ====
Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû.

Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}&lt;/ref&gt; Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell &amp; Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de ===
==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ====
Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt;

Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}&lt;/ref&gt;

Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}&lt;/ref&gt; Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}&lt;/ref&gt;

Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}&lt;/ref&gt; Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}&lt;/ref&gt; Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}&lt;/ref&gt;

Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}&lt;/ref&gt; Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Rojava ====
Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). &quot;Reconceptualizing Early Ghana&quot;. Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}&lt;/ref&gt; Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). &quot;Mali and the second Mandingo expansion&quot;. General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}&lt;/ref&gt; Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&amp;dq=history+of+the+yoruba&amp;pg=PT7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}&lt;/ref&gt; Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}&lt;/ref&gt;

==== Afrîkaya Navendî ====
Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}&lt;/ref&gt;  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}&lt;/ref&gt; Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt; Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&amp;pg=PA23}}&lt;/ref&gt;

Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt; Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}&lt;/ref&gt;

==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ====
Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê  ava bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}&lt;/ref&gt; Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt; Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}&lt;/ref&gt;

Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}&lt;/ref&gt; Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=historiography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}&lt;/ref&gt;

Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). &quot;Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa&quot;. The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}&lt;/ref&gt; ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&amp;dq=kingdom+of+mapungubwe&amp;pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}&lt;/ref&gt; Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}&lt;/ref&gt; Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane (&quot;pêçûn&quot;) xistiye nav tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}&lt;/ref&gt;

=== Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de ===
Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt; Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}&lt;/ref&gt; Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}&lt;/ref&gt;

Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê  ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt; Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}&lt;/ref&gt;

Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}&lt;/ref&gt; Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA636}}&lt;/ref&gt;

=== Têkoşînên serxwebûnê ===
[[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]]
Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&amp;pg=PA118}}&lt;/ref&gt; [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}&lt;/ref&gt;

Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin.

=== Afrîkaya piştî kolonyalîzmê ===
Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}&lt;/ref&gt; Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}&lt;/ref&gt;

Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro  pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine.

Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû).

Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes  jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine.

Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn.

Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt; Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav=&quot;s your mobile phone helping fund war in Congo?}}&lt;/ref&gt; ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav=&quot;Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study&quot;}}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011)
Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)&lt;br&gt;{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (&gt;100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}}
Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê
&lt;/gallery&gt;
Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye.

Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt; [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}&lt;/ref&gt; Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]]
Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Drysdale, Alasdair and Gerald H. Blake. (1985) The Middle East and North Africa, Oxford University Press US. ISBN 0-19-503538-0.}}&lt;/ref&gt; Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin.

Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji [[Tûnis|Tûnisê]] (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15&quot; başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. ISBN 0-87779-546-0.}}&lt;/ref&gt; Ji xala herî bakur, Ras ben Sakka li Tûnisê (37°21' Bakur), heta xala herî başûr, pozikê Agulhasaya li [[Afrîkaya Başûr]] (34°51'15&quot; başûr) bi qasê 8.000 km ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Lewin, Evans. (1924) Africa, Clarendon press.}}&lt;/ref&gt; Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22&quot; W) ji Ras Hafunê (51°27'52&quot; E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. ISBN 0-87779-546-0.}}&lt;/ref&gt;

Welatê herî mezin ên parzemînê [[Cezayir|Cezayîr]] e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî [[Seyşel]] e ku giraveke li perava rojhilat e.&lt;ref&gt;{{Cite book |sernav=Hoare, Ben. (2002) The Kingfisher A–Z Encyclopedia, Kingfisher Publications. p. 11. ISBN 0-7534-5569-2.}}&lt;/ref&gt; Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî [[Gambiya]] ye.
=== Plaqeya Afrîkayê ===
{{Multiple image
|align     = right
|direction = horizontal
|header_align = center
|header    = 
|image1    = MapAfricaSize.gif
|width1    = 180
|caption1  = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. 
|image2    = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg
|width2    = 180
|caption2  = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin
|}}
Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin.

Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye. Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.

=== Avhewa ===
Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.
=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]]
Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e. Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.

Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê). Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn. Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî, ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.

=== Ekolojî û biyocûre ===
[[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]]
Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye.

Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran. Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li Afrîkaya Rojava hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.
=== Fauna ===
Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê ajalan e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê şêr, keftar û çîta) û gihaxweran (wek gamêş, fîl, hêştir û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên &quot;daristanî&quot; ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya Pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e.

=== Pirsgirêkên jîngehî ===
Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.

== Polîtîka ==
=== Yekîtiya Afrîkayê ===
Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li Addis Ababayê wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin. Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e.

Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin Komara Demokratîk a Kongoyê, Sierra Leone, Lîberya, Sûdan, Zîmbabwe û Perava Diranfîl in.
=== Nakokiyên sînorî ===
Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye. Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin. Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne. Li Sûdanê di bin rêveberiya Gaafar Nimeiry de, li Somalî di bin rêveberiya Siad Barre, li Etîyopyayê di bin rêveberiya Dergue û Mengistu Haile Mariam de, li Kongo Brazzaville di bin rêveberiyên cihêreng de ji salên 1960an û pê ve, di nav de Denis Sassou-Nguesso hebû, li Benînê di bin rêveberiya Mathieu Kerekou de, li Seychelles û Moşeel li Fransayê, li Albert Reîza, li Fransa-Guinea-Bissau, beriya şoreşa qerenfîlê ya Portûgalê ya sala 1974an, marksîzm-lenînîzm populer bû. Heta piştê sala 1990î jî, hinek mînakên marksîzma leşkerî hene, wek mînak milîsek ku ji aliyê Ernest Wamba-dia-Wamba ve di salên 1990î de li Rojhilatê Kongoyê hatiye damezrandin.

== Welatên Afrîkayê ==
{{Columns-list|colwidth=15em|
* {{Ala|Afrîkaya Başûr}}
* {{Ala|Angola}}
* {{Ala|Bênîn}}
* {{Ala|Botswana}}
* {{Ala|Burkîna Faso}}
* {{Ala|Bûrûndî}}
* {{Ala|Cezayir}}
* {{Ala|Cîbûtî}}
* {{Ala|Çad}}
* {{Ala|Erîtrea}}
* {{Ala|Etiyopya}}
* {{Ala|Gabon}}
* {{Ala|Gambiya}}
* {{Ala|Gana}}
* {{Ala|Gînê}}
* {{Ala|Gînê-Bissau}}
* {{Ala|Gînêya Rojbendî}}
* {{Ala|Hebeşîstan}}
* {{Ala|Kamerûn}}
* {{Ala|Kenya}}
* {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}}
* {{Ala|Komara Kongoyê}}
* {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}}
* {{Ala|Komor}}
* {{Ala|Lesoto}}
* {{Ala|Lîberya}}
* {{Ala|Lîbya}}
* {{Ala|Malawî}}
* {{Ala|Malî}}
* {{Ala|Maroko}}
* {{Ala|Misir}}
* {{Ala|Madagaskar}}
* {{Ala|Morîtanya}}
* {{Ala|Mozambîk}}
* {{Ala|Namîbya}}
* {{Ala|Nîjer}}
* {{Ala|Nîjerya}}
* {{Ala|Peravê Diranfîl}}
* {{Ala|Rwanda}}
* {{Ala|Sahraya Rojava}}
* {{Ala|Senegal}}
* {{Ala|Sierra Leone}}
* {{Ala|Somalya}}
* {{Ala|Sûdan}}
* {{Ala|Swazîlenda}} 
* {{Ala|Tanzanya}}
* {{Ala|Togo}}
* {{Ala|Tûnis}}
* {{Ala|Ûganda}}
* {{Ala|Zambiya}}
* {{Ala|Zîmbabwe}}
* {{Ala|Sûdana Başûr }}
}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Parzemîn}}
{{Dewletên Afrîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Afrîka| ]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>nlwq8pcijec6uxvaiizv385xzrxlwv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35413</id>
    <revision>
      <id>2087698</id>
      <parentid>2062365</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="9gajprjyhw7evp2w3j4tbzt5lqw98hl" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (bi fermî: ''Molla Muhammed Şirin''), alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Xwediyê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; e. Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû.

Di 1980î de dest bi nivisa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr bi [[tîp]]ên erebî bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;http://www.ufkumuz.com/siyasete-kurban-edilen-kurtce-kurani-kerim-meali-42454h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî)
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>9gajprjyhw7evp2w3j4tbzt5lqw98hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087699</id>
      <parentid>2087698</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1119" sha1="49m6oluupber6bnxzl7vmcx2dep52lz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (bi fermî: ''Molla Muhammed Şirin''), alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Xwediyê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;http://www.ufkumuz.com/siyasete-kurban-edilen-kurtce-kurani-kerim-meali-42454h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî)
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>49m6oluupber6bnxzl7vmcx2dep52lz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087700</id>
      <parentid>2087699</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1125" sha1="kg3ww738pd6r776pcuzu75bkuvid083" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (bi fermî: ''Molla Muhammed Şirin''), alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;http://www.ufkumuz.com/siyasete-kurban-edilen-kurtce-kurani-kerim-meali-42454h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî)
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>kg3ww738pd6r776pcuzu75bkuvid083</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087701</id>
      <parentid>2087700</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1127" sha1="rewk8exvark9pck7a6usmh8a9br9ebm" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (bi fermî: ''Molla Muhammed Şirin''), alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;http://www.ufkumuz.com/siyasete-kurban-edilen-kurtce-kurani-kerim-meali-42454h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî)
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>rewk8exvark9pck7a6usmh8a9br9ebm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087702</id>
      <parentid>2087701</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="odz6tikm03dhrgla795qx2eiwwjfno4" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''', (1928-2009) bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;http://www.ufkumuz.com/siyasete-kurban-edilen-kurtce-kurani-kerim-meali-42454h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî)
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>odz6tikm03dhrgla795qx2eiwwjfno4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087703</id>
      <parentid>2087702</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="8k8kjq8qsjql9exa4vt5ixgry2bevmy" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;http://www.ufkumuz.com/siyasete-kurban-edilen-kurtce-kurani-kerim-meali-42454h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî)
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>8k8kjq8qsjql9exa4vt5ixgry2bevmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087704</id>
      <parentid>2087703</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Girêdan mirî ye</comment>
      <origin>2087704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="964" sha1="nmkkzdcytqqk0jdrl322llmof8w3p4k" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî)
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>nmkkzdcytqqk0jdrl322llmof8w3p4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087705</id>
      <parentid>2087704</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="i6lj7fnwrelrt3i2w4k5zd4n3p7ghp4" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* Tefsîra Şîrîn (bi kurmancî)
* Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn.
* Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam
* Şerhu ebyati’s-Sûyûtî

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>i6lj7fnwrelrt3i2w4k5zd4n3p7ghp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087706</id>
      <parentid>2087705</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berhem */</comment>
      <origin>2087706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1108" sha1="3jnil7xhcs7ziifmcfph3g6p0vkczl3" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]</text>
      <sha1>3jnil7xhcs7ziifmcfph3g6p0vkczl3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087707</id>
      <parentid>2087706</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]]</comment>
      <origin>2087707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1141" sha1="1u3nu3yz8yduv71khx58iemm1qnlvaz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Batmanê]]</text>
      <sha1>1u3nu3yz8yduv71khx58iemm1qnlvaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087708</id>
      <parentid>2087707</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Alimên kurd]]</comment>
      <origin>2087708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="menlmqdtxtz5epyhhkf3pff1vtju5er" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Batmanê]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]</text>
      <sha1>menlmqdtxtz5epyhhkf3pff1vtju5er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087709</id>
      <parentid>2087708</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fiqihnas]]</comment>
      <origin>2087709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1191" sha1="738jn1nqug7u7hh26elyeq80uuylxae" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Batmanê]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]</text>
      <sha1>738jn1nqug7u7hh26elyeq80uuylxae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087710</id>
      <parentid>2087709</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2009]]</comment>
      <origin>2087710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1216" sha1="j0f4duoj4nvttbzvh8csym0uljm1zmz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] ê [[Eruh]]ê hate dinê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Batmanê]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]</text>
      <sha1>j0f4duoj4nvttbzvh8csym0uljm1zmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087713</id>
      <parentid>2087710</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1238" sha1="bizvk2xufwd955kmgnzek688n6mv1qz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] a di navçeya [[Dih|Dihê]] de hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Batmanê]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]</text>
      <sha1>bizvk2xufwd955kmgnzek688n6mv1qz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087714</id>
      <parentid>2087713</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kesên ji Batmanê]]</comment>
      <origin>2087714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1205" sha1="glaz6wxxr9ja4fixgop0qsguuxd6yzy" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] a di navçeya [[Dih|Dihê]] de hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]</text>
      <sha1>glaz6wxxr9ja4fixgop0qsguuxd6yzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087715</id>
      <parentid>2087714</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Sertê]]</comment>
      <origin>2087715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="g016eslenh8azq27iwu9890pdgrocnr" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] a di navçeya [[Dih|Dihê]] de hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]
[[Kategorî:Kesên ji Sertê]]</text>
      <sha1>g016eslenh8azq27iwu9890pdgrocnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087716</id>
      <parentid>2087715</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Kesên ji Sertê]]</comment>
      <origin>2087716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1205" sha1="glaz6wxxr9ja4fixgop0qsguuxd6yzy" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] a di navçeya [[Dih|Dihê]] de hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]</text>
      <sha1>glaz6wxxr9ja4fixgop0qsguuxd6yzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087717</id>
      <parentid>2087716</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</comment>
      <origin>2087717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="fmhwkbattghzck6fcstlyxau77m7h1v" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] a di navçeya [[Dih|Dihê]] de hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>fmhwkbattghzck6fcstlyxau77m7h1v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087719</id>
      <parentid>2087717</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="o7pozqucjq88ehs175xqaww9dra4art" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] a di navçeya [[Dih|Dihê]] de hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvîlîdi sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>o7pozqucjq88ehs175xqaww9dra4art</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087720</id>
      <parentid>2087719</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="1xuwhnxwn31dteovr09sg529ryfy1sc" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] a di navçeya [[Dih|Dihê]] de hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=KESKİN, Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvîlî sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>1xuwhnxwn31dteovr09sg529ryfy1sc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087721</id>
      <parentid>2087720</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1226" sha1="j4eda1y1z6fjqxowrthahhzbgz3amf2" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî''' (1928-2009), bi fermî ''Molla Muhammed Şirin'', alimekî [[tefsîr]] û [[fiqih]]ê bû. Ew nivîskarê ''Tefsîra Şîrîn'' e.

Ew di 1928an de li gundê [[Nîvîlan]] a di navçeya [[Dih|Dihê]] de hatiye dinyayê. Navê bavê wî Mele Yahya bû. Di sala 1980ê de dest bi nivîsa [[tefsîr]]a xwe kiriye. Tefsîr li ser [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] bi [[kurmancî]] hatiye nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/keskin-muhammed-sirin |sernav=Muhammed Şirin |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

Mele Muhemmed Şirînê Nîvîlî sala 2009an de wefat kir.

== Berhem ==
* ''Tefsîra Şîrîn'' (bi kurmancî)
* ''Şerîata Şîrîn tercûmâ Minhatuṭ talibîn''
* ''Tafsîlûl-meram li-şerhil-ebyati we’l-enzam''
* ''Şerhu ebyati’s-Sûyûtî''

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Tefsîrvan]]
[[Kategorî:Tefsîrvanên kurd]]
[[Kategorî:Alimên kurd]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Mirin 2009]]
[[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]]</text>
      <sha1>j4eda1y1z6fjqxowrthahhzbgz3amf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bajarê Ho Chi Minh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37599</id>
    <revision>
      <id>2087671</id>
      <parentid>1798979</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="692" sha1="hvw593evvfkzs2cly9f8w6wjg99n30n" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
}}
'''Bajarê Ho Chi Minh''' (''Thành phố Hồ Chí Minh'', yan berê ''Sài Gòn'') paytexta [[Viyetnam]]ê ye, di heman demê de paytexta herêma [[Đông Nam Bộ]] e. Gorî hijmartina meha çileya sala 2009an 7,1 mîlyon kes lê dijî.

[[Wêne:Saigon panoramique.jpg|thumb|center|upright=3|Bajarê Ho Chi Minh (dîmen)]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1698an li Viyetnamê]]
[[Kategorî:Bajarê Ho Chi Minh| ]]
[[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Avabûnên 1690î li Başûr-rojhilatê Asyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 17an li Viyetnamê]]</text>
      <sha1>hvw593evvfkzs2cly9f8w6wjg99n30n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bapîv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40320</id>
    <revision>
      <id>2087677</id>
      <parentid>1707682</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="6wom06k3czl9jnk7bfou51tp8vfab6g" xml:space="preserve">[[Wêne:Anemometer.jpg|thumb|250px|Bapîv]]
'''Bapîv''', amûra ku tevgera hewayê dipîve ye.
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Amûrên pîvandinê]]
[[Kategorî:Ba]]
[[Kategorî:Hêza bayî]]
[[Kategorî:Îcadên sedsala 15an]]
[[Kategorî:Dahênên îtalî]]</text>
      <sha1>6wom06k3czl9jnk7bfou51tp8vfab6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>B-Ban</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47733</id>
    <revision>
      <id>2087664</id>
      <parentid>1760657</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2659" sha1="390b8apnttn46jkx8bjxif5267m5hcb" xml:space="preserve">[[Wêne:NYCS_IRT_LexAve_GrandCentral_6train.jpg|thumb|200px|B-Bahna [[New York]]ê]]

'''B-Ban''', '''bana binerdê''', '''metro''', ji bana (xeta) [[rêhesin]]î ya binerdê re dibêjin. Cure sazûmaniyeke veguhastina li ser rêhesinê ye.

Lezgîn e, û di bin erdê de ye. Rêwî li îstgehên ku bi nêrdewanan dadikevin binerdê siwar û peya dibin. Li [[Ewropa]] gelek pêşketiye lê li [[Kurdistan]]ê nîne. Veguhastinê hêsantir dike.

Bingeha veguhastina binerdê di sedsala 19. de tê avêtin. Beriya wê jî li [[Fransa]]yê hin ceribandinên wê hebûn. Lê, veguhastina binerdê ya di navbera du cihên dûr de, di nîvê duyemîn ê sedsala 19. de rûdide. Sala 1844 li [[Viyana]], 1863 li [[London]]ê banên binerdê dikevin xizmetê.

Lê gava mirov behsa banên binerdê bike, Fransa dikeve bîra mirov. Fransiyan di binê erdê heya 8-9 qatî banên veguhastinê çêkirine. Bana binerdê ya [[Parîs]]ê di cîhanê de navdar e. Herwiha ya [[Moskow]]ê jî. Welatê ku sazûmaniya veguhastina binerdê ya herî baş avakiriye jî [[Almanya]] ye.

Ji sala 1951'ê virde li Fransayê metroyên ku li ser [[pêçke]]yên [[lastîk]]î diajon jî tên bikaranîn. Lê pirranî ew jî wekî trênan li bi [[çerxe]]yên hesinî diajon û li ser [[rêhesin]]ê dixebitin.

== Ferhengoka B-Banê ==
* '''Metro''', ji bandora romî ([[tirkî]]) ku wan jî ji [[fransî]] girtine, ji bana binerdê re tê gotin, hevwateya B-Bahnê.
* '''[[S-Ban]]''', bana sererdê ye.
* '''Ban''', bi kurdî xet, newalên di navbera çiyayan de ku rê û xet jî ji xwe li wir tên çêkirin
* '''Banî''', ser xaniyan, ser malan. Xaniyên baniyên berê yên Kurdistanê ji xweliyê bûn û ji cihê wan ê goncal (kort, çal) re (bo mînak ber kulekan) ban, banî hatiye gotin. Ango kurdan ew şibandine banan ango newalên (kortên) erdnîgariyê.
* '''Pir''', li hin deveran ji pireyên ser çeman re ban dibêjin. Pir di nava du gir an tûmikan de tên çêkirin (lewra li korta wan av diherike). Ango pire li se ser banan tên çêkirin, ev şibandin jî ji wê ye.
* '''Bahn''', bi almanî di wateya banê, xetê de. Bêje ji heman koka zimanên îndo-ewropayî ye.
* '''Metre''' yan di hin devokan de metro, amraza pîvandinê.
* '''Metropol''', bajarê mezin, bajarê sereke.
* '''Rayêl''', bi nêrînên xwe bi ser aliyekê de çûyîn, bi ser xetekê de çûyîn, nêzîkîkirina aliyekê, raya xwe bo layekê dayîn.
* '''Xêz''', xet, zax.

{{Raguhestin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Banên binerdê]]
[[Kategorî:Raguhestina binerdî]]
[[Kategorî:Îcadên amerîkî]]
[[Kategorî:Dahênên îngilîzî]]
[[Kategorî:Dahênên tirkî]]</text>
      <sha1>390b8apnttn46jkx8bjxif5267m5hcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên kurd</title>
    <ns>14</ns>
    <id>49522</id>
    <revision>
      <id>2087780</id>
      <parentid>1648056</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="5vk8kytue1zo3q8be8q7pp0fqlu3um3" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=kurd
|dewlet=kurdistan
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên asyayî|kurd]]</text>
      <sha1>5vk8kytue1zo3q8be8q7pp0fqlu3um3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aşık Veysel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49771</id>
    <revision>
      <id>2087663</id>
      <parentid>2070561</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2983" sha1="h9vns06oy336lw0purrjrqaqgq0pamf" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}
'''Aşık Veysel Şatıroğlu''' {{IPA-tr|aːˈʃɯk vejˈsæl ʃaːˈtɯɾ.oːɫu}}, yan pirranî '''Aşık Veysel''' bi navê fermî ''Veysel Şatıroğlu'' (jdb. [[25ê çiriya pêşîn]] [[1894]] li gundê [[Sivrialan]] a [[Şarqije]]ya parêzgeha [[Sêwas]]ê − m. [[21ê adarê]] [[1973]] li heman cihê) yek ji hozan, helbestvan, hostayê sazê yên navdar ên [[romî]] (tirk) ye. Bi taybetî li ser [[elewî|elewiyan]] bandora xwe hîştiye.

== Jiyan ==
Bavê cotyarekî bû û navê wî Ahmet Şatıroğlu bû. Di heft saliya xwe de çavê xwe yê rastê winda dike ku ji ber [[têger]]ekê bû. Di heman têgerê de (saw, buwar) [[et]]ên wî dimirin. Çavê xwe yê din jî di felcekê de dide der. Deh saliya xwe de dest bi sazjeniyê dike.
 
Bi [[lêzîm]]eke wî re marî dikin (dizewicînin), navê wê jî Esma bûye. Law û keçek ji wan re dibin. Law najî, dimire. Demekê kurt şûnda de bavê wî jî dimirin. Birayê wê ji şer tê demekê alîkarî dike. Hevjîna wî Veysel diterikîne, birayê wî jî diçe xebatê. Veysel bi keçika xwe ya 6 mehî re, bi tenê dimîne lê pitik jî dimire.

Sala 1965ê ji ber xizmeta wî ya bo ziman, huner û çanda tirkî mehaniyê girê didin. Demekê di [[Malên Gel]] (''Halkevleri'') de dersdariyê dike.

Niha xaniyê wî kirine muze.

== Mirin ==
Veysel di 21ê adara 1973an de mir.

== Gotin ==
* ''Derdê xwe nikarim ji mirovên bêderd re bêjim.''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2026}}

== Berhem ==
* Uzun ince bir yoldayım - Di riyeke dîrêj û zirav de
* Beni hor görme gardaşım - Min kêm nebîne biracan
* Güzelliğin on para etmez - Rindiya te nake deh pere
* Sazım - Saza min
* Dostlar beni hatirlasin - Dost min bibîr bînin
* Ben gidersem sazim sen kal dünyada - Heger çûm saza min tu bimîne li rûyê erdê
* Mecnunum Leylamı gördüm - Mecnûn im Leyla ya xwe dît
* Karşıkı karlı dağda bülbül - Li çiyayê berfî yê hember bilbil
* Kızılırmak seni seni - Erê Kizilirmak erê (Te Kizilirmak te)
* Ömrüm ömrüm - Temeno temenê min
* Yüce dağ başında - Li lûtkeyê çiyayê berz
* Yine dertli dertli - Dîsa derd bi derdî
* Dilber - Dîlber
* Çiçekler -Kulîlkan
* Hacı Bektaş - Hecî Bektaş
* Sivas ellerinde sazım çalınır - Li diyarê Sêwasê saza min dijene
* Kara toprak - Xweliya reş (axa reş)
* Derdimi dökersem derin dereye - Heger derdê xwe berdim çemê kûr

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* Murat Bulgan: ''Asik Veysel (1894 - 1973): Leben und Wirken eines türkischen Volkssängers.'' Köln, Univ., Diss., 2004 (almanî)

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=2409 Foto, Jînenîgarî (bi romî) û strana &quot;Kara Toprak&quot;]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hozanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1973]]
[[Kategorî:Tirkên elewî]]
[[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]]</text>
      <sha1>h9vns06oy336lw0purrjrqaqgq0pamf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:GH/Pêvek</title>
    <ns>10</ns>
    <id>49894</id>
    <revision>
      <id>2087638</id>
      <parentid>1055087</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T19:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>lêzêdekirina comment</comment>
      <origin>2087638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1233" sha1="ti2v6ztxwlhkgj71zmvs5w1z1dw4ic2" xml:space="preserve">{{#switch:{{#if:{{{1|}}}|{{{1|}}}|{{CURRENTWEEK}}}}
|1={{GH/2011/34}}
|2={{GH/2012/25}}
|3={{GH/2017/2}}
|4={{GH/2011/41}}
|5={{GH/2013/35}}
|6={{GH/2015/35}}
|7={{GH/2016/43}}
|8={{GH/2016/52}}
|9={{GH/2017/7}}
|10={{GH/2017/1}}
|11={{GH/2018/7}}
|12={{GH/2017/12}}&lt;!-- newroz --&gt;
|13={{GH/2016/48}}&lt;!-- Qazî Mihemed --&gt;
|14={{GH/2011/36}}
|15={{GH/2019/5}}
|16={{GH/2017/21}}
|17={{GH/2011/46}}
|18={{GH/2016/44}}
|19={{GH/2018/14}}
|20={{GH/2017/21}}
|21={{GH/2016/50}}
|22={{GH/2017/18}}
|23={{GH/2017/8}}
|24={{GH/2021/24}}
|25={{GH/2017/18}}
|26={{GH/2011/35}}
|27={{GH/2012/3}}
|28={{GH/2017/20}}&lt;!-- Ehmedê Xanî --&gt;
|29={{GH/2020/27}}&lt;!-- Ebdulrehman Qasimlo --&gt;
|30={{GH/2020/7}}&lt;!-- rojbûna Harry Potter 31ê tîrmehê --&gt;
|31={{GH/2020/4}}
|32={{GH/2017/23}}
|33={{GH/2017/2}}
|34={{GH/2016/46}}
|35={{GH/2020/17}}
|36={{GH/2017/28}}
|37={{GH/2017/4}}
|38={{GH/2011/38}}
|39={{GH/2016/47}}
|40={{GH/2018/2}}
|41={{GH/2011/43}}
|42={{GH/2021/25}}&lt;!-- Java --&gt;
|43={{GH/2020/6}}
|44={{GH/2020/22}}
|45={{GH/2020/28}}
|46={{GH/2012/10}}
|47={{GH/2018/6}}
|48={{GH/2012/17}}
|49={{GH/2020/8}}
|50={{GH/2011/40}}
|51={{GH/2017/5}}
|52={{GH/2011/44}}
|53={{GH/2016/49}}
}}&lt;noinclude&gt;[[Kategorî:Gotara hefteyê]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ti2v6ztxwlhkgj71zmvs5w1z1dw4ic2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Babek Xuremdînî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50693</id>
    <revision>
      <id>2087667</id>
      <parentid>2006852</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2153" sha1="qcwg7c5awke8bcrgr4uh4ee48rg8m0k" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}
'''Babek Xuremdînî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: ''Babak Xoramdin'') (jdb. 798 - m. [[kanûna paşîn]], 838) zaneyekî civatî û serokekî civatî bû. Li dijî xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] serî hilda û li berxwe da. Hat girtin û bi dest û lingên jêkirinê re hat kuştin. Kuştina wî di nava [[kurd]]an û herêmê re hertimî bi îbretî hat bi bîrhanîn. Pêşeng û mîrê kurdên [[Xurem]] bû ku ew li herêma [[Xorasan]]ê dijîn. Xelîfeyê Ebasî piştî raperîna wan, dawiya wan anî. Piştî kuştina Babek re ji wan û êl û eşîrên wan ti zêde ti kesek sax nema li jiyanê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Wî tenê bi serê xwe raperîneke mezin li darxist. Piştî ku xelîfe li dijî tevgeriyeke mezin dabû dest pê kirin. Piştî wî re, wê di nava kurdan de, êdî tevgeriya wî bimêne. temenê tevgeriya wî jî, têgihiştina wan ya olî ya [[yarsanî]] bû ku temenê wê bi [[Zerdeştî]]tiyê ava bû. Di serî de, wan xwest ku nirx û olîtiya xwe biparêzin. Bi taybetî temenê serhildana wan di vê xalê de dest pê kiribû. Piştî wî re jî heta sedsala 9an, wê çûna bi ser kurdên [[êzîdî]] de çûyin bibe û wê bi hezaran ji wan were kuştin. Ji ber ku olîtî û baweriya wan jev bû, êdî pişt Babek û [[serhildan]]a wî re, xelîfe xwestibû ku ji wê şeklê baweriyê ti tiştek nemîne. Bi hezaran pirtûk û nivîsên baweriya [[Êzîdîtî|Êzîdîtiyê]] û Yarsanîtiyê hingî hatibûn şewitandin. Ev pêvajo, wê kurdan, êdî hin bi hin navenda xalîfetiyê ya Abasiyan êdî sar bike. Piştre temenê dewleta kurdan a [[Merwaniyan]] dihê avêtin. Di wê demê de, Babekî, weke dewletekî bûn. Temenê wan, bi dewleta [[Şedadî]] ya kurd re hebû. Di nava sînorê wê de dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

== Mijarên têkildar ==
* [[Raperîna Babek]]

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Babak Khorramdin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 798]]
[[Kategorî:Mirin 838]]
[[Kategorî:Kesên ji Erdebîlê]]</text>
      <sha1>qcwg7c5awke8bcrgr4uh4ee48rg8m0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rıfat Ilgaz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51048</id>
    <revision>
      <id>2087632</id>
      <parentid>2087564</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T17:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2087632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="891" sha1="4my9xoapctv2joorhsd5xcb7r337u79" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Mehmet Rıfat Ilgaz''' (jdb. [[1911]] li [[Kastamonu]] - m. {{mirin|7|tîrmeh|1993}} li [[Stenbol]]), [[helbestvan]], [[nivîskar]]ekî tirk bû. Bi romana xwe ya ''[[Hababam Sınıfı]]'' (Pola Hababam) hat naskirin ku ji vê romanê rêzefîlmek hat kişandin.

Xwedî nêrînên demokrat û çepgir bû. Helwesta wî ya bo bicihanîna maf û daxwazên [[kurd]]an nêzîkî ya çepa tirk bû. Nedixwest kurd çarenûsa xwe bi xwe terxan bikin, dixwest di bin desthildariya [[Tirkiye]]yê de hin mafên wan ên çandî bên naskirin.

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}


[[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
[[Kategorî:Mamosteyên dibistanê yên tirk]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1993]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>4my9xoapctv2joorhsd5xcb7r337u79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên alman</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59161</id>
    <revision>
      <id>2087766</id>
      <parentid>1648050</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="61s4cpx631othqngu3viyra2xeqq2ln" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=alman
|dewlet=almanya
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|alman]][[Kategorî:Nivîskarên alman]]</text>
      <sha1>61s4cpx631othqngu3viyra2xeqq2ln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087767</id>
      <parentid>2087766</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="b10aet28jp7s54h3lmek0hhywtjczj9" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=alman
|dewlet=almanya
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî| alman]][[Kategorî:Nivîskarên alman]]</text>
      <sha1>b10aet28jp7s54h3lmek0hhywtjczj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên fransî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59924</id>
    <revision>
      <id>2087769</id>
      <parentid>1648054</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="rs70b12o6egv9nxih8l3uuruuru76q7" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=fransî
|dewlet=fransa
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|fransî]]</text>
      <sha1>rs70b12o6egv9nxih8l3uuruuru76q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barisil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60827</id>
    <revision>
      <id>2087679</id>
      <parentid>2017143</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="2aloeuj92gz76br96ohxvx0luqx7u1s" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Barisil
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Çevrimova
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Batman (parêzgeh)|Batman]]
| navçe              = [[Qubîn]]
| nahiye             = Qubîn (navend)
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 1.109&lt;ref&gt;[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&amp;ENVID=adnksdb2Env&amp;report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&amp;p_il1=72&amp;p_yil=2012&amp;p_dil=1&amp;desformat=html tuik, 2012]&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2012]]
| hejmara_mêran      = 
| hejmara_jinan      = 
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 720
| koda_postayê       = 72200
| koda_telefonê      = (+90) 488
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|37|50|22|N|41|16|21|E|display=inline, title}}
}}
'''Barisil''' (1928: بارسل / ''Barisil''; 1946: ''Barırısil''; {{bi-tr|Çevrimova}}), [[gund]]ekî bi ser [[Qubîn]]a [[Batman]]ê ve ye.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Çevrimova |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=265894 |roja-gihiştinê=2013-07-02 |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305071911/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=265894 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2012]]
|1.109
|-
|[[2000]]
|1.267
|-
|[[1990]]
|1.171
|-
|[[1985]]
| -
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Qubînê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|37|50|22|N|41|16|21|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Civakên siryanî yên tarîxî li parêzgeha Êlihê]]
[[Kategorî:Gundên Qubînê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Batmanê]]
[[Kategorî:Gundên Êlihê]]</text>
      <sha1>2aloeuj92gz76br96ohxvx0luqx7u1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nîvîlan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65943</id>
    <revision>
      <id>2087711</id>
      <parentid>2016104</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2087711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="442" sha1="fl7oxq8boq5ryvlf99om23ewo0hdntf" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
}}
'''Nîvîlan''', an jî '''Nîvîla''' ({{bi-tr|Çizmeli}}), gundekî bi ser [[Dih]]a [[Sêrt]]ê ve ye.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Kesên navdar ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Bajar û gundên Dihê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Dihê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Sêrtê]]</text>
      <sha1>fl7oxq8boq5ryvlf99om23ewo0hdntf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087712</id>
      <parentid>2087711</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2087712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="a03j09k7j9l3jduwdktft5z674wvj3v" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
}}
'''Nîvîlan''', an jî '''Nîvîla''' ({{bi-tr|Çizmeli}}), gundekî bi ser [[Dih]]a [[Sêrt]]ê ve ye.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Kesên navdar ==
* [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] (1928-2009), alimê kurd

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Bajar û gundên Dihê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Dihê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Sêrtê]]</text>
      <sha1>a03j09k7j9l3jduwdktft5z674wvj3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087718</id>
      <parentid>2087712</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="507" sha1="2eqqfz3qed7fbeq3r1igvm3shdf56xd" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = 
}}
'''Nîvîlan''' an jî '''Nîvîla''' ({{bi-tr|Çizmeli}}), gundekî bi ser [[Dih]]a [[Sêrt]]ê ve ye.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Kesên navdar ==
* [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] (1928-2009), alimê kurd

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Bajar û gundên Dihê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Dihê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Sêrtê]]</text>
      <sha1>2eqqfz3qed7fbeq3r1igvm3shdf56xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên faris</title>
    <ns>14</ns>
    <id>66786</id>
    <revision>
      <id>2087778</id>
      <parentid>1648053</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="4e4j1h91fqf13nmn4l7e9lqugdl8fw8" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=faris
|dewlet=Îran
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên asyayî]]</text>
      <sha1>4e4j1h91fqf13nmn4l7e9lqugdl8fw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087779</id>
      <parentid>2087778</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="k5nb4ofxu2vxoyhnt9k7phgshrpd87q" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=faris
|dewlet=Îran
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên asyayî|Faris]]</text>
      <sha1>k5nb4ofxu2vxoyhnt9k7phgshrpd87q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên tirk</title>
    <ns>14</ns>
    <id>66792</id>
    <revision>
      <id>2087771</id>
      <parentid>1648059</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="g6pb4iihvso269lm45ft6v0mjku3co0" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=tirk
|dewlet=tirk
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|tirk]]</text>
      <sha1>g6pb4iihvso269lm45ft6v0mjku3co0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087773</id>
      <parentid>2087771</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="cgu71y7i3lhfohcjgfbs0kimy1vi77s" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=tirk
|dewlet=tirk
|serkategorî=}}
[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|tirk]]
[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|tirk]]</text>
      <sha1>cgu71y7i3lhfohcjgfbs0kimy1vi77s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087774</id>
      <parentid>2087773</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="sdg67rggr9q08yt4zoy5y7ifhxtj67b" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=tirk
|dewlet=tirk
|serkategorî=}}
[[Kategorî:Fîlozofên asyayî|tirk]]
[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|tirk]]</text>
      <sha1>sdg67rggr9q08yt4zoy5y7ifhxtj67b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66978</id>
    <revision>
      <id>2087673</id>
      <parentid>2017140</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="ggs3tuek4dlr6axkp88wjjhejlbtdoe" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajarok
| Nav                = Balanê
| Navê din           = 
| Navê fermî         = Yüceköy
| Wêne               = 
| Wêne sernav        = Balanê
| Welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| Dûgel              = [[Tirkiye]]
| Parêzgeh           = [[Êlih (parêzgeh)|Êlih]]
| Navçe              = [[Kercews]]
| Nahiye             = 
| Şaredar            = 
| Hejmara mezran     = 
| Gelhe              = 268
| Gelhe sal          = [[2012]]
| Berbelavî          = 
| Rûerd              = 
| Bilindayî          = 980
| Koda postayê       = 72000
| Koda telefonê      = (+90) 488
| nexşeya_cihan      = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|37|36|17|N|41|20|22|E|display=inline, title}}
}}
'''Balanê''' ({{bi-tr|Yüceköy}}) gundekî girêdayî [[Kercos]]ê ye.

{{Bajar û gundên Kercewsê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|37|36|17|N|41|20|22|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Kercews| ]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Batmanê]]
[[Kategorî:Gundên Kercewsê]]</text>
      <sha1>ggs3tuek4dlr6axkp88wjjhejlbtdoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên yewnan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>67070</id>
    <revision>
      <id>2087772</id>
      <parentid>1648061</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="ji3wetyblldqfs49w9cg7s834md84mn" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=yewnan
|dewlet=yewnanistan
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|yewnan]]</text>
      <sha1>ji3wetyblldqfs49w9cg7s834md84mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bank</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76575</id>
    <revision>
      <id>2087676</id>
      <parentid>1833468</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="754" sha1="248fmtxfpye01ex0kjdx9cwd9og2xpa" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}
[[Wêne:National_Bank_of_Liechtenstein.JPG|thumb|Bankek li [[Liechtenstein]].]]
'''Bank''' an jî '''perexane''' dezgeha ku pareyên kesan yan şirketan li nik xwe diparêze û pareyan vediguhêze û deynan dide û hin xizmetên din yên darayî pêk tîne.

== Peyvnasî ==
Peyva Bank ji fransî banque ji îtalî ''banco'' ([[dik]], [[doşk]], [[dezgeh]], [[mase]], [[mêze]]) tê. Li vir maseya diravguhêr tê niyazkirî.

== Dîroka bankê ==
Pêşhatiyên zûtirîn ya bankvaniya nûjen meriv li [[Mezopotamya]] texmîn dike.

== Çavkanî ==
https://ku.m.wiktionary.org/wiki/bank
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Heyinên legal]]
[[Kategorî:Pere]]
[[Kategorî:Dahênên îtalî]]</text>
      <sha1>248fmtxfpye01ex0kjdx9cwd9og2xpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balçova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85724</id>
    <revision>
      <id>2087675</id>
      <parentid>1754873</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1416" sha1="8s1a3p5qyrzt4zo7ng1tocdvbvoafqb" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçe
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| wêne               = IzBalçovaU05.jpg
| mezinahiya_wêne    = 250px
| sernavê_wêne       = 
| wêneyê_nexşeyê     = İzmir location Balçova.svg
| welat              = Tirkiye
&lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = 
| parêzgeh           = [[Îzmîr]]
| serbajar           = 
| qeymeqam           = 
| hejmara_nahiyeyan  = &lt;!--- BINEBEŞ ----------------&gt;
| hejmara_bajarokan  = 
| hejmara_taxan      = 
| hejmara_gundan     = 
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 79,357
&lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| sala_nifûsê        = 2018
| nifûsa_bajarî      = 
| nifûsa_gundewarî   = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| nifûsa_serbajarê   = &lt;!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------&gt;
| sala_nifûsa_serbajarê = 
| qada_serbajarê_km2 = 16
| bilindahî_m        = 27
| koda_postayê       = 35XXX
| koda_telefonê      = 232
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat
}}
'''Balçova''' navçeyek bajarê [[Îzmîr]]ê ye. Navçe li ser perava xalîça Îzmîrê hatiye avakirin û navçeyek navenda [[Îzmîr]]ê ye.

== Gelhenasî ==
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara gelhe ya navçeyê 79,357 kes hatiye tomarkirin.

== Erdnîgarî ==
== Girêdanên derve ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Navçeyên Îzmîrê]]
[[Kategorî:Agamemnon]]</text>
      <sha1>8s1a3p5qyrzt4zo7ng1tocdvbvoafqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên çînî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>86551</id>
    <revision>
      <id>2087777</id>
      <parentid>1648062</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="c8i5aeqwj96gsnq81fxcwsw5fojbmbt" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=çînî
|dewlet=çîn
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên asyayî|çînî]]</text>
      <sha1>c8i5aeqwj96gsnq81fxcwsw5fojbmbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baleke (gundistan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88974</id>
    <revision>
      <id>2087674</id>
      <parentid>1779093</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367" sha1="f8ammc0xf3ay9izaskpa6o3egj5qrl8" xml:space="preserve">'''Gundistana Baleke''' navê herêmeke gundistanî ye li [[Herêma Armerde]] ku bi [[Bane (şaristan)|Şaristanê Baneyê]] ve girêdayî ye. Herêm dikeve [[Kurdistan (parêzgeh)|parezgeha Kurdistanê]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]]

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1993an li Îranê]]</text>
      <sha1>f8ammc0xf3ay9izaskpa6o3egj5qrl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Guherto</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92841</id>
    <revision>
      <id>2087639</id>
      <parentid>1159565</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T20:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ beşeke nû</comment>
      <origin>2087639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10304" sha1="elrkjkfw9ehi2600qo3ajoseog27hbh" xml:space="preserve">__NOINDEX__
{{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:37, 28 îlon 2020 (UTC)}}

== Wîkîpediya Meha Asyayê/2020 ==
&lt;div style=&quot;margink-和right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Wêne:Wikipedia Asian Month Logo.svg|150px|center]]&lt;/div&gt; 
:Silav hêja Guherto,
: 
: Em te vedixwînin ji bo beşdarîkirina wîkîmaratona Meha Asyayê. 
:
:'''Wîkîpediya Meha Asyayê''' pêşbaziyeke Wîkîpediyayê yê salane ye ku pêşdederxistina naverokên asyayê bi zimanên curbicur armanc digire. Her civateke beşdar li ser wîkîpediya xwe û bi zimanê xwe di meha çiriya paşîn de maratoneke wîkiyê (edit-a-thon) bi rê ve dibe. Meqseda vê wîkîmaratonê ji xeynî welatê xwe, çêkirin û pêşxistina gotarên nû ên derbarê mijarên Asyayê de ye. Kurdistan û zimanê kurdî jî yek ji welatên Asyayê tê qebûlkirin. Lewma di wîkiyên kurdî de gotarên derbarê Kurdistanê de ji bo vê wîkîmaratonê nayên hejmartin. Beşdarî ne tenê bi welatên Asyayê sînordar e, welatên ne li Asyayê jî dikarin vê maratonê li ser wîkiya xwe li dar bixin û bi vî awayî naverokên di derbarê Asyayê de çêkin an bi pêş bixin. 
:
:''Ka were û em di vê maratonê de pevre ala Wîkîpediyayê bilind bikin û gotarên bi zimanê xwe bi pêş bixin.'' -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 17:46, 12 çiriya paşîn 2020 (UTC) 
:
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
&lt;!-- please edit the &quot;url&quot; accordingly, especially the &quot;section&quot; number; thanks --&gt;
{{clickable button 2|Vêga qeyd bibe|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020/be%c5%9fdar |class=mw-ui-progressive}}
{{clickable button 2|Beşdariyan bişîne|url=https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/asian-month-2020-ku|class=mw-ui-progressive}}
{{clickable button 2|Qaîdeyan bixwîne|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020#qa%c3%aede|class=mw-ui-progressive}}
&lt;/div&gt;

== 🤣 ==

Heval te go tirkê oxiz🤣🤣👏👏👏 [[Bikarhêner:Muş korkutt|Muş korkutt]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Muş korkutt|gotûbêj]]) 12:42, 19 kanûna paşîn 2021 (UTC)
:{{r|Muş korkutt}} Merheba, oxiz çi ye? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 12:55, 19 kanûna paşîn 2021 (UTC)

== Guhertina peyvan ==

Silav  {{Ragihandin|Guherto}} Tu dikarî guhertinên min li ser gotarên ku min nenivîsandiye  betal bikî. Lê gotara [[Jules Verne]] dema ku ez nû di Wîkîpediya de bûm ji hêla min ve hat nivîsandin .Wekî gotara J.K.Rowling, navê min li wir nehatiye nivîsandin, lê her du gotar jî ji aliyê min ve hatine nivîsandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:26, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

:Merḧeba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Mi destê xwe nedaye nivîsarên ko te çêkiriye, li ya Arkadiy Gaydar min bêḧemdî kir lê mi guhertina xwe vegerand. Te nivîsara Jules Verne wextê ko tu ne têketî bûyî çêkiriye ji ber wê mi nizanîbû ma kê çêkiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 09:32, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

::{{Ragihandin|Guherto}}Ew ne sûcê te ye e. Ma tu  dizanî ez çawa dikarim navê xwe wekî rûpêlçekerê her du gotaran binivîsim? Ez ti pirsgirêk bi bikarhênerên din re naxwazim. Naxwazim ku bibêjin min gotara kesekî din guhertiye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:40, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

:::Piştî ko te rûpelê çêkiriye tu nikarî wî tiştî biguherê. Ez ê li cem xwe nivîsênim deqena ez wan rûpelan neguherim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 09:55, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Jixwe ez neketime pey guhertina gotinan. Serê mi pê naêşê ma kesek gotiye edebiyat yan wêje. Tiştê ko ez diguherim ew in ko pêşîka digotin ji bo nimûne &quot;edebiyat&quot; û dûvre te guhertiye tiştekî dî. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 10:04, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

:::::{{Ragihandin|Guherto}} Ez zimanê tûj hez nakim . Ji bo min ne tesaduf e. Tu tenê guhertinên min betal dikî. Gotara [[Misirnasî]] ji aliyê min ve hatiye nivîsandin. Hûn dikarin wê jî kontrol bikin. Pirsgirêka te tune ku gotarên ku min nivîsand ji hêla bikarhênerên din ve têne guhertin. Ez naxwazim şer bikim. Dest ji vê provokasyonê berde. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:15, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Qerar heye ko gotina ol newê bikaranîn. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 15:22, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)
:::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Erê ez tenê guhertinên te betal dikim, ev gava pêşî ye. Te ẍeletî kiriye, te dijmintî li ser gotinên zimanê me kiriye û ez vê ẍeletiyê di'edilênim. Serê mi pê naêşê ma tu çi binivîsênê di nav nivîsaran de lê wextê ko tu nivîsên însanên dî diguherê ez nikarim wî tiştî qebûl bikim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 15:24, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

{{Ragihandin|Guherto}} Qerar a çi ? Peyva ol peyveke derbasdar e . Ez dikarim sed çavkanî bidim te . Te pir caran min ji bo guhertina peyvan rexne kir .Niha tu bi xwe dikî, ma ew ne durûtî ye? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:27, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

:Ez gotinan naguherim. Ez guhertinên te yî beredayî betal dikim. Ferqeke mezin heye di neqeba van meselan de. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 15:29, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

::{{Ragihandin|Guherto}} Tu dikarî guhertinên li ser gotarên din betal bikî. Lê dev ji guhertina gotarên min berde. Te bi xwe di 10ê nîsana 2022an de gotara [[pirtûk]] kir kitêb. Ji ber vê yekê li vir xwe wekî polîsê zimanê kurdî nîşan ne de. Ez ne li vir im ku bi yên din re şer bikim. Ger tu vê provokasyonê ber nedî ez ê astengkirina te pêşniyar bikim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:44, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

:::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Oho tu divegerê berî 1 salî. Mi carek yan di car wilo kir dûvre mi dev jê qera. Nizanim te wê ji kû derxist. Vaye gotûbêja li ser ko &quot;ol&quot; newê bikaranîn: https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Wîkîpediya:Dîwan_(pêşniyaz)#Forma_Gishti_ya_Wikipediya_Kurdi. Mi destê xwe neda nivîsarên ko te çêkiriye ji ẍeynî ên bi &quot;ol&quot;. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 15:59, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

::::{{Ragihandin|Guherto}} Pirsgirêka te bi peyvên wek kitêb û çax (Mongolî) re tune? Lê gelo peyva ol ji bo we pirsgirêkek e? Bêjenasiya peyva dîn jî bi tevahî ne diyar e, ji bo peyvê bêjenasiyên cuda hene. Ji ber wê jî dibe peyv ji zimanê erebî tê. Her wiha dîn jî bi kurdî tê wateya stupid. Ayin di heman demê de  tê wateya rîtûel. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:26, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

:::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: Naxwazim bikevime mesela etîmolojiyê, û çi 'eleqe me'na dîn &quot;stupid&quot; jî heye, ev tiştekî gelekî normal e gelek gotin bi bêhtir ji 1 me'ne hene. Ez dixwazim guhertinên te yî pûç betal bikim. Ewqas. Mi gotiye ez ê rûpelên ko te çêkiriye weke xwe hêlim û heke tu bixwazê guhertinên ol ên li ser rûpelên ko te çêkiriye betal bikê, betal bike.
:::::Tiştekî dî, li ser wîkiyê tiştekî weke &quot;gotarên min&quot; nîne. Nivîsar ên wîkiyê ne, di lîsansê de derbas dibê, tu ne xwediyê nivîsaran î. Dîse jî ez destê xwe nadime nivîsarên ko te çêkiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto#top|gotûbêj]]) 16:34, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

{{Ragihandin|Guherto}}Bi gelemperî xwediyê gotaran tune. Pirsgirêk ew e ku ez tiştekî biguherim wê demê ez têm rexnekirin. Her kes xwedî nêrînek cuda ye. Ji ber vê yekê her tim nîqaş tê kirin. Mixabin, ne hemî bêalî ne. Hevalê {{Ragihandin|MikaelF}}
carekê pêşniyar kir ku nivîskarek dikare peyvekê hilbijêre. Ev jî ne bê problem e. Dibe ku ev tenê bi gotûbêjan çareser bibe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:50, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

== Kurdiya Akademîk ==

Ev dema te xweş be birêz {{r|Guherto}} tu çawan î, baş î? Mamoste, gelo tu dikarî gotareke li ser [[Kurdiya Akademîk]] bi hin çavkaniyên pêbawer binivîsînî? Gelek spas, bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:22, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

Êvar baş hevalê {{Ragihandin|MikaelF}} te girêdanên balkêş belav kir, yek ji malperan got: Kurdiya akademîk tune, tenê Kurdiya rast heye. Ez heman difikirim.Li Îrlendayê,zimanê îngilîzî ji [[zimanê îrlendî]] zêdetir tê axaftin. Gelo îrlendî dibêje ez îrlendiya akademîk nizanim? [[Tirkmancî]] ne pêşketineke normal e, encama dîktatoriya kemalîstî ye. Silav û rêz  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:50, 21 kanûna paşîn 2023 (UTC)

== Merheba ==

Merheba @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]], tu çawa yî, baş î şale? Min ji eserên te pir hez kir û lixwe pirs kir ku îhtîmal heye ku tu li vir çalaktir dibî? Ezê pir kêfxweş biya ma. Ez li her derê bikarhênerên nû ji bo pêşketina wîkîpediyaya me digerim, lê zor e ku meriv însanan kom bike ku bi dilxwazî, zaman û enerjiya xwe li ser wê platformê bişuxilin. Tu hatiye bîrê min, keseke ku bi salan li vir qeyd e. 


Sewa cewabekî ez kêfxweş im. 


Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:05, 27 tebax 2026 (UTC)</text>
      <sha1>elrkjkfw9ehi2600qo3ajoseog27hbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên spanî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101938</id>
    <revision>
      <id>2087751</id>
      <parentid>1648058</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="79x7eeddhlq2agjwvc28bd4mv6fxgvt" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=spanî
|dewlet=spanya
|serkategorî=}}</text>
      <sha1>79x7eeddhlq2agjwvc28bd4mv6fxgvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên brîtanî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102807</id>
    <revision>
      <id>2087768</id>
      <parentid>1648052</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="oolrgzwhyeibx3kky3dmlbcdh41ibef" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=brîtanî
|dewlet=Keyaniya Yekbûyî
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|brîtanî]]</text>
      <sha1>oolrgzwhyeibx3kky3dmlbcdh41ibef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:GH/2021/25</title>
    <ns>10</ns>
    <id>103506</id>
    <revision>
      <id>2087637</id>
      <parentid>891275</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T19:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guherto</username>
        <id>41494</id>
      </contributor>
      <comment>di pêvekê de tê şuxilandin ji ber wê min guhert</comment>
      <origin>2087637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1229" sha1="dm0f4kv14l7jy9o6zxa8kzj67ayc60q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{GH/navîgasyon}}&lt;/noinclude&gt;
[[Wêne:Java programming language logo.svg|left|120px|Sûretê Java]]
'''[[Java]]''' zimanekî programkirinê ye ku di 25ê gulana sala 1995an de hatiye çêkirin. Programên ku bi Javayê hatine nivîsandin karin li gelek deveran bê guhertin bişuxilin. Tiştine Javayê ji [[C (zimanê bernamekirinê)|zimanê C]] hatine deqena hêsanîtir karibe were 'elimîn. Java di dinyayê de zimanê bernamekirinê yê herî naskirî ye. Hedefeke Javayê mimkunkirina şuxilandina programan di hemû sîsteman de ye, yanî divê programeke Javayê di her sîstemê de bi eynî şiklî û xurt bişuxile. Şiklê ku ev pê çêdibe ew e; bê pêşî koda programê tê xistin ''bytecode'', ev şiklekî weke kodê ye ku tenê programa Javayê kare bixwêne. Dûvre jî programa Javayê ji bonî her sîstemê tê çêkirin, û program ''bytecodê'' dixwêne û dixe koda ji bonî wê kompûterê û dişuxilîne. &lt;small&gt;'''([[Java (zimanê bernamekirinê)|bêhtir…]])'''&lt;/small&gt;
;Nimûneya kodê
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;java&quot;&gt;
public class Program {
	public static void main(String[] args) {
		System.out.println(&quot;Merheba, dinya!&quot;);
	}
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;


{{GH/binnivîs|Arşîv=2021|GB=24}}</text>
      <sha1>dm0f4kv14l7jy9o6zxa8kzj67ayc60q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bad Pyrmont</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105154</id>
    <revision>
      <id>2087669</id>
      <parentid>1687445</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="648" sha1="sqoidifw2za8nsosffco1r8vwel96ti" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = [[Bajar]]
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji bajêr
}}
'''Bad Pyrmont''', bajarekî [[Almanya]]yê ye û yek ji bajarên herêma [[Saksonya Jêrîn]] e.&lt;ref&gt;{{Deutsche-staedte.de}}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Almanya-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1805an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Hilweşînên 1494an]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hilweşiyan]]</text>
      <sha1>sqoidifw2za8nsosffco1r8vwel96ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105205</id>
    <revision>
      <id>2087681</id>
      <parentid>1824089</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="689" sha1="eweypkqjhawgsf55w1rf3vlryh00vof" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = [[Bajar]]
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji bajêr
}}
'''Barth''', bajarekî [[Almanya]]yê ye û yek ji bajarên herêma [[Mecklenburg-Vorpommern]]ê ye.&lt;ref&gt;{{Deutsche-staedte.de}}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
* {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Bajarok û şaredariyên Vorpommern-Rügen}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Mecklenburg-Vorpommern-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1255an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Bajarokên Mecklenburg-Vorpommern]]
[[Kategorî:Vorpommern-Rügen]]
[[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]]</text>
      <sha1>eweypkqjhawgsf55w1rf3vlryh00vof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên holendî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>116230</id>
    <revision>
      <id>2087770</id>
      <parentid>1648055</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="jyb85a03lqai085husxnp4uuj7seyuj" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=holendî
|dewlet=holenda
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|holendî]]
[[Kategorî:Nivîskarên holendî]]</text>
      <sha1>jyb85a03lqai085husxnp4uuj7seyuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taher Movassaghian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138348</id>
    <revision>
      <id>2087625</id>
      <parentid>2087422</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Irisan</username>
        <id>54995</id>
      </contributor>
      <comment>Daxuyaniyên bê çavkanî hatin rakirin û çavkanî hatin rastkirin</comment>
      <origin>2087625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3588" sha1="gx09tqgimm501gykayu6sv57rdx3s1f" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî Îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt;

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê Îranî [[Yishmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî û zanîngehî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî [[Şoreşa Îranê]] ya 1979an ew ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian wek rahênerê guleşa azad jî kar kir. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]ê de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', 14ê tîrmeha 2023, bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyanname ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û girtin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Di sala 1980an de, Movassaghian bi Asghar Mehramouz re di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya guleşa azad de bû, di pêşbirkên cîhanê yên li Stockholmê de. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Têbînî û referans ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot; /&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kîmyazanê îranî]]</text>
      <sha1>gx09tqgimm501gykayu6sv57rdx3s1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087626</id>
      <parentid>2087625</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Peşnav û paşnavê wî ermenî bûne…</comment>
      <origin>2087626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3620" sha1="tf806yh8qv4xb863cu8faipz0211p1p" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt; Bi eslê xwe [[ermenî]] bûye.

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê Îranî [[Yishmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî û zanîngehî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî [[Şoreşa Îranê]] ya 1979an ew ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian wek rahênerê guleşa azad jî kar kir. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]ê de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', 14ê tîrmeha 2023, bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyanname ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û girtin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Di sala 1980an de, Movassaghian bi Asghar Mehramouz re di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya guleşa azad de bû, di pêşbirkên cîhanê yên li Stockholmê de. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Têbînî û referans ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot; /&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kîmyazanê îranî]]</text>
      <sha1>tf806yh8qv4xb863cu8faipz0211p1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087627</id>
      <parentid>2087626</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jiyanname */</comment>
      <origin>2087627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3616" sha1="h5x57javfzh1d8pjo6uywxxwlouirgt" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt; Bi eslê xwe [[ermenî]] bûye.

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê Îranî [[Yishmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî û zanîngehî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî [[Şoreşa Îranê]] ya 1979an ew ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian wek rahênerê guleşa azad jî kar kir. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]ê de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', 14ê tîrmeha 2023, bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyan ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û girtin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Di sala 1980an de, Movassaghian bi Asghar Mehramouz re di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya guleşa azad de bû, di pêşbirkên cîhanê yên li Stockholmê de. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Têbînî û referans ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot; /&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kîmyazanê îranî]]</text>
      <sha1>h5x57javfzh1d8pjo6uywxxwlouirgt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087628</id>
      <parentid>2087627</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Têbînî û referans */</comment>
      <origin>2087628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3569" sha1="c708oa2667yygezpwlid284pit8n66u" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt; Bi eslê xwe [[ermenî]] bûye.

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê Îranî [[Yishmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî û zanîngehî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî [[Şoreşa Îranê]] ya 1979an ew ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian wek rahênerê guleşa azad jî kar kir. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]ê de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', 14ê tîrmeha 2023, bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyan ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û girtin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Di sala 1980an de, Movassaghian bi Asghar Mehramouz re di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya guleşa azad de bû, di pêşbirkên cîhanê yên li Stockholmê de. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot; /&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>c708oa2667yygezpwlid284pit8n66u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087629</id>
      <parentid>2087628</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2087629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3553" sha1="3kin8xcr4k6qvkymy03gf52m7yaseut" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt; Bi eslê xwe [[ermenî]] bûye.

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê Îranî [[Yishmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî û zanîngehî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî [[Şoreşa Îranê]] ya 1979an ew ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian wek rahênerê guleşa azad jî kar kir. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]ê de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', 14ê tîrmeha 2023, bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyan ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û girtin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Di sala 1980an de, Movassaghian bi Asghar Mehramouz re di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya guleşa azad de bû, di pêşbirkên cîhanê yên li Stockholmê de. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>3kin8xcr4k6qvkymy03gf52m7yaseut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087630</id>
      <parentid>2087629</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="mg8jhhnie0wfxks0vx42ezl3meuo84m" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt; Bi eslê xwe [[ermenî]] bûye.

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê îranî-ermenî [[Yishmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî û zanîngehî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî [[Şoreşa Îranê]] ya 1979an ew ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian wek rahênerê guleşa azad jî kar kir. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]ê de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', 14ê tîrmeha 2023, bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyan ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û girtin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Di sala 1980an de, Movassaghian bi Asghar Mehramouz re di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya guleşa azad de bû, di pêşbirkên cîhanê yên li Stockholmê de. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>mg8jhhnie0wfxks0vx42ezl3meuo84m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087631</id>
      <parentid>2087630</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3583" sha1="9mm2px18yvthg50hqw295vlzk9yjz0t" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne = Taher David Movassaghian.jpg
}}

'''Taher David Movassaghian''' (4ê çiriya paşîn 1944 – 2ê kanûna pêşîn 1987, [[Poitiers]], [[Fransa]]) kîmyazan, mamosteyê zanîngehê û rewşenbîrekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;SudOuest19021986&quot;&gt;''Sud Ouest'', 19ê sibata 1986.&lt;/ref&gt; Bi eslê xwe [[ermenî]] bûye.

Ew kurê nivîskar û rewşenbîrê îranî-ermenî [[Yishmael Movassaghian|Yişmael Movassaghian]] bû.&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique03051984&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 3ê gulana 1984, hejmar 12 034, sala 40an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian li Îranê di warê zanistî û zanîngehî de dixebitî. Ew li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû û wek serokê Fakulteya Zanistan û mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 23ê îlona 1986, hejmar 221, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Li gel xebata xwe ya zanistî û zanîngehî, Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de jî beşdar bû. Piştî [[Şoreşa Îranê]] ya 1979an ew ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 10ê rêbendana 1986, hejmar 8, sala 43an.&lt;/ref&gt;

Movassaghian wek rahênerê guleşa azad jî kar kir. Di sala 1980an de, bi Asghar Mehramouz re, ew di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya pêşbirkên cîhanê yên guleşa azad li [[Stockholm]]ê, [[Swêd]]ê de bû. Tîma Îranê bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn, piştî Dewletên Yekbûyî.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot;&gt;[https://sedayekoshti.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88/ «تاریخچه رقابت های جهانی کشتی آزاد نوجوانان ۱۹۷۶و ۱۹۸۰»], ''Sedaye Koshti'', 14ê tîrmeha 2023, bi farisî, gihîştin: 19ê tebaxa 2026.&lt;/ref&gt;

== Jiyan ==

=== Xebata zanistî û zanîngehî ===

Taher Movassaghian di warê kîmyayê de dixebitî û li [[Zanîngeha Tehranê]] mamoste bû. Ew wek mufetîşê giştî yê perwerdehiya bilind û serokê Fakulteya Zanistan kar kir.&lt;ref name=&quot;Courrier23091986&quot; /&gt;

=== Çalakiya siyasî û girtin ===

Movassaghian di jiyana siyasî ya Îranê de beşdar bû.

Ew li Îranê hate girtin. Di hevpeyvînên xwe yên bi çapemeniya Fransî re, Movassaghian şertên girtîgehên Îranê şirove kir û got ku ew rastî tundiya bedenî û derûnî, îşkence û zextê hatiye.&lt;ref name=&quot;Courrier16081984&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 16ê tebaxa 1984, hejmar 189, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NouvelleRepublique28121985&quot;&gt;''La Nouvelle République du Centre-Ouest'', 28–29ê kanûna pêşîn 1985, hejmar 12 535, sala 41an.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Courrier19091986&quot;&gt;''Le Courrier de l'Ouest'', 19ê îlona 1986.&lt;/ref&gt;

Paşê Movassaghian ji Îranê derket û li Fransayê penaberî xwest. Di rêbendana 1986an de, ''Le Courrier de l'Ouest'' ragihand ku ji bo parastina wî hin tedbîr dihatin girtin û [[Amnesty International]] jî di van hewldanan de beşdar bû.&lt;ref name=&quot;Courrier10011986&quot; /&gt;

=== Guleş ===

Di sala 1980an de, Movassaghian bi Asghar Mehramouz re di koma rahêneriya tîma ciwanên Îranê ya guleşa azad de bû, di pêşbirkên cîhanê yên li Stockholmê de. Îran bi deh guleşvanan beşdar bû û di nav 23 tîman de bi 54 puanan bû duyemîn.&lt;ref name=&quot;SedayeKoshti1980&quot; /&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>9mm2px18yvthg50hqw295vlzk9yjz0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baruch Goldstein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139312</id>
    <revision>
      <id>2087682</id>
      <parentid>1800524</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3555" sha1="5u7tz2moshtyxv3j412oyf4e83vr79j" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Baruch Kopel Goldstein''' (bi îbranî: ברוך קופל גולדשטיין; bi navê '''Benjamin Carl Goldstein''' ji dayik bûye;&lt;ref&gt;{{Jêder |paşnav=Martin |pêşnav=Gus |sernav=Goldstein, Baruch (1957–1994) |tarîx=2011 |url=https://sk.sagepub.com/reference/terrorism2ed/n158.xml |rr=233 |çap=2 |cih=Thousand Oaks |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781412980173 |isbn=9781412980166 |roja-gihiştinê=2022-12-20 |ensîklopedî=The SAGE Encyclopedia of Terrorism }}&lt;/ref&gt; 9ê Kanûna Pêşîn, 1956 - 25 Sibat, 1994) terorîstekî Îsraîlî-Amerîkî, tundrewiya cihû, wekî endamê partiya terorîstî a [[Yekîtiya Parastina Cihûyan|JDL]] bû ku [[Komkujiya mizgefta îbrahîmî]] pêk anî.&lt;ref&gt;''Israel and the Politics of Jewish Identity: The Secular-Religious Impasse''. By Asher Cohen, Bernard Susser. p.59&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jta.org/news/article/2010/08/26/2740644/cia-paper-cites-jewish-acts-of-terrorism &quot;CIA paper cites Jewish acts of terrorism&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829082156/http://www.jta.org/news/article/2010/08/26/2740644/cia-paper-cites-jewish-acts-of-terrorism|date=2010-08-29}}, JTA, 26 August 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hillel Kutler, [https://pqasb.pqarchiver.com/jpost/access/62534564.html?dids=62534564:62534564&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;date=Apr+30%2C+1995&amp;author=HILLEL+KUTTLER%3B+WASHINGTON&amp;pub=Jerusalem+Post&amp;desc=US+report+cites+increase+in+terrorism+deaths+in+Israel&amp;pqatl=google &quot;US report cites increase in terrorism deaths in Israel&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130201051912/http://pqasb.pqarchiver.com/jpost/access/62534564.html?dids=62534564:62534564&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;date=Apr+30,+1995&amp;author=HILLEL+KUTTLER;+WASHINGTON&amp;pub=Jerusalem+Post&amp;desc=US+report+cites+increase+in+terrorism+deaths+in+Israel&amp;pqatl=google |date=2013-02-01 }}, ''Jerusalem Post'', 30 April 1995&lt;/ref&gt; Goldstein alîgirê Kach bû, partiyek olî ya siyonîst ku Yekîtiya Ewropî û gelek welatên din wekî terorîst binav dikin.&lt;ref name=&quot;eu-2009/67/CFSP&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2009:023:0037:0042:EN:PDF |sernav=COUNCIL COMMON POSITION 2009/67/CFSP |tarîx=26 kanûna paşîn 2009 |xebat=Official Journal of the European Union |weşanger=European Union |rûpel=L 23/41 }}&lt;/ref&gt;

Goristana Goldstein ji bo tundrewên Cihû bû ziyaretgeh.&lt;ref name=&quot;Party&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/685792.stm |sernav=Graveside party celebrates Hebron massacre |tarîx=21 adar 2000 |xebat=BBC News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090801045341/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/685792.stm |roja-arşîvê=1 tebax 2009 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2009 }}&lt;/ref&gt; Li ser gorê ev gotin hatine nivîsandin: &quot;Wî canê xwe ji bo gelê Îsraêl, Tewrat û welatê wî da.&quot;&lt;ref name=&quot;shame&quot;&gt;{{Jêder-magazîn |nivîskar=Ayelet Waldman |sal=2014 |sernav=The Shame of Shuhada Street |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/06/the-shame-of-shuhada-street-hebron/372639/ |rewşa-urlyê=zindî |magazîn=[[The Atlantic]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171116214651/https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/06/the-shame-of-shuhada-street-hebron/372639/ |roja-arşîvê=2017-11-16 |roja-gihiştinê=2017-03-05 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1956]]
[[Kategorî:Mirin 1994]]
[[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]]</text>
      <sha1>5u7tz2moshtyxv3j412oyf4e83vr79j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Babaheyder</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141248</id>
    <revision>
      <id>2087666</id>
      <parentid>1750043</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2933" sha1="br15sfevzt2dqyxqdxal72m23hj9lqm" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| reng_sernivîs_hindur = 
| reng_sernivîs_nivîs = 
| reng_beş_hindur    = 
| reng_beş_nivîs     = 
| sernavê_şablonê    = 
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = #Rojhilata Kurdistanê#Îran
| nexşeya_cihan_bin  = 
| nc_relief          = erê
| nc_firehî          = 
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = [[Rojhilata Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îran]]
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| kargêrî2_sernav    = 
| kargêrî2           = 
| kargêrî3_sernav    = 
| kargêrî3           = 
| ...
| kargêrî7_sernav    = 
| kargêrî7           = 
| herêm              = 
| parêzgeh           = [[Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)|Çarmihal û Bextiyarî]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 10.922 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2016]]
| gelhe_çavkanî      = 
| berbelavî          = 
| gelhe1_sernav      = 
| gelhe1             = 
| gelhe1_sal         = 
| gelhe2_sernav      = 
| gelhe2             = 
| gelhe2_sal         = 
| gelhe3_sernav      = 
| gelhe3             = 
| gelhe3_sal         = &lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 
| rûerd1_sernav      = 
| rûerd1             = 
| rûerd2_sernav      = 
| rûerd2             = 
| rûerd3_sernav      = 
| rûerd3             = 
| bilindayî          = 
| dem                = &lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| malper             = &lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = 
| nexşe_firehî       = 
| nexşe_sernav       = 
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = 
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = 
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
| wêne2              = 
| wêne2_firehî       = 
| wêne2_sernav       = 
}}
'''Babaheyder''', yek ji [[bajar]]ên bi ser [[parêzgeh]]a [[Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)|Çarmihal û Bextiyarî]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku di nav sinorê [[Îran]]ê de maye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî]]
[[Kategorî:Avabûnên 1992an li Îranê]]</text>
      <sha1>br15sfevzt2dqyxqdxal72m23hj9lqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baqêrşehr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141571</id>
    <revision>
      <id>2087678</id>
      <parentid>1750054</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1001" sha1="rvqm09nnw80wlz9yiljanzwe95bb8vp" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_fermî         = 
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = 
| welat              = {{ala|Îran}}
| welat_alî          = 
| dûgel              = 
| parêzgeh           = [[Tehran (parêzgeh)|Tehranê]]
| serbajar           = 
| rûerd              = 
| gelhe              = 80,388 &lt;ref&gt;https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395&lt;/ref&gt; (2016)
| bilindayî          = 
| nexşe              = 
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| malper             = 
}}
'''Baqêrşehr ''' ({{bi-fa|باقرشهر}}), yek ji bajarê parêzgeha [[Tehran (parêzgeh)|Tehranê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Parêzgeha Tehranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-Îran-şitil}}

[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Tehranê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]]</text>
      <sha1>rvqm09nnw80wlz9yiljanzwe95bb8vp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvan li gorî parzemînan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>276275</id>
    <revision>
      <id>2087765</id>
      <parentid>2036083</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="tn7r394wdddpjo8kxg1lh4bli1c784j" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvan| 01]]
[[Kategorî:Nivîskar li gorî parzemînan| Helbestvan]]</text>
      <sha1>tn7r394wdddpjo8kxg1lh4bli1c784j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baugé-en-Anjou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287853</id>
    <revision>
      <id>2087684</id>
      <parentid>1884341</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SakuraBot</username>
        <id>54179</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2087684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="885" sha1="q2x6hzqqedgo31laocsi3949hd5xqm0" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Baugé-en-Anjou
| statû              = Komun
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji komunê
}}
'''Baugé-en-Anjou''' komuneke departmena [[Maine-et-Loire]] ya li herêma [[Pays de la Loire]]yê ye ku komuneke li rojavayê [[Fransa]]yê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.insee.fr/fr/accueil |sernav=Accueil − Insee − Institut national de la statistique et des études économiques {{!}} Insee |malper=www.insee.fr |roja-gihiştinê=2024-12-11}}&lt;/ref&gt;
== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Mijarên têkildar ==
* [[Komunên departmena Maine-et-Loireyê]]
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Fransa-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Komunên departmena Maine-et-Loireyê]]
[[Kategorî:Avabûnên 2013an li Fransayê]]</text>
      <sha1>q2x6hzqqedgo31laocsi3949hd5xqm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên misirî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>310891</id>
    <revision>
      <id>2087781</id>
      <parentid>1955570</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="2wljw127t59z5w6ctjw1f5zvdb23yj3" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=misirî
|dewlet=misir
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên asyayî|misirî]]</text>
      <sha1>2wljw127t59z5w6ctjw1f5zvdb23yj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087782</id>
      <parentid>2087781</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="7idbgqatyao8z69n5cjltyo8dplrd8q" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=misirî
|dewlet=misir
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên afrîkî|misirî]][[Kategorî:Fîlozofên asyayî|misirî]]</text>
      <sha1>7idbgqatyao8z69n5cjltyo8dplrd8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîga 3em a FFT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316133</id>
    <revision>
      <id>2087730</id>
      <parentid>2002105</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2087730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1997" sha1="d3yj83kcvfc36rpnwfenm48wipge811" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| nav                = TFF 3. Lig
| navê_resmî         = TFF 3. Lig
| wêne               = 
| pîvana_wêne        = 200px
| welat              = {{Ala|Tirkiye}}
| herêm              = [[UEFA]]
| damezrandin        = 2001
| asta_lîgê          = Asta 4emîn
| tîm_hejmar         = 64 (4 kom)
| lîga_jor           = [[TFF 2. Lig]]
| lîga_jêr           = [[Bölgesel Amatör Lig]] (BAL)
| kupa_navxweyî      = [[Kupaya Tirkiyeyê]]
| şampiyonên_dawî    = [[Kepezspor]], [[Batman Petrolspor]], [[Karaköprü Belediyespor]], [[Adana 1954 FK]] (2023-24)
| malper             = [https://www.tff.org tff.org]
}}
'''Lîga 3em a FFT''' ({{langx|tr|TFF 3. Lig}}), asta çarem û asta dawî ya lîga [[futbol]]ê ya profesyonel a li [[Tirkiye]]yê ye. Ev lîg di sala 2001ê de hat damezrandin û wekî dergeha derbasbûna ji lîgên amator ber bi lîgên profesyonel ve tê qebûlkirin.

== Sîstema lîgê ==
Lîg ji çar koman pêk tê. Di her komê de 15 an 16 tîm hene.
* Şampiyonên her çar koman (yên di rêza yekem de) rasterast derdikevin [[Lîga 2em a FFT]].
* Ji bo tîmên din, sîstema [[playoff]]ê tê meşandin da ku tîmên nû derkevin asta jor.
* Tîmên ku di rêzên dawî de dimînin, dadikevin [[Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiyeyê|Lîga Amator a Herêmî]] (BAL) ({{langx|tr|Bölgesel Amatör Lig}}).

== Şampiyonên dawî (2023-2024) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kom !! Şampiyon
|-
| Koma 1em || [[Kepezspor]]
|-
| Koma 2em || [[Batman Petrolspor]]
|-
| Koma 3em || [[Karaköprü Belediyespor]]
|-
| Koma 4emîn || [[Adana 1954 FK]]
|}

== Dîrok ==
Beriya sala 2001ê, asta sêyem wekî &quot;Lîga 3em&quot; dihat naskirin. Lê piştî avakirina [[Super Lîg]] û [[Lîga 1em a FFT]], ev lîg wekî asta çarem hat birêkxistin.

== Mijarên têkildar ==
* [[Lîga 2em a FFT]]
* [[Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiyeyê]]
* [[Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê]]

{{Çk}}

[[Kategorî:Lîga 3em a FFT| ]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê li Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>d3yj83kcvfc36rpnwfenm48wipge811</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087731</id>
      <parentid>2087730</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Şampiyonên dawî (2023-2024) */</comment>
      <origin>2087731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1994" sha1="oummw5codz82hxrzer7eko26vvt64l9" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| nav                = TFF 3. Lig
| navê_resmî         = TFF 3. Lig
| wêne               = 
| pîvana_wêne        = 200px
| welat              = {{Ala|Tirkiye}}
| herêm              = [[UEFA]]
| damezrandin        = 2001
| asta_lîgê          = Asta 4emîn
| tîm_hejmar         = 64 (4 kom)
| lîga_jor           = [[TFF 2. Lig]]
| lîga_jêr           = [[Bölgesel Amatör Lig]] (BAL)
| kupa_navxweyî      = [[Kupaya Tirkiyeyê]]
| şampiyonên_dawî    = [[Kepezspor]], [[Batman Petrolspor]], [[Karaköprü Belediyespor]], [[Adana 1954 FK]] (2023-24)
| malper             = [https://www.tff.org tff.org]
}}
'''Lîga 3em a FFT''' ({{langx|tr|TFF 3. Lig}}), asta çarem û asta dawî ya lîga [[futbol]]ê ya profesyonel a li [[Tirkiye]]yê ye. Ev lîg di sala 2001ê de hat damezrandin û wekî dergeha derbasbûna ji lîgên amator ber bi lîgên profesyonel ve tê qebûlkirin.

== Sîstema lîgê ==
Lîg ji çar koman pêk tê. Di her komê de 15 an 16 tîm hene.
* Şampiyonên her çar koman (yên di rêza yekem de) rasterast derdikevin [[Lîga 2em a FFT]].
* Ji bo tîmên din, sîstema [[playoff]]ê tê meşandin da ku tîmên nû derkevin asta jor.
* Tîmên ku di rêzên dawî de dimînin, dadikevin [[Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiyeyê|Lîga Amator a Herêmî]] (BAL) ({{langx|tr|Bölgesel Amatör Lig}}).

== Şampiyonên dawî (2023-2024) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kom !! Şampiyon
|-
| Koma 1em || [[Kepezspor]]
|-
| Koma 2em || [[Batman Petrolspor]]
|-
| Koma 3em || [[Karaköprü Belediyespor]]
|-
| Koma 4em || [[Adana 1954 FK]]
|}

== Dîrok ==
Beriya sala 2001ê, asta sêyem wekî &quot;Lîga 3em&quot; dihat naskirin. Lê piştî avakirina [[Super Lîg]] û [[Lîga 1em a FFT]], ev lîg wekî asta çarem hat birêkxistin.

== Mijarên têkildar ==
* [[Lîga 2em a FFT]]
* [[Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiyeyê]]
* [[Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê]]

{{Çk}}

[[Kategorî:Lîga 3em a FFT| ]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê li Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>oummw5codz82hxrzer7eko26vvt64l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiyeyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316134</id>
    <revision>
      <id>2087732</id>
      <parentid>2002300</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2087732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1788" sha1="szon0qeufx5gtbe3e98y0ozv8ghyrhf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| nav                = Bölgesel Amatör Lig
| navê_resmî         = Bölgesel Amatör Lig (BAL)
| wêne               = 
| pîvana_wêne        = 200px
| welat              = {{Ala|Tirkiye}}
| herêm              = [[UEFA]]
| damezrandin        = 2010
| asta_lîgê          = Asta 5em (Amator)
| tîm_hejmar         = ~160 (10-12 kom)
| lîga_jor           = [[TFF 3. Lig]]
| lîga_jêr           = [[Süper Amatör Lig]]ler
| kupa_navxweyî      = [[Kupaya Tirkiyeyê]]
| malper             = [https://www.tff.org tff.org]
}}
'''Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiyeyê''' ({{langx|tr|Bölgesel Amatör Lig}}), asta pêncem a pergala futbolê ya li [[Tirkiye]]yê ye. Ev lîg asta herî bilind a lîgên amator e.

== Sîstema lîgê ==
Lîg ji gelek koman pêk tê (hejmar her sal li gorî serlêdanan diguhere, bi gelemperî 10-12 kom in).
* Tîmên ku di komên xwe de dibin şampiyon, mafê derketina [[TFF 3. Lig]]ê (asta profesyonel) bi dest dixin.
* Tîmên ku di rêzên dawî de dimînin, dadikevin lîga amator a bajarê xwe ([[Süper Amatör Lig]]).
* Statuya lîgê her sal ji aliyê [[Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê]] ve tê nûkirin.

== Dîrok ==
BAL di sala 2010an de hat damezrandin. Armanca wê ev e ku futbol li hemû bajarên Tirkiyeyê belav bibe û tîmên amator bêtir tecrube bi dest bixin beriya ku derkevin lîgên profesyonel.

== Beşdarbûn ==
Her sal ji her bajarî (wekî [[Stembol]], [[Enqere]], [[Îzmir]] û bajarên din) tîm li gorî serkeftina xwe ya di lîgên herêmî de beşdarî BALê dibin.

== Mijarên têkildar ==
* [[TFF 3. Lig]]
* [[Süper Amatör Lig]]
* [[Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê]]

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bölgesel Amatör Lig]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê li Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>szon0qeufx5gtbe3e98y0ozv8ghyrhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087733</id>
      <parentid>2087732</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mijarên têkildar */</comment>
      <origin>2087733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1793" sha1="av6477grm4xul2xwxgkznjzicwjw5ze" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| nav                = Bölgesel Amatör Lig
| navê_resmî         = Bölgesel Amatör Lig (BAL)
| wêne               = 
| pîvana_wêne        = 200px
| welat              = {{Ala|Tirkiye}}
| herêm              = [[UEFA]]
| damezrandin        = 2010
| asta_lîgê          = Asta 5em (Amator)
| tîm_hejmar         = ~160 (10-12 kom)
| lîga_jor           = [[TFF 3. Lig]]
| lîga_jêr           = [[Süper Amatör Lig]]ler
| kupa_navxweyî      = [[Kupaya Tirkiyeyê]]
| malper             = [https://www.tff.org tff.org]
}}
'''Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiyeyê''' ({{langx|tr|Bölgesel Amatör Lig}}), asta pêncem a pergala futbolê ya li [[Tirkiye]]yê ye. Ev lîg asta herî bilind a lîgên amator e.

== Sîstema lîgê ==
Lîg ji gelek koman pêk tê (hejmar her sal li gorî serlêdanan diguhere, bi gelemperî 10-12 kom in).
* Tîmên ku di komên xwe de dibin şampiyon, mafê derketina [[TFF 3. Lig]]ê (asta profesyonel) bi dest dixin.
* Tîmên ku di rêzên dawî de dimînin, dadikevin lîga amator a bajarê xwe ([[Süper Amatör Lig]]).
* Statuya lîgê her sal ji aliyê [[Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê]] ve tê nûkirin.

== Dîrok ==
BAL di sala 2010an de hat damezrandin. Armanca wê ev e ku futbol li hemû bajarên Tirkiyeyê belav bibe û tîmên amator bêtir tecrube bi dest bixin beriya ku derkevin lîgên profesyonel.

== Beşdarbûn ==
Her sal ji her bajarî (wekî [[Stembol]], [[Enqere]], [[Îzmir]] û bajarên din) tîm li gorî serkeftina xwe ya di lîgên herêmî de beşdarî BALê dibin.

== Mijarên têkildar ==
* [[Lîga 3em a FFT]]
* [[Süper Amatör Lig]]
* [[Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê]]

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bölgesel Amatör Lig]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê li Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>av6477grm4xul2xwxgkznjzicwjw5ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clube Atlético Mineiro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329541</id>
    <revision>
      <id>2087622</id>
      <parentid>2087617</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T12:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2737" sha1="bbw7d62djy5y9ka31jkl8vpl6s3ibye" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Clube Atlético Mineiro''', bi navê '''Atlético Mineiro''' an jî '''Atlético''' jî tê nasîn, yaneyek [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Brezîl|Brezîlyayê]] ye ku li bajarê [[Belo Horizonte]], paytexta eyaleta [[Minas Gerais]], cih digire. Di 25ê adara 1908an de ji aliyê 22 xwendekaran ve li parka bajêr a Belo Horizonteyê hate damezrandin. Lîstikên xwe yên malê li [[Arena MRV]] dilîze, ku mezinahiya wê dikare nêzî 46.000 temaşevan li xwe digre. Niha di [[Campeonato Mineiro]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya eyaleta Minas Gerais e, û di [[Campeonato Brasileiro Série A]] de, ku asta herî bilind a futbolê ya Brezîlyayê ye, pêşbaziyê dike.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/institucional/apresentacao/ Apresentação] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Atlético Mineiro yek ji tîmên herî serkeftî yên futbolê li Minas Gerais e û 50 caran [[Campeonato Mineiro]] bi dest xistiye. Di asta neteweyî de, yane di salên 1937, 1971 û 2021an de [[Campeonato Brasileiro]] bi dest xistiye. Di sala 2013an de [[Copa Libertadores]] û di sala 2014an de [[Recopa Sudamericana]] bi dest xistiye. Her wiha di salên 2014 û 2021an de [[Copa do Brasil]] û di salên 1992 û 1997an de [[Copa CONMEBOL]] bi dest xistiye.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/futebol/masculino/titulos/ Títulos] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/titulo/campeonato-mineiro-2025-hexacampeao/ Campeonato Mineiro 2025] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Atlético Mineiro yek ji tîmên herî girîng ên futbolê yên Brezîlyayê ye û bi navê Galo jî tê nasîn. Galo, ku wateya wê ''dîk'' e, maskot û yek ji sembolên sereke yên yaneyê ye. Di sala 1945an de karîkaturîst [[Fernando Pieruccetti]], ku bi navê Mangabeira jî dihat nasîn, wêneyê Galo yê ku îro wek sembola yaneyê tê nasîn afirand.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;

Dijberê sereke yê Atlético Mineiro, yaneya [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]] ye. Hevrikiya di navbera her du tîman de bi navê [[Clássico Mineiro]] tê nasîn. Dema ku her du yane li hember hev dilîzin, ev derbî yek ji pêşbirkinên herî girîng ên futbolê li eyaleta Minas Gerais e. Di 27ê mijdara 1927an de Atlético Mineiro Cruzeiro bi encama 9–2 têk bir, ku ev yek ji encamên herî navdar ên dîroka vê hevrikiyê ye.&lt;ref&gt;[https://atletico.com.br/identidade/historia/ História] — Clube Atlético Mineiro&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Campeonato Brasileiro Série A]]
[[Kategorî:Futbol li Brezîl]]

[[en:Clube Atlético Mineiro]]</text>
      <sha1>bbw7d62djy5y9ka31jkl8vpl6s3ibye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>AFA Liga Profesional de Fútbol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329542</id>
    <revision>
      <id>2087728</id>
      <timestamp>2026-08-28T08:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Primera División''' (bilêvkirina spanî: [pɾiˈmeɾa ðiβiˈsjon]; bi kurdî: ''&quot;Dabeşa Yekem&quot;'') bi navê fermî '''Liga Profesional de Fútbol''' tê nasîn, an jî ji ber sponsoriyê wekî '''Torneo &quot;Mercado Libre&quot;''' ('''Torneo MELI''') tê binavkirin, lîga [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Arjentîn]]&lt;nowiki/&gt;ê ye û asta herî bilind a pergala lîgên futbolê ya Arjantînê ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.goalazo.com/category/argentina-pr...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2087728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3928" sha1="ib5njiivclaiw2602p7rcihuxx18cnu" xml:space="preserve">'''Primera División''' (bilêvkirina spanî: [pɾiˈmeɾa ðiβiˈsjon]; bi kurdî: ''&quot;Dabeşa Yekem&quot;'') bi navê fermî '''Liga Profesional de Fútbol''' tê nasîn, an jî ji ber sponsoriyê wekî '''Torneo &quot;Mercado Libre&quot;''' ('''Torneo MELI''') tê binavkirin, lîga [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Arjentîn]]&lt;nowiki/&gt;ê ye û asta herî bilind a pergala lîgên futbolê ya Arjantînê ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.goalazo.com/category/argentina-primera-division/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Ev lîga ji aliyê [[Komeleya Futbolê ya Arjantîn|Komeleya Futbolê ya Arjantînê]] (AFA) ve tê birêvebirin û li gorî pergala hilkişîn û daxistinê bi [[Primera Nacional]] (Lîgaya Duyemîn) re girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pears |pêşnav=Tim |tarîx=2006-06-03 |sernav=Salvation army |url=https://www.theguardian.com/sport/2006/jun/04/worldcup2006.football3 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Yaneyên ku di dawiyê de di cihên herî jêr ên rêzê de cih digirin, ji lîga yekem tên daxistin û di demsala pêş de di Primera Nacional de dilîzin.

Arjantîn di sala 1891an de yekemîn pêşbaziya futbolê ya xwe li dar xist, û bi vî awayî bû yekem welatê derveyî [[Keyaniya Yekbûyî]] ku lîgeyeke futbolê ava kir. Lîga Futbolê di sala 1888an de li [[Înglistan|Înglistanê]] dest pê kir, û piştî wê di sala 1890an de lîgeyên [[Skotlenda|Skotlendayê]] û [[Komara Îrlendayê|Îrlandayê]] hatin damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.givemesport.com/oldest-football-soccer-competitions-history/ |sernav=7 Oldest Football Competitions in the World |malper=GiveMeSport |tarîx=2024-03-23 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en |paşnav=McMonnies |pêşnav=Alex}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://topsoccerblog.com/oldest-football-leagues-world/ |sernav=10 Oldest Football Leagues In The World |malper=Top Soccer Blog |tarîx=2025-11-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Nwokolo |pêşnav=Collins}}&lt;/ref&gt; Di salên destpêkê de, tenê yaneyên ji [[Buenos Aires]], Buenos Airesa Mezin, [[La Plata]], [[Rosario]], [[Santa Fe, Arjentîn|Santa Fe]] û [[Córdoba, Arjentîn|Córdoba]] girêdayî federasyona neteweyî bûn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200617040504/http://historiayfutbol.obolog.es/argentina-1ra-division-1894-161838 |sernav=}}&lt;/ref&gt; Yaneyên ji bajarên din jî di salên paşîn de tev li pêşbaziyê bûn.

Di sala 1931an de, Primera División bû lîgeyeke profesyonel, dema ku 18 yane ji lîgeyên amatûr veqetiyan û ji bo xwe pêşbaziyeke profesyonel ava kirin.

Şampiyoniya futbolê ya Arjantînê ji aliyê [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê]] (IFFHS) ve ji bo sala sala 2015an wekî yek ji deh lîgeyên herî bihêz ên cîhanê hate rêzkirin. Arjantîn di rêza 4em de cih girt, piştî [[La Liga]] ya Spanî, [[Serie A]] ya Îtalyayê û [[Bundesliga]] ya Almanyayê. Lê paşê di lîsteya sala 2021an de daket rêza 19an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iffhs.de/the-strongest-league-in-the-world-2015/ |sernav=THE STRONGEST LEAGUE IN THE WORLD 2015 |tarîx=2022-07-17 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=de}}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, IFFHS Liga Profesional di rêza 10an de bi 966,5 xalan rêz kir. Di heman rêzbendiyê de, Serie A ya Îtalyayê bi 1619,5 xalan di rêza yekem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pagina12.com.ar/708679-el-ranking-de-las-10-mejores-ligas-del-mundo-que-puesto-ocup |sernav=El ranking de las 10 mejores ligas del mundo: ¿qué puesto ocupa el torneo argentino? |malper=Página{{!}}12 |tarîx=2024-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=es}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:AFA Liga Profesional de Fútbol]]
[[Kategorî:Futbol li Arjentîn]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Latînî]]

[[en.AFA Liga Profesional de Fútbol]]</text>
      <sha1>ib5njiivclaiw2602p7rcihuxx18cnu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087729</id>
      <parentid>2087728</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <origin>2087729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3928" sha1="69vwmxfnsgsdv1y8b8t66296yy74i92" xml:space="preserve">'''Primera División''' (bilêvkirina spanî: [pɾiˈmeɾa ðiβiˈsjon]; bi kurdî: ''&quot;Dabeşa Yekem&quot;'') bi navê fermî '''Liga Profesional de Fútbol''' tê nasîn, an jî ji ber sponsoriyê wekî '''Torneo &quot;Mercado Libre&quot;''' ('''Torneo MELI''') tê binavkirin, lîga [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Arjentîn]]&lt;nowiki/&gt;ê ye û asta herî bilind a pergala lîgên futbolê ya Arjantînê ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.goalazo.com/category/argentina-primera-division/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Ev lîga ji aliyê [[Komeleya Futbolê ya Arjantîn|Komeleya Futbolê ya Arjantînê]] (AFA) ve tê birêvebirin û li gorî pergala hilkişîn û daxistinê bi [[Primera Nacional]] (Lîgaya Duyemîn) re girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pears |pêşnav=Tim |tarîx=2006-06-03 |sernav=Salvation army |url=https://www.theguardian.com/sport/2006/jun/04/worldcup2006.football3 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Yaneyên ku di dawiyê de di cihên herî jêr ên rêzê de cih digirin, ji lîga yekem tên daxistin û di demsala pêş de di Primera Nacional de dilîzin.

Arjantîn di sala 1891an de yekemîn pêşbaziya futbolê ya xwe li dar xist, û bi vî awayî bû yekem welatê derveyî [[Keyaniya Yekbûyî]] ku lîgeyeke futbolê ava kir. Lîga Futbolê di sala 1888an de li [[Înglistan|Înglistanê]] dest pê kir, û piştî wê di sala 1890an de lîgeyên [[Skotlenda|Skotlendayê]] û [[Komara Îrlendayê|Îrlandayê]] hatin damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.givemesport.com/oldest-football-soccer-competitions-history/ |sernav=7 Oldest Football Competitions in the World |malper=GiveMeSport |tarîx=2024-03-23 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en |paşnav=McMonnies |pêşnav=Alex}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://topsoccerblog.com/oldest-football-leagues-world/ |sernav=10 Oldest Football Leagues In The World |malper=Top Soccer Blog |tarîx=2025-11-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Nwokolo |pêşnav=Collins}}&lt;/ref&gt; Di salên destpêkê de, tenê yaneyên ji [[Buenos Aires]], Buenos Airesa Mezin, [[La Plata]], [[Rosario]], [[Santa Fe, Arjentîn|Santa Fe]] û [[Córdoba, Arjentîn|Córdoba]] girêdayî federasyona neteweyî bûn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200617040504/http://historiayfutbol.obolog.es/argentina-1ra-division-1894-161838 |sernav=}}&lt;/ref&gt; Yaneyên ji bajarên din jî di salên paşîn de tev li pêşbaziyê bûn.

Di sala 1931an de, Primera División bû lîgeyeke profesyonel, dema ku 18 yane ji lîgeyên amatûr veqetiyan û ji bo xwe pêşbaziyeke profesyonel ava kirin.

Şampiyoniya futbolê ya Arjantînê ji aliyê [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê]] (IFFHS) ve ji bo sala sala 2015an wekî yek ji deh lîgeyên herî bihêz ên cîhanê hate rêzkirin. Arjantîn di rêza 4em de cih girt, piştî [[La Liga]] ya Spanî, [[Serie A]] ya Îtalyayê û [[Bundesliga]] ya Almanyayê. Lê paşê di lîsteya sala 2021an de daket rêza 19an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iffhs.de/the-strongest-league-in-the-world-2015/ |sernav=THE STRONGEST LEAGUE IN THE WORLD 2015 |tarîx=2022-07-17 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=de}}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, IFFHS Liga Profesional di rêza 10an de bi 966,5 xalan rêz kir. Di heman rêzbendiyê de, Serie A ya Îtalyayê bi 1619,5 xalan di rêza yekem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pagina12.com.ar/708679-el-ranking-de-las-10-mejores-ligas-del-mundo-que-puesto-ocup |sernav=El ranking de las 10 mejores ligas del mundo: ¿qué puesto ocupa el torneo argentino? |malper=Página{{!}}12 |tarîx=2024-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=es}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:AFA Liga Profesional de Fútbol]]
[[Kategorî:Futbol li Arjentîn]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Latînî]]

[[en:AFA Liga Profesional de Fútbol]]</text>
      <sha1>69vwmxfnsgsdv1y8b8t66296yy74i92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087789</id>
      <parentid>2087729</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3953" sha1="2qd090nqs47j9ut1f39mb3lkisk0aac" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Primera División''' (bilêvkirina spanî: [pɾiˈmeɾa ðiβiˈsjon]; bi kurdî: ''&quot;Dabeşa Yekem&quot;'') bi navê fermî '''Liga Profesional de Fútbol''' tê nasîn, an jî ji ber sponsoriyê wekî '''Torneo &quot;Mercado Libre&quot;''' ('''Torneo MELI''') tê binavkirin, lîga [[futbol]]&lt;nowiki/&gt;ê ya profesyonel a [[Arjentîn]]&lt;nowiki/&gt;ê ye û asta herî bilind a pergala lîgên futbolê ya Arjantînê ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.goalazo.com/category/argentina-primera-division/ |sernav=}}&lt;/ref&gt; Ev lîga ji aliyê [[Komeleya Futbolê ya Arjantîn|Komeleya Futbolê ya Arjantînê]] (AFA) ve tê birêvebirin û li gorî pergala hilkişîn û daxistinê bi [[Primera Nacional]] (Lîgaya Duyemîn) re girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pears |pêşnav=Tim |tarîx=2006-06-03 |sernav=Salvation army |url=https://www.theguardian.com/sport/2006/jun/04/worldcup2006.football3 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Yaneyên ku di dawiyê de di cihên herî jêr ên rêzê de cih digirin, ji lîga yekem tên daxistin û di demsala pêş de di Primera Nacional de dilîzin.

Arjantîn di sala 1891an de yekemîn pêşbaziya futbolê ya xwe li dar xist, û bi vî awayî bû yekem welatê derveyî [[Keyaniya Yekbûyî]] ku lîgeyeke futbolê ava kir. Lîga Futbolê di sala 1888an de li [[Înglistan|Înglistanê]] dest pê kir, û piştî wê di sala 1890an de lîgeyên [[Skotlenda|Skotlendayê]] û [[Komara Îrlendayê|Îrlandayê]] hatin damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.givemesport.com/oldest-football-soccer-competitions-history/ |sernav=7 Oldest Football Competitions in the World |malper=GiveMeSport |tarîx=2024-03-23 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en |paşnav=McMonnies |pêşnav=Alex}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://topsoccerblog.com/oldest-football-leagues-world/ |sernav=10 Oldest Football Leagues In The World |malper=Top Soccer Blog |tarîx=2025-11-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Nwokolo |pêşnav=Collins}}&lt;/ref&gt; Di salên destpêkê de, tenê yaneyên ji [[Buenos Aires]], Buenos Airesa Mezin, [[La Plata]], [[Rosario]], [[Santa Fe, Arjentîn|Santa Fe]] û [[Córdoba, Arjentîn|Córdoba]] girêdayî federasyona neteweyî bûn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20200617040504/http://historiayfutbol.obolog.es/argentina-1ra-division-1894-161838 |sernav=}}&lt;/ref&gt; Yaneyên ji bajarên din jî di salên paşîn de tev li pêşbaziyê bûn.

Di sala 1931an de, Primera División bû lîgeyeke profesyonel, dema ku 18 yane ji lîgeyên amatûr veqetiyan û ji bo xwe pêşbaziyeke profesyonel ava kirin.

Şampiyoniya futbolê ya Arjantînê ji aliyê [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê]] (IFFHS) ve ji bo sala sala 2015an wekî yek ji deh lîgeyên herî bihêz ên cîhanê hate rêzkirin. Arjantîn di rêza 4em de cih girt, piştî [[La Liga]] ya Spanî, [[Serie A]] ya Îtalyayê û [[Bundesliga]] ya Almanyayê. Lê paşê di lîsteya sala 2021an de daket rêza 19an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iffhs.de/the-strongest-league-in-the-world-2015/ |sernav=THE STRONGEST LEAGUE IN THE WORLD 2015 |tarîx=2022-07-17 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=de}}&lt;/ref&gt; Di sala 2023an de, IFFHS Liga Profesional di rêza 10an de bi 966,5 xalan rêz kir. Di heman rêzbendiyê de, Serie A ya Îtalyayê bi 1619,5 xalan di rêza yekem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pagina12.com.ar/708679-el-ranking-de-las-10-mejores-ligas-del-mundo-que-puesto-ocup |sernav=El ranking de las 10 mejores ligas del mundo: ¿qué puesto ocupa el torneo argentino? |malper=Página{{!}}12 |tarîx=2024-01-30 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=es}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:AFA Liga Profesional de Fútbol]]
[[Kategorî:Futbol li Arjentîn]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Latînî]]

[[en:AFA Liga Profesional de Fútbol]]</text>
      <sha1>2qd090nqs47j9ut1f39mb3lkisk0aac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Primeira Liga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329543</id>
    <revision>
      <id>2087742</id>
      <timestamp>2026-08-28T09:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurdistanov</username>
        <id>175167</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Primeira Liga''' (bilêvkirin: {{IPA|pɾiˈmɐjɾɐ ˈliɣɐ}}), ku ji ber sedemên sponsoriyê wekî '''Liga Portugal Betclic''' jî tê naskirin, lîgeka [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e li [[Portûgal|Portûgalê]] û asta herî bilind a pergala lîgên futbolê ya Portûgalê ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171216091503/http://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/belenenses/detalhe/fpf-nao-se-vincula-a-memorando-de-entend...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2087742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2653" sha1="400ooqoh51m744pb5g7du0jln1oqp8e" xml:space="preserve">'''Primeira Liga''' (bilêvkirin: {{IPA|pɾiˈmɐjɾɐ ˈliɣɐ}}), ku ji ber sedemên sponsoriyê wekî '''Liga Portugal Betclic''' jî tê naskirin, lîgeka [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e li [[Portûgal|Portûgalê]] û asta herî bilind a pergala lîgên futbolê ya Portûgalê ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171216091503/http://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/belenenses/detalhe/fpf-nao-se-vincula-a-memorando-de-entendimento-entre-belenenses-e-gil-vicente.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Ev lîg ji aliyê [[Liga Portugal]] ve tê birêvebirin û çavdêrîkirin. Ji demsala 2014–15an ve, 18 taxim di vê lîgê de pêşbaziyê dikin.  Di dawiya her demsalê de, du taximên ku di rêzbendiyê de di cihên herî jêr de ne, dikevin [[Liga Portugal 2]].  Di Liga Portugal 2 de, du taximên ku di rêzbendiyê de di cihên herî jor de ne, ber bi Primeira Liga ve tên bilindkirin. Taximê ku di Primeira Liga cihê 16an de ye, li hember taximê ku di Liga Portugal 2 de di cihê sêyem de ye, di play-offeke ji bo mayîna di Primeira Liga de dikeve pêşbaziyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ligaportugal.pt/pages/sobre-a-liga |sernav=Liga Portugal |malper=Liga Portugal |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=pt}}&lt;/ref&gt;

Primeira Liga di sala 1934an de bi navê '''Campeonato da Liga da Primeira Divisão''' hate damezrandin. Di navbera salên 1938 û 1999an de navê wê '''Campeonato Nacional da Primeira Divisão''' bû. Piştre navê wê guherî û navê îroyîn hat dayîn. Zêdetirî 70 yane di Primeira Liga de pêşbazî kirine, lê tenê pênc yane karîbûne bibin şampiyon. Di nav van de, yaneyên ku wekî [[Sê Yaneyên Mezin (Porûgal)|Sê Yaneyên Mezin]] tên naskirin, ango [[S.L. Benfica|Benfica]] (38 serkeftin), [[FC Porto|Porto]] (30 serkeftin) û [[Sporting CP]] (21 serkeftin), hemû serkeftinên Primeira Liga qezenc kirine ji bilî duyan. Du şampiyonên din jî [[C.F. Os Belenenses|Belenenses]] di demsala 1945–46an de û [[Boavista F.C.|Boavista]] di demsala 2000–01an de bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://maisfutebol.iol.pt/historico/17-05-2015/benfica-campeao-todos-os-vencedores-da-liga |sernav=BENFICA CAMPEÃO: todos os vencedores da Liga |malper=Maisfutebol |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gor rêzbendiya [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê]] (IFFHS) ya sala 2011an, Primeira Liga di nav lîgên futbolê yên cîhanê de di rêza çaremîn de bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Primeira Liga]]
[[Kategorî:Futbol li Portûgal]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]

[[en:Primeira Liga]]</text>
      <sha1>400ooqoh51m744pb5g7du0jln1oqp8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087788</id>
      <parentid>2087742</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2678" sha1="3cf0zahp1s6mu48iqiolb77p1sg21oc" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Primeira Liga''' (bilêvkirin: {{IPA|pɾiˈmɐjɾɐ ˈliɣɐ}}), ku ji ber sedemên sponsoriyê wekî '''Liga Portugal Betclic''' jî tê naskirin, lîgeka [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e li [[Portûgal|Portûgalê]] û asta herî bilind a pergala lîgên futbolê ya Portûgalê ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171216091503/http://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/belenenses/detalhe/fpf-nao-se-vincula-a-memorando-de-entendimento-entre-belenenses-e-gil-vicente.html |sernav=}}&lt;/ref&gt; Ev lîg ji aliyê [[Liga Portugal]] ve tê birêvebirin û çavdêrîkirin. Ji demsala 2014–15an ve, 18 taxim di vê lîgê de pêşbaziyê dikin.  Di dawiya her demsalê de, du taximên ku di rêzbendiyê de di cihên herî jêr de ne, dikevin [[Liga Portugal 2]].  Di Liga Portugal 2 de, du taximên ku di rêzbendiyê de di cihên herî jor de ne, ber bi Primeira Liga ve tên bilindkirin. Taximê ku di Primeira Liga cihê 16an de ye, li hember taximê ku di Liga Portugal 2 de di cihê sêyem de ye, di play-offeke ji bo mayîna di Primeira Liga de dikeve pêşbaziyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ligaportugal.pt/pages/sobre-a-liga |sernav=Liga Portugal |malper=Liga Portugal |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=pt}}&lt;/ref&gt;

Primeira Liga di sala 1934an de bi navê '''Campeonato da Liga da Primeira Divisão''' hate damezrandin. Di navbera salên 1938 û 1999an de navê wê '''Campeonato Nacional da Primeira Divisão''' bû. Piştre navê wê guherî û navê îroyîn hat dayîn. Zêdetirî 70 yane di Primeira Liga de pêşbazî kirine, lê tenê pênc yane karîbûne bibin şampiyon. Di nav van de, yaneyên ku wekî [[Sê Yaneyên Mezin (Porûgal)|Sê Yaneyên Mezin]] tên naskirin, ango [[S.L. Benfica|Benfica]] (38 serkeftin), [[FC Porto|Porto]] (30 serkeftin) û [[Sporting CP]] (21 serkeftin), hemû serkeftinên Primeira Liga qezenc kirine ji bilî duyan. Du şampiyonên din jî [[C.F. Os Belenenses|Belenenses]] di demsala 1945–46an de û [[Boavista F.C.|Boavista]] di demsala 2000–01an de bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://maisfutebol.iol.pt/historico/17-05-2015/benfica-campeao-todos-os-vencedores-da-liga |sernav=BENFICA CAMPEÃO: todos os vencedores da Liga |malper=Maisfutebol |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gor rêzbendiya [[Federasyona Navneteweyî ya Dîrok û Statîstîkên Futbolê]] (IFFHS) ya sala 2011an, Primeira Liga di nav lîgên futbolê yên cîhanê de di rêza çaremîn de bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Primeira Liga]]
[[Kategorî:Futbol li Portûgal]]
[[Kategorî:Lîgên futbolê yên Ewropayê]]

[[en:Primeira Liga]]</text>
      <sha1>3cf0zahp1s6mu48iqiolb77p1sg21oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên danîmarkî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329544</id>
    <revision>
      <id>2087744</id>
      <timestamp>2026-08-28T09:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087745</id>
      <parentid>2087744</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="3rhar4t578zqasq2osj3phwtz00fq2n" xml:space="preserve">{{CatRel|Søren Kierkegaard}}
{{Commons cat|Philosophers from Denmark}}</text>
      <sha1>3rhar4t578zqasq2osj3phwtz00fq2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087746</id>
      <parentid>2087745</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="kfv87r7490znf8alrxgrdmf4x8ofoff" xml:space="preserve">{{CatRel|Søren Kierkegaard}}</text>
      <sha1>kfv87r7490znf8alrxgrdmf4x8ofoff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087747</id>
      <parentid>2087746</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="4g8o27s7cyzvf0k2p73dqsopkyo70sy" xml:space="preserve">{{category more|Søren Kierkegaard}}</text>
      <sha1>4g8o27s7cyzvf0k2p73dqsopkyo70sy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087748</id>
      <parentid>2087747</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="5j86ljy36zu6z0k77yhlzt9wwpaqmtk" xml:space="preserve">{{category more|Søren Kierkegaard}}
{{Gotara bingehîn}}</text>
      <sha1>5j86ljy36zu6z0k77yhlzt9wwpaqmtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087749</id>
      <parentid>2087748</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="4g8o27s7cyzvf0k2p73dqsopkyo70sy" xml:space="preserve">{{category more|Søren Kierkegaard}}</text>
      <sha1>4g8o27s7cyzvf0k2p73dqsopkyo70sy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087750</id>
      <parentid>2087749</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="ng37mc15mherv4w54chuzehz3e90aki" xml:space="preserve">{{category more|Søren Kierkegaard}}
{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>ng37mc15mherv4w54chuzehz3e90aki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087752</id>
      <parentid>2087750</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="qt4fu2s0snyfqtz1htjc1rlu591p13e" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=danîmarkî
|dewlet=danîmarka 
|serkategorî=}}</text>
      <sha1>qt4fu2s0snyfqtz1htjc1rlu591p13e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087753</id>
      <parentid>2087752</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="s7993nd8gzpkcmdwa39g0yjt75v6bvw" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=danîmarkî
|dewlet=danîmarka 
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî]]</text>
      <sha1>s7993nd8gzpkcmdwa39g0yjt75v6bvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087754</id>
      <parentid>2087753</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="7itandsdgmork6qb7rgrwt6x4l1s63m" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlozof
|netewe=danîmarkî
|dewlet=danîmarka 
|serkategorî=}}

[[Kategorî:Fîlozofên ewropî|danîmarkî]]</text>
      <sha1>7itandsdgmork6qb7rgrwt6x4l1s63m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên ewropî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329545</id>
    <revision>
      <id>2087755</id>
      <timestamp>2026-08-28T09:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087756</id>
      <parentid>2087755</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="draw6ubh3l73uklb0r4bcnk21awl34b" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan]]</text>
      <sha1>draw6ubh3l73uklb0r4bcnk21awl34b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087757</id>
      <parentid>2087756</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="i0sek4hogaak2dkt64x566fpifi9xxx" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan|ewropî]]</text>
      <sha1>i0sek4hogaak2dkt64x566fpifi9xxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087758</id>
      <parentid>2087757</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="7nmrifwsa8gtrqtp89j3x2qka3i4x93" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan|ewropî]]</text>
      <sha1>7nmrifwsa8gtrqtp89j3x2qka3i4x93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087759</id>
      <parentid>2087758</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="i95xifph2q2zmqtf8avmk66t9268nis" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan|Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan|ewropî]]</text>
      <sha1>i95xifph2q2zmqtf8avmk66t9268nis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087786</id>
      <parentid>2087759</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="amtv7b43hhutgguyqzoge727ilngk85" xml:space="preserve">

[[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan|Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan|ewropî]]</text>
      <sha1>amtv7b43hhutgguyqzoge727ilngk85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329546</id>
    <revision>
      <id>2087760</id>
      <timestamp>2026-08-28T09:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087761</id>
      <parentid>2087760</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="k3nyjii0279nio6c7prqlnlrt5oozl4" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlozof| Parzemîn]]</text>
      <sha1>k3nyjii0279nio6c7prqlnlrt5oozl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087762</id>
      <parentid>2087761</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="4e4h58a44yeumeycr4zqqwu4gpvd3bg" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlozof| Parzemîn]]
[[Kategorî:Kes li gorî pîşe û parzemînan]]</text>
      <sha1>4e4h58a44yeumeycr4zqqwu4gpvd3bg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087763</id>
      <parentid>2087762</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="gwcoi4yig9pabph6iaxjd3og1bk0iiw" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlozof| Parzemîn]]
[[Kategorî:Kes li gorî pîşe û parzemînan]]
[[Kategorî:Nivîskar li gorî parzemînan]]</text>
      <sha1>gwcoi4yig9pabph6iaxjd3og1bk0iiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087764</id>
      <parentid>2087763</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="h2eausopufihix7ypwyh0084f50z252" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlozof| Parzemîn]]
[[Kategorî:Kes li gorî pîşe û parzemînan]]
[[Kategorî:Nivîskar li gorî parzemînan| Fîlozof]]</text>
      <sha1>h2eausopufihix7ypwyh0084f50z252</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên asyayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329547</id>
    <revision>
      <id>2087775</id>
      <timestamp>2026-08-28T10:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087776</id>
      <parentid>2087775</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="9m26w684lmjmot0lkdqn11xtcg4uvum" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan|asyayî]]</text>
      <sha1>9m26w684lmjmot0lkdqn11xtcg4uvum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087784</id>
      <parentid>2087776</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="5a4ioihb0vq9eicr3n8hdb2apfzyv4o" xml:space="preserve">[[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan|asyayî]]</text>
      <sha1>5a4ioihb0vq9eicr3n8hdb2apfzyv4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlozofên afrîkî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329548</id>
    <revision>
      <id>2087783</id>
      <timestamp>2026-08-28T10:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087785</id>
      <parentid>2087783</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="29oemwm9ndc1l89wefq12wheagdrfdg" xml:space="preserve">[[Kategorî:Afrîkî li gorî pîşeyan|Fîlozof]]
[[Kategorî:Fîlozof li gorî parzemînan|Afrîkî]]</text>
      <sha1>29oemwm9ndc1l89wefq12wheagdrfdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329549</id>
    <revision>
      <id>2087792</id>
      <timestamp>2026-08-28T10:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2087792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2087796</id>
      <parentid>2087792</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T10:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2087796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="ob6emosvj5nv05yqicqzgfgsov45140" xml:space="preserve">[[Kategorî:Stêrnasên îranî]]</text>
      <sha1>ob6emosvj5nv05yqicqzgfgsov45140</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>