Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 4505 2089278 2015354 2026-08-31T14:21:16Z DlovanAH 178778 hndak payvan nvisina wan ya xalat bo . 2089278 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêneyê_asoyê = Duhok (2).jpg | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | beşa_îdarî = [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] | merkeza_îdarî = }} '''Dihok'''{{Efn|An jî '''Duhok'''}} (bi [[Alfabeya erebî|pit]][[Dihok (parêzgeh)|ê]]<nowiki/>n erebî: {{Nivîsa erebî|دهۆک}}, bi [[suryanî]]: ܢܘܗܕܪܐ, ''Nohadra''), bajarekî mezin ê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku li devera [[Badînan]] e. Bajar navenda [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ye. Li deverên îdarî ya parêzgeha Dihokê nêzîkî 1.500.000 nîştecih dijîn û li navendê jî derûdora 330.000 kesan dijîn. Dihok bi qasî 60 kîlometre ji sinorê [[Bakurê Kurdistanê]] dûr e. Bajêr di nav geliyeke berfireh û li nêzikî çemê Dihokê hatiye avakirin ku sê aliyên bajarî çiyayên bilind ve tê dorpêçkirin. Li jor [[Çiyayê Spî]], li jêr Çiyayê Dehkan (Şindoxa), li rojhilat [[Çiyayê Mamsîn]] û li rojavaya wê, deşta Sêmêlê ye ku ji bo çandina dexil, [[dan]] û dikakî, axeke zêrîn heye. Parêzgarê niha yê Dihokê [[Elî Teter]] e. == Etîmolojî == Bajarê Dihokê navê xwe ji du peyvên kurdî digire 'du' û 'hok' wek baca du perçeyên ji sebata her karwanê ku pir caran genim û ceh hildigirt, girtiye.<ref name="dhk-pti_DuhokCity">{{Jêder-malper |url=https://dhk-pti.com/website/DuhokCity.php |sernav=Duhok City |malper=dhk-pti.com |roja-gihiştinê=2023-10-16 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Dihokê}} === Dîroka beriya zayinê === [[Mezopotamya]] û Kurdistan ew welatin ku cara yekem [[Mirovnasî|mirovahiyê]] dest bi jiyanê kiriye. Şeş hezar sal berî zayînê şop hatine dîtin ku mirovan li ser vê xakê dest bi jiyanê kirine gund û bajar avakirine û çandinî pêşxistine. Di cîhanê de ewil qesir û xan, çandûhûner, [[stran]] û [[helbest]], zanyarî û teknîk li ser vê xakê hatine çêkirin. Bingeha xwe ya zanyarî ji [[Sumer|dewleta sumeran]] digire. Dewleta sumeran li başurê [[Iraq]]ê dewleta xwe avakirbûn. Dema mirov li diroka sumeran dikole, weke bingeha [[felsefe]]ya jiyanê derdikeve pêşberî mirovan. Zanyarên Iro jî, ji xwe dewleta sumeran û hewildanên wan yên afirandêriyê, wek [[sumernasî]] yanî zanyariya sumeran, bi nav dikin. Sîstema bajarvanî, binesazî wek sistema [[co]]wên avê, perestgeh û temsildarên perestgehan ji aliyê sumeran ve hatine pêşxistin. Her wiha hunera nexş û [[nîgar]] ya destan ji aliyê heman dewletê ve ku di erdkolanan de peyda kirine, hatiye destpêkirin. Işaretên zanyarî yek ji wan peydakirina xetên nivisa bizmarî ne. Cara yekem alfabe ji aliyê sumeran ve hatiye peydakirin. Bi hezaran tablet ên nivîsên li ser keviran hatibûn çêkirin ji aliyê arkeologan ve hatine bidestxistin. Her wiha di cîhanê de çîroka yekem ya bi navê [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] li Mezopotamya serdema sumeran di sala 2700 berî zayînê de hatiye nivîsandin. Bingeha qanûna îro ya cîhanê ji aliyê [[Hamurabî]] ve hatiye amadekirin û pêkanin. Li gorî lêkolînên zanistî, zimanê samiyan bingeha xwe ji [[zimanê sumerî]] digire. Zimanê erebî, îbrî, yê akadî û yê asuriyan ji heman familiyê ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Li gorî pêşketina şaristaniyê jî, ev yek mirovan iqna dike. Yanî ev dewletene ber bi qontarên çiyayên [[Zagros]]ê ve sinorên xwe berfireh kirine. Li Başurê Mezopotamya qewmê samî wek sumer, akad, babil, asur; li bakurê Mezopotamya jî, qewmê arî wek [[gutî]], [[ûrartû]]-nairî, hurrî, kasît, [[hîtît]], [[mîtanî]], mîdyayî û hwd wek şaristan serdemên xwe derbaz kirine. Van dewletan bi başî û xirabiyên xwe ve, bingeha medeniyêta îro ya cîhanê avakirine. Serdema herî dijwar, bi başî û xerabiyên xwe ve serdema [[Babil|babîl]], [[Împeratoriya Asûr|asûran]] û [[Medya (herêm)|medyayî]] dihê zanîn. Asuran, li Mezopotamyayê di salên 1350ê berî zayînê de dewleta xwe avakirin. Serdema sêyem ku jê re dihê gotin ya 900 heta 612 berî zayînê, hemû biêriş, [[şer]] û cengê derbaz kiriye. Paytexta dewleta asûran [[Nînewa]] ye ku îro di nav sinorên bajarê [[Mûsil]]ê de ye. Asûr di destpêkê de sinorên xwe li ser xaka Mezopotamya berfireh kirin. === Xilafetên îslamî === Di sala 641ê {{Pz}} de, xilafên musilmanan gihiştinê Dihokê. Di sedsala 8em de, bajarê Dihokê di bin desthildariya [[Xanedana Sedeqî|sedeqiyan]] bû. Di sedsala 10em de, [[Xanedana Merwanî|merwaniyan]] kontrola wê herêmê kirin, heta sedsala 12em ku li vir [[Xanedana Eyûbî|siwarên eyûbiyan]] vê bajarê îşxal kirin. Di sala 1236an de, Dihok bingehê [[Dasnî|mîrektiya dasnî]] de bû. Di sala 1533an de, Dihok ketiye kontrola desthildariya [[Behdînan|mîrektiya behdînanê]] ku mîrê wê Hesen Begê kurê Seyfedînî bû. Di sala 1842an de, di bin kontrola [[Mîrektiya Botan|mîrektiya botanê]] bû ye. === Serdema navîn === [[Wêne:Kurdish emirates.jpg|thumb|Nexşeya mîrektî û eşîrên kurd di navbera sedsalên 13 heta 19an de]] Yek ji behskirinên nivîskî yê herî kevin ya bajarê Dihokê de di kronîka farisî ya dawiya sedsala 15an a ''[[Kîtab-î Diyarbekiriyya]]'' ê [[Ebûbekir Tehranî]] de xuya dike ku di tomarên kampanyayên leşkerî yê [[Aqqoyûnî|aqqoyûniyan]] de behsa bajarê Dihokê dike.<ref>Ebu Bekr-i Tihrani. Kitâb-ı Diyarbekriyye. Translated by Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014, rr. 61, 157. <nowiki>ISBN 978-975-16-2752-0</nowiki>.</ref> Bajar di sedsalên 13 an 14an de bi damezrandina eşîra Hekarî ya kurd tevlî mîrektiya kurd a Behdînê bû. Wekî ku [[Ewliya Çelebî]] di ''[[Seyahatname]]'' de dîtiye, mîrektî ji van beş pêk dihat: [[Akrê]], [[Zaxo]], Şîxoyî, Dihok, Zibarî û [[Mizûrî]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |tarîx=1 kanûna paşîn 2000 |sernav=Kurdistan in the 16th and 17th centuries, as reflected in Evliya Çelebi&#39;s Seyahatname |url=https://www.academia.edu/6040973/Kurdistan_in_the_16th_and_17th_centuries_as_reflected_in_Evliya_%C3%87elebis_Seyahatname |kovar=The Journal of Kurdish Studies 3 (2000), 1-11 |via=www.academia.edu }}</ref> Di sala 1820ê de, nivîskarê îngilterî Rich bajarê Dihokê wek bajarekî biçûk ku ji 300 malan pêk hatibû, wekî cihê sereke yê eşîra [[Doskî (eşîr)|Doskî]] û heştê gundên din bi nav kir. Mîsyoner [[Henry Aaron Stern]] (1851) nifûsa cihêreng a Dihokê ku di nav wan de niştecihên [[Cihûtî|cihû]] jî hebûn, dît. === Serdema nû === Di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de, brîtaniyan nûnerekî xwe yê bi navê Ehmed Azawî şandina Dihokê. Ev nûner heta ku hikûmeta Iraqê hatiye avakirin li Dihokê ma. Pişti ku hikûmet hatiye avakirin, di sala 1922an de Fetah Beg yê kurd wek berpirsyarê yekem yê Dihokê hat wezîfedar kirin. Piştî heman salan Dihok wek bajarokek biçûk mezin bû. Gundên derdorê jî Dihok ji bo xwe wek navendek bazirganiyê hilbijartin. Cihûyên Dihokê jî piştî ku Dewleta Îsraêlê hat sazkirin vegeriyan Îsraêlê û hin ji wan jî ji ber zordestiya desthilatdariya ereban koçî deverên din kirin. Di sala 1929an de, nifûsa niştecî gihîşt nêzîkî 3,500 niştecihan ku piraniya wan kurd bûn. Ji 550 malbatan, 65 ji wan xiristiyanên sûryanî û 30 jî cihû bûn.<ref name="Zaken2007">{{Jêder |paşnav=Zaken |pêşnav=M. |sernav=Chapter Three. Dohuk |tarîx=2007-01-01 |xebat=Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan |rr=79–96 |url=https://brill.com/display/book/9789047422129/Bej.9789004161900.i-376_006.xml |roja-gihiştinê=2023-10-10 |ziman=en |doi=10.1163/ej.9789004161900.i-376.24 |isbn=978-90-474-2212-9 |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Brill }}</ref> Desthilatdariya ereban jî wek hemû Kurdistanê bi dehan salan hewldida ku kurd û asuriyên Dihokê jî asîmîle bikin. Ev yek bû sedem ku Şoreşa Îlonê hatiye destpêkirin. Şoreşa Îlonê ku ji salên 1960ê heta 1975an berdewam kiriye, tesîrek mezin di kurdewariyê li ser gelê Dihokê kir. Di sala 1969an de, Dihok wek bajarek navendî yê herêma Behdînan hat qebûl kirin. Piştî van salan zordestiya beesiyan zêde bû û xwestin ku Dihokê bikin Ereb. Hemû kesên ku gund û bajarokên wan ku ji aliyê desthildariya [[dîktatorî]] ve hatibûn xirabkirin û şewitandin, koçî bajarê Dihokê kirin. Pişti salên 1975an û vir de, bajarê Dihokê mezin bû û bû qesta her kurdek welatparêz ku rastî zordestiya desthilatiya rejîma Bexdayê hatibûn. Di 31ê cotmeha 1991ê de, [[Zanîngeha Dihokê]] hatiye damezrandin. Di 1ê nîsana 2025an de, di dema cejna Xab-Nisanê (sersala sûryaniyan) de ku li navenda bajarê Dihokê hatiye pîrozkirin, zilamekî çekdar bi teberekî dirûşmeyên îslamî yê radîkal diqîriya û êrîşiya sûryaniyên ku pîroz kirin, kiriye. Di encamê de kurekî 17 salî û jineke 75 salî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/man-axe-screams-isis-slogans-34984917 |sernav=Man with axe screams ISIS slogans as he attacks Christians attending festival |malper=Daily Mirror |tarîx=2025-04-03 |roja-gihiştinê=2025-07-22 |ziman=en |paşnav=Clements-Thrower |pêşnav=Antony }}</ref> == Demografî == [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Nexşeya êlên belavbûyî li [[Başûrê Kurdistanê]]]] Li Dihokê digel navceyên wê [[Zaxo]], [[Amedî]], [[Sêmêl]], [[Şêxan]] û gundên wê ji 1,5 milyon lê dijîn. Ji wan 90% [[misilman]], 5% [[êzdî]] in û 5% [[fileh]] in. Bajar ji komên etnîkî de cihêreng pêk tê ku piraniya wan [[kurd]] in, lê kêmneteweyên din [[asûr]], [[ermenî]] û [[ereb]] in. Bajar her wiha bi deh hezaran penaberên ji [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Kesên jicihûwarkirî yên navxweyî|kesên ji welatê xwe koçber bûne]], dihewîne ku piraniya wan kurdên êzîdî û asûrî ne ku piştî ku [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] bajarên [[Şingal]] û [[Mûsil]], kontrol kir, reviyan.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/28788-International-aid-for-IDPs-and-refugees-in-Duhok-decreasing |sernav=International aid for IDPs and refugees in Duhok decreasing |malper=[[Kurdistan 24]] |tarîx=2022-06-24 }}</ref> == Erdnîgarî == Du çem di navbera bajarê de derbas dibin. Yê yekê çemê Dihokê ye ku ji bakurê bajar têye, û serokaniya wê li nêzîkî gundê Xazyavayê ye û yê duyem jî çemê Hişkerû ye ku serekaniya wê jî ji rojhilata bajarê, li nêzîkî gundê [[Berêbuhar]]ê ye. Li ser çemê Dihokê, berî bigehî gelî, sikrekê avê hatiye çêkirin. == Taxên Dihokê == [[Wêne:Dohuk.jpg|thumb|Bajarê Dihokê]] {| | width="45%" valign="top" | * [[Nizarkê]] (Nazarke) * Serhildan (Sarhaldan) * Mehabad (Mahabad) * [[Diyarî]] (Diyari) * [[Beroşkê]] (Barushke) * [[Kanî Mehmedikê]] * [[Xebat]] (Khabat) * [[Şêlê]] (Shele) * [[Mezar]] (Mazar) * [[Birayetî]] (Brayati) * Bazar (Bazar) * [[Gelî, Dihok|Gelî]] (Gali) * Azadî (Azadi) * [[Sê Girika]] (Se Grka) * [[Bin Tike]] (Bn Tika) * Ronahî (Runahi) | width="45%" valign="top" | * [[Serbestî]] (Sarbasti) * [[Kanî Xişmena]] (Kani Khshmana) * [[Reza]] (Raza) * [[Şindoxa]] (Shindukha) * [[Geverkê]] (Gavarke) * [[Malta Xwarû]] (Malta Lower) * [[Nuhedira]] (Nuhadra) * Mazî (Mazi) * [[Malta Jor]] (Malta Upper) * [[Zîrka - Masîkê]] (Zirka - Masike) * Aşitî (Ashti) * [[Aşitî - Girê Besê - Newroz]] (Ashiti-Gire Base-Newroz){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * Şoreş (Shorash) * [[Şehîdan - Girê Besê]] (Shahidan-Gire Base){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Şexikê]] (Shakhke){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Botan]] (Botan){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |} == Çand == Ji 22 heta 24ê îlona 2005an de, cara yekem li Dihokê festîvaleke çandî pêk hat ku nivîskarên kurd ji hemû welatan lê hatin vexwendin. ''Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê'' (Duhok IFF) ji sala 2011ê vir ve li bajêr tê lidarxistin. Ev festîvala fîlman bi giranî [[Lîsteya fîlmên kurdî|fîlmên kurdî]] nîşan dide û xelat dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dokweb.net/database/organizations/about/800ea39a-54ae-4038-97a4-72c97f9ba90b/duhok-international-film-festival |sernav=Duhok International Film Festival {{!}} DOKweb |malper=dokweb.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=s.r.o |pêşnav=Appio Digital}}</ref> Yaneya fûtbolê ya herêmî [[Yaneya Dihokê ya werzişî|SC Dihokê]] niha di [[Lîga Stêrkên Iraqê|lîga fûtbolê ya herî bilind a Iraqê]] de dilîze. Di sala 2010ê de, yaneyê ji bo cara yekem di dîroka xwe de şampiyonî bi dest xist. === Şûnwarên kevnar === * [[Keleha Dihokê]] * [[Şkefta Çarstûn]] * [[Girê Maltayê]] * [[Şkefta Helameta]]<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://members.chello.se/duhoki/ |tarîxa-gihiştinê=2009-03-19 |tarîxa-arşîvê=2011-05-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110517054817/http://members.chello.se/duhoki/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binêre == * [[Radyoya Dihokê]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 www.krso.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 |date=2011-07-23 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajar û gundên Dihokê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|52|00|Bk|43|00|00|Rh|type:city(226899)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Iraqê]] [[Kategorî:Dihok (navend)| ]] [[Kategorî:Paytextên navçeyên Iraqê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 0imlz1ofn9x2iw6qsc17lugetp10y3k 2089282 2089278 2026-08-31T14:54:35Z Penaber49 39672 /* */ 2089282 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêneyê_asoyê = Duhok (2).jpg | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | beşa_îdarî = [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] | merkeza_îdarî = }} '''Dihok'''{{Efn|An jî '''Duhok'''}} (bi [[Alfabeya erebî|pît]][[Dihok (parêzgeh)|ê]]<nowiki/>n erebî: {{Nivîsa erebî|دهۆک}}, bi [[suryanî]]: ܢܘܗܕܪܐ, ''Nohadra''), bajarekî mezin ê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku li devera [[Badînan]] e. Bajar navenda [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ye. Li deverên îdarî ya parêzgeha Dihokê nêzîkî 1.500.000 nîştecih dijîn û li navendê jî derûdora 330.000 kesan dijîn. Dihok bi qasî 60 kîlometre ji sinorê [[Bakurê Kurdistanê]] dûr e. Bajêr di nav geliyeke berfireh û li nêzikî çemê Dihokê hatiye avakirin ku sê aliyên bajarî çiyayên bilind ve tê dorpêçkirin. Li jor [[Çiyayê Spî]], li jêr Çiyayê Dehkan (Şindoxa), li rojhilat [[Çiyayê Mamsîn]] û li rojavaya wê, deşta Sêmêlê ye ku ji bo çandina dexil, [[dan]] û dikakî, axeke zêrîn heye. Parêzgarê niha yê Dihokê [[Elî Teter]] e. == Etîmolojî == Bajarê Dihokê navê xwe ji du peyvên kurdî digire 'du' û 'hok' wek baca du perçeyên ji sebata her karwanê ku pir caran genim û ceh hildigirt, girtiye.<ref name="dhk-pti_DuhokCity">{{Jêder-malper |url=https://dhk-pti.com/website/DuhokCity.php |sernav=Duhok City |malper=dhk-pti.com |roja-gihiştinê=2023-10-16 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Dihokê}} === Dîroka beriya zayinê === [[Mezopotamya]] û Kurdistan ew welatin ku cara yekem [[Mirovnasî|mirovahiyê]] dest bi jiyanê kiriye. Şeş hezar sal berî zayînê şop hatine dîtin ku mirovan li ser vê xakê dest bi jiyanê kirine gund û bajar avakirine û çandinî pêşxistine. Di cîhanê de ewil qesir û xan, çandûhûner, [[stran]] û [[helbest]], zanyarî û teknîk li ser vê xakê hatine çêkirin. Bingeha xwe ya zanyarî ji [[Sumer|dewleta sumeran]] digire. Dewleta sumeran li başurê [[Iraq]]ê dewleta xwe avakirbûn. Dema mirov li diroka sumeran dikole, weke bingeha [[felsefe]]ya jiyanê derdikeve pêşberî mirovan. Zanyarên Iro jî, ji xwe dewleta sumeran û hewildanên wan yên afirandêriyê, wek [[sumernasî]] yanî zanyariya sumeran, bi nav dikin. Sîstema bajarvanî, binesazî wek sistema [[co]]wên avê, perestgeh û temsildarên perestgehan ji aliyê sumeran ve hatine pêşxistin. Her wiha hunera nexş û [[nîgar]] ya destan ji aliyê heman dewletê ve ku di erdkolanan de peyda kirine, hatiye destpêkirin. Işaretên zanyarî yek ji wan peydakirina xetên nivisa bizmarî ne. Cara yekem alfabe ji aliyê sumeran ve hatiye peydakirin. Bi hezaran tablet ên nivîsên li ser keviran hatibûn çêkirin ji aliyê arkeologan ve hatine bidestxistin. Her wiha di cîhanê de çîroka yekem ya bi navê [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] li Mezopotamya serdema sumeran di sala 2700 berî zayînê de hatiye nivîsandin. Bingeha qanûna îro ya cîhanê ji aliyê [[Hamurabî]] ve hatiye amadekirin û pêkanin. Li gorî lêkolînên zanistî, zimanê samiyan bingeha xwe ji [[zimanê sumerî]] digire. Zimanê erebî, îbrî, yê akadî û yê asuriyan ji heman familiyê ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Li gorî pêşketina şaristaniyê jî, ev yek mirovan iqna dike. Yanî ev dewletene ber bi qontarên çiyayên [[Zagros]]ê ve sinorên xwe berfireh kirine. Li Başurê Mezopotamya qewmê samî wek sumer, akad, babil, asur; li bakurê Mezopotamya jî, qewmê arî wek [[gutî]], [[ûrartû]]-nairî, hurrî, kasît, [[hîtît]], [[mîtanî]], mîdyayî û hwd wek şaristan serdemên xwe derbaz kirine. Van dewletan bi başî û xirabiyên xwe ve, bingeha medeniyêta îro ya cîhanê avakirine. Serdema herî dijwar, bi başî û xerabiyên xwe ve serdema [[Babil|babîl]], [[Împeratoriya Asûr|asûran]] û [[Medya (herêm)|medyayî]] dihê zanîn. Asuran, li Mezopotamyayê di salên 1350ê berî zayînê de dewleta xwe avakirin. Serdema sêyem ku jê re dihê gotin ya 900 heta 612 berî zayînê, hemû biêriş, [[şer]] û cengê derbaz kiriye. Paytexta dewleta asûran [[Nînewa]] ye ku îro di nav sinorên bajarê [[Mûsil]]ê de ye. Asûr di destpêkê de sinorên xwe li ser xaka Mezopotamya berfireh kirin. === Xilafetên îslamî === Di sala 641ê {{Pz}} de, xilafên musilmanan gihiştinê Dihokê. Di sedsala 8em de, bajarê Dihokê di bin desthildariya [[Xanedana Sedeqî|sedeqiyan]] bû. Di sedsala 10em de, [[Xanedana Merwanî|merwaniyan]] kontrola wê herêmê kirin, heta sedsala 12em ku li vir [[Xanedana Eyûbî|siwarên eyûbiyan]] vê bajarê îşxal kirin. Di sala 1236an de, Dihok bingehê [[Dasnî|mîrektiya dasnî]] de bû. Di sala 1533an de, Dihok ketiye kontrola desthildariya [[Behdînan|mîrektiya behdînanê]] ku mîrê wê Hesen Begê kurê Seyfedînî bû. Di sala 1842an de, di bin kontrola [[Mîrektiya Botan|mîrektiya botanê]] bû ye. === Serdema navîn === [[Wêne:Kurdish emirates.jpg|thumb|Nexşeya mîrektî û eşîrên kurd di navbera sedsalên 13 heta 19an de]] Yek ji behskirinên nivîskî yê herî kevin ya bajarê Dihokê de di kronîka farisî ya dawiya sedsala 15an a ''[[Kîtab-î Diyarbekiriyya]]'' ê [[Ebûbekir Tehranî]] de xuya dike ku di tomarên kampanyayên leşkerî yê [[Aqqoyûnî|aqqoyûniyan]] de behsa bajarê Dihokê dike.<ref>Ebu Bekr-i Tihrani. Kitâb-ı Diyarbekriyye. Translated by Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014, rr. 61, 157. <nowiki>ISBN 978-975-16-2752-0</nowiki>.</ref> Bajar di sedsalên 13 an 14an de bi damezrandina eşîra Hekarî ya kurd tevlî mîrektiya kurd a Behdînê bû. Wekî ku [[Ewliya Çelebî]] di ''[[Seyahatname]]'' de dîtiye, mîrektî ji van beş pêk dihat: [[Akrê]], [[Zaxo]], Şîxoyî, Dihok, Zibarî û [[Mizûrî]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |tarîx=1 kanûna paşîn 2000 |sernav=Kurdistan in the 16th and 17th centuries, as reflected in Evliya Çelebi&#39;s Seyahatname |url=https://www.academia.edu/6040973/Kurdistan_in_the_16th_and_17th_centuries_as_reflected_in_Evliya_%C3%87elebis_Seyahatname |kovar=The Journal of Kurdish Studies 3 (2000), 1-11 |via=www.academia.edu }}</ref> Di sala 1820ê de, nivîskarê îngilterî Rich bajarê Dihokê wek bajarekî biçûk ku ji 300 malan pêk hatibû, wekî cihê sereke yê eşîra [[Doskî (eşîr)|Doskî]] û heştê gundên din bi nav kir. Mîsyoner [[Henry Aaron Stern]] (1851) nifûsa cihêreng a Dihokê ku di nav wan de niştecihên [[Cihûtî|cihû]] jî hebûn, dît. === Serdema nû === Di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de, brîtaniyan nûnerekî xwe yê bi navê Ehmed Azawî şandina Dihokê. Ev nûner heta ku hikûmeta Iraqê hatiye avakirin li Dihokê ma. Pişti ku hikûmet hatiye avakirin, di sala 1922an de Fetah Beg yê kurd wek berpirsyarê yekem yê Dihokê hat wezîfedar kirin. Piştî heman salan Dihok wek bajarokek biçûk mezin bû. Gundên derdorê jî Dihok ji bo xwe wek navendek bazirganiyê hilbijartin. Cihûyên Dihokê jî piştî ku Dewleta Îsraêlê hat sazkirin vegeriyan Îsraêlê û hin ji wan jî ji ber zordestiya desthilatdariya ereban koçî deverên din kirin. Di sala 1929an de, nifûsa niştecî gihîşt nêzîkî 3,500 niştecihan ku piraniya wan kurd bûn. Ji 550 malbatan, 65 ji wan xiristiyanên sûryanî û 30 jî cihû bûn.<ref name="Zaken2007">{{Jêder |paşnav=Zaken |pêşnav=M. |sernav=Chapter Three. Dohuk |tarîx=2007-01-01 |xebat=Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan |rr=79–96 |url=https://brill.com/display/book/9789047422129/Bej.9789004161900.i-376_006.xml |roja-gihiştinê=2023-10-10 |ziman=en |doi=10.1163/ej.9789004161900.i-376.24 |isbn=978-90-474-2212-9 |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Brill }}</ref> Desthilatdariya ereban jî wek hemû Kurdistanê bi dehan salan hewldida ku kurd û asuriyên Dihokê jî asîmîle bikin. Ev yek bû sedem ku Şoreşa Îlonê hatiye destpêkirin. Şoreşa Îlonê ku ji salên 1960ê heta 1975an berdewam kiriye, tesîrek mezin di kurdewariyê li ser gelê Dihokê kir. Di sala 1969an de, Dihok wek bajarek navendî yê herêma Behdînan hat qebûl kirin. Piştî van salan zordestiya beesiyan zêde bû û xwestin ku Dihokê bikin Ereb. Hemû kesên ku gund û bajarokên wan ku ji aliyê desthildariya [[dîktatorî]] ve hatibûn xirabkirin û şewitandin, koçî bajarê Dihokê kirin. Pişti salên 1975an û vir de, bajarê Dihokê mezin bû û bû qesta her kurdek welatparêz ku rastî zordestiya desthilatiya rejîma Bexdayê hatibûn. Di 31ê cotmeha 1991ê de, [[Zanîngeha Dihokê]] hatiye damezrandin. Di 1ê nîsana 2025an de, di dema cejna Xab-Nisanê (sersala sûryaniyan) de ku li navenda bajarê Dihokê hatiye pîrozkirin, zilamekî çekdar bi teberekî dirûşmeyên îslamî yê radîkal diqîriya û êrîşiya sûryaniyên ku pîroz kirin, kiriye. Di encamê de kurekî 17 salî û jineke 75 salî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/man-axe-screams-isis-slogans-34984917 |sernav=Man with axe screams ISIS slogans as he attacks Christians attending festival |malper=Daily Mirror |tarîx=2025-04-03 |roja-gihiştinê=2025-07-22 |ziman=en |paşnav=Clements-Thrower |pêşnav=Antony }}</ref> == Demografî == [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Nexşeya êlên belavbûyî li [[Başûrê Kurdistanê]]]] Li Dihokê digel navceyên wê [[Zaxo]], [[Amedî]], [[Sêmêl]], [[Şêxan]] û gundên wê ji 1,5 milyon lê dijîn. Ji wan 90% [[misilman]], 5% [[êzdî]] in û 5% [[fileh]] in. Bajar ji komên etnîkî de cihêreng pêk tê ku piraniya wan [[kurd]] in, lê kêmneteweyên din [[asûr]], [[ermenî]] û [[ereb]] in. Bajar her wiha bi deh hezaran penaberên ji [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Kesên jicihûwarkirî yên navxweyî|kesên ji welatê xwe koçber bûne]], dihewîne ku piraniya wan kurdên êzîdî û asûrî ne ku piştî ku [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] bajarên [[Şingal]] û [[Mûsil]], kontrol kir, reviyan.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/28788-International-aid-for-IDPs-and-refugees-in-Duhok-decreasing |sernav=International aid for IDPs and refugees in Duhok decreasing |malper=[[Kurdistan 24]] |tarîx=2022-06-24 }}</ref> == Erdnîgarî == Du çem di navbera bajarê de derbas dibin. Yê yekê çemê Dihokê ye ku ji bakurê bajar têye, û serokaniya wê li nêzîkî gundê Xazyavayê ye û yê duyem jî çemê Hişkerû ye ku serekaniya wê jî ji rojhilata bajarê, li nêzîkî gundê [[Berêbuhar]]ê ye. Li ser çemê Dihokê, berî bigehî gelî, sikrekê avê hatiye çêkirin. == Taxên Dihokê == [[Wêne:Dohuk.jpg|thumb|Bajarê Dihokê]] {| | width="45%" valign="top" | * [[Nizarkê]] (Nazarke) * Serhildan (Sarhaldan) * Mehabad (Mahabad) * [[Diyarî]] (Diyari) * [[Beroşkê]] (Barushke) * [[Kanî Mehmedikê]] * [[Xebat]] (Khabat) * [[Şêlê]] (Shele) * [[Mezar]] (Mazar) * [[Birayetî]] (Brayati) * Bazar (Bazar) * [[Gelî, Dihok|Gelî]] (Gali) * Azadî (Azadi) * [[Sê Girika]] (Se Grka) * [[Bin Tike]] (Bn Tika) * Ronahî (Runahi) | width="45%" valign="top" | * [[Serbestî]] (Sarbasti) * [[Kanî Xişmena]] (Kani Khshmana) * [[Reza]] (Raza) * [[Şindoxa]] (Shindukha) * [[Geverkê]] (Gavarke) * [[Malta Xwarû]] (Malta Lower) * [[Nuhedira]] (Nuhadra) * Mazî (Mazi) * [[Malta Jor]] (Malta Upper) * [[Zîrka - Masîkê]] (Zirka - Masike) * Aşitî (Ashti) * [[Aşitî - Girê Besê - Newroz]] (Ashiti-Gire Base-Newroz){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * Şoreş (Shorash) * [[Şehîdan - Girê Besê]] (Shahidan-Gire Base){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Şexikê]] (Shakhke){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Botan]] (Botan){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |} == Çand == Ji 22 heta 24ê îlona 2005an de, cara yekem li Dihokê festîvaleke çandî pêk hat ku nivîskarên kurd ji hemû welatan lê hatin vexwendin. ''Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê'' (Duhok IFF) ji sala 2011ê vir ve li bajêr tê lidarxistin. Ev festîvala fîlman bi giranî [[Lîsteya fîlmên kurdî|fîlmên kurdî]] nîşan dide û xelat dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dokweb.net/database/organizations/about/800ea39a-54ae-4038-97a4-72c97f9ba90b/duhok-international-film-festival |sernav=Duhok International Film Festival {{!}} DOKweb |malper=dokweb.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=s.r.o |pêşnav=Appio Digital}}</ref> Yaneya fûtbolê ya herêmî [[Yaneya Dihokê ya werzişî|SC Dihokê]] niha di [[Lîga Stêrkên Iraqê|lîga fûtbolê ya herî bilind a Iraqê]] de dilîze. Di sala 2010ê de, yaneyê ji bo cara yekem di dîroka xwe de şampiyonî bi dest xist. === Şûnwarên kevnar === * [[Keleha Dihokê]] * [[Şkefta Çarstûn]] * [[Girê Maltayê]] * [[Şkefta Helameta]]<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://members.chello.se/duhoki/ |tarîxa-gihiştinê=2009-03-19 |tarîxa-arşîvê=2011-05-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110517054817/http://members.chello.se/duhoki/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binêre == * [[Radyoya Dihokê]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 www.krso.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 |date=2011-07-23 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajar û gundên Dihokê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|52|00|Bk|43|00|00|Rh|type:city(226899)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Iraqê]] [[Kategorî:Dihok (navend)| ]] [[Kategorî:Paytextên navçeyên Iraqê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 0oojtnotfwlbz844agecvoxrxri89c9 0 4788 2090297 2089067 2026-09-01T06:49:28Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2090297 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ku hem ji aliyê qada bejahiyê ve û hem jî ji aliyê nifusê ve parzemîna herî mezin a Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîna Asyayê xwedî rûberek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigirtiye nav xwe. Asya bi qasê ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê Cîhanê rûber werdigirtiye. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye, bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Ev parzemîna ku demek dirêj e ji bo piraniya nifûsa mirovan malovaniyê kiriye, cihê gelek şaristaniyên pêşîn bû. Di serdema hemdem de bi 4,7 milyar nifûsa parzemînê bi qasê ji %60ê nifûsa Cîhanê pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Di heman demê de Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê jî hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. Ji ber ku têgeha Asyayê ji terma herêma rojhilat ji perspektîveke ewropî hatiye, ji xeynî Ewropayê, Asya qada fireh a mayî ya Ewrasyayê ye. Ji ber vê yekê Asya herêmek e ku çandên cihêreng ên serbixwe lê bi hev re dijîn ne ku çandeke yekane parve dikin û sinorê parzemînê bi Ewropayê re hinekî guherbar e û ji dema ku di kevnariya klasîk de hatiye çêkirin ve guheriye. Dabeşkirina Ewrasyayê ku di navbera du parzemînan hatiye dabeşkirin cûdahiyên çandî yên rojhilat û rojava nîşan dide. Çîn û Hindistan ji sala 1em heta sala 1800 {{pz}} wekê mezintirîn aboriyên Cîhanê cihên xwe guhertine. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de hêzek aborî ya mezin bû ku heta sala 1500an xwedî rêjeya herî bilind ê GDP ya serê nifûsê bû. Rêya Hevrîşimê bûye rêya sereke ya bazirganiyê ya rojhilat û rojava yê li hundirê Asyayê. Di heman demê de Tengava Malakkayê wekê rêyeke sereke ya deryayî bû. Parzemîna Asyayê di sedsala 20an de dînamîzma aborî û her wiha mezinbûna nifûsê ya zêde nîşan daye lê ji wê demê ve mezinbûna giştî ya nifûsê kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 |sernav=Millennium issue: POPULATION: Like herrings in a barrel {{!}} The Economist |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Her wiha di warê baweriyê de parzemîna Asyayê herêmeke giring e ku cihê jidayikbûna piraniya dînên sereke yên Cîhanê bû ku di nav de îslam, cihûtî, xiristiyanî, hinduîzm, budîzm û gelek din ên din hene. Asya ji aliyê komên etnîkî, çandî, jîngeh, aborî, girêdanên dîrokî û pergalên hikûmetê ve li seranserê herêmên xwe û di nav wan de pir cûda dibe. Di heman demê de tevlîheviyeke gelek avhewayên cuda heye ku ji başûrê ekvatorê bigire heya çolên germ ên li hinek beşên Rojavayê Asyayê, Asyaya Navendî, Asyaya Başûr û Asyaya Rojhilat û daristanên tropîkal ên li başûrê rojhilatê Asyayê, deverên nerm ên li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên berfireh ên subarktîk û polarî yên li Asyaya Bakur avhewaya parzemînê diguhere. == Etîmolojî == [[Wêne:Gulf5..JPG|thumb|çep|Asyaya Ptolemyus]] Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 {{bz}} de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |paşnav=McMahon |pêşnav=Gregory |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-09-05 |rr=0 |isbn=978-0-19-537614-2 |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946 }}</ref> Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours |paşnav=Collins |pêşnav=Billie Jean |weşanger=Oxbow Books |tarîx=2010-03-28 |isbn=978-1-78297-475-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7KemAwAAQBAJ&pg=PT146 |paşnav2=Bachvarova |pêşnav2=Mary R. |paşnav3=Rutherford |pêşnav3=Ian }}</ref> Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li [[Sardîs]]ê bi vê heman navê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Book IV, Article 45. }}</ref> Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theoi.com/Nymphe/NympheAsie.html |sernav=ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE |malper=www.theoi.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Μ95, Π717. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Β461. }}</ref> Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)asi/a |sernav=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-06 }}</ref> Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://etymonline.com/index.php?term=Asia&allowed_in_frame=0 |sernav=Online Etymology Dictionary |malper=etymonline.com |roja-gihiştinê=2026-08-06 |ziman=en }}</ref> == Pênase û sinor == === Sinorê Asya û Ewropayê === [[Wêne:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|230px|çep|Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.]] Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê {{bz}} ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828. }}</ref> Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê {{bz}} de hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244. }}</ref> Di serdema Helenîstîk de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eratosthenes' "Geography" |url=https://books.google.com/books?id=8peKyWK_SWsC&pg=PA57 }}</ref> ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a. }}</ref> Strabo<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2 |url=https://books.google.com/books?id=_iXs1aCr1ckC&pg=PA738 }}</ref> û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Claudii Ptolemaei Geographia |url=https://books.google.com/books?id=vHMCAAAAQAAJ }}</ref> Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://voices.nationalgeographic.com/2013/07/09/geography-in-the-news-eurasias-boundaries/ |sernav=Geography in the News: Eurasia’s Boundaries {{!}} National Geographic (blogs) |malper=voices.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Lineback |pêşnav=Neal }}</ref> Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû. Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28. }}</ref> Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.<ref name=":0" /> === Sînorê Asya û Afrîkayê === Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2012 |sernav=Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/culturalsociologyemea/chpt/suez-canal-1250-1920-middle-east |kovar=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, &amp; Africa: An Encyclopedia |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781452218458.n112 |isbn=978-1-4129-8176-7 }}</ref> Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye. === Sinorê Asya û Okyanûsyayê === [[Wêne:Map of Sunda and Sahul.svg|thumb|Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de]] Sinorê di navbera Asya û [[Okyanûsya]]yê de bi gelemperî li Arşîpelago ya [[Îndonezya]]yê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û [[Awistralya]]yê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523 }}</ref> Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kealy |pêşnav=Shimona |paşnav2=Louys |pêşnav2=Julien |paşnav3=O’Connor |pêşnav3=Sue |tarîx=2016-09-01 |sernav=Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea |url=https://doi.org/10.1080/15564894.2015.1119218 |kovar=Journal of Island and Coastal Archaeology |cild=11 |hejmar=3 |rr=364–384 |doi=10.1080/15564894.2015.1119218 |issn=1556-4894 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf |sernav=Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions }}</ref> Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.<ref name=":1" /> Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne. Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Erikania |pêşnav=Julie |sernav=Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia {{!}} National Geographic |url=https://nationalgeographic.grid.id/read/13302465/jejak-pembauran-melanesia-dan-austronesia |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=id }}</ref> Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173. }}</ref> === Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur === [[Wêne:Us-su-maritime.jpg|thumb|Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê]] [[Tengava Berîngê|Tengava Bering]] û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera [[Rûsya]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin. Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |paşnav=Danver |pêşnav=Steven L. |weşanger=Routledge |tarîx=2015-03-10 |isbn=978-1-317-46400-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&dq=%22aleutians%22+%22part+of+oceania%22&pg=PA185 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australasia |paşnav=Keane |pêşnav=Augustus Henry |weşanger=Edward Stanford |tarîx=1879 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e2kcAAAAMAAJ&dq=%22oceania+is+the+word+often%22&pg=PA2 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska |paşnav=Kohlhoff |pêşnav=Dean W. |weşanger=University of Washington Press |tarîx=2011-07-01 |isbn=978-0-295-80050-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kSWn8lbI4q4C&dq=%22aleutian+islands%22+%22oceania%22&pg=PA6 }}</ref> Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization |paşnav=Flick |pêşnav=Alexander Clarence |weşanger=A.A. Knopf |tarîx=1926 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PhGHAAAAMAAJ&q=Modern%20World%20History,%201776-1926A%20Survey%20of%20the%20Origins%20and%20Development%20of%20Contemporary%20Civilization }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Area Handbook for Oceania |paşnav=Henderson |pêşnav=John William |weşanger=U.S. Government Printing Office |tarîx=1971 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5 }}</ref> Girava St. Lawrence ku li bakurê [[Deryaya Bering]]ê ye girava eyaleta [[Alaska]] ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji [[Amerîkaya Bakur]] hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in. === Pênaseya berdewam === [[Wêne:Afro-Eurasia (orthographic projection).svg|thumb|Nexşeya Afro-Ewrasyayê]] Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.<ref>{{Cite book |sernav=Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.}}</ref> Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |sernav=AccessScience {{!}} Encyclopedia Article {{!}} Asia |malper=accessscience.com |roja-gihiştinê=2026-08-09 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 |url-status=dead }}</ref> Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schwarz |pêşnav=Benjamin |tarîx=2008-12-01 |sernav=Geography Is Destiny |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/12/geography-is-destiny/307163/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463}}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|çep|Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] [[Wêne:Indo-European migrations and Ancient Northeast Asians.png|thumb|çep|Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.]] Nêzîkê 1,8 milyon sal berê ''[[Homo erectus]]'' ji parzemîna Afrîkayê derketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/out-of-africa |sernav=Out of Africa |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/the-history-of-human-evolution/peking-man |sernav=Peking Man |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî ''[[Homo sapiens]]'', nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka [[Okyanûsa Hindî]] koçî başûrê Asyayê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/human-origins/one-human-species/by-land-and-by-sea |sernav=By Land and by Sea |malper=AMNH |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US}}</ref> Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê ''[[Denisovans]]'' re tevlêhev (melez) bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/about/organisation/media-centre/new-evidence-denisovans/ |sernav=New evidence in search for the mysterious Denisovans |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Berê hatina mirovên nûjen, ''[[Flores]]'' ji aliyê ''[[Homo floresiensis]]'' ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sutikna |pêşnav=Thomas |paşnav2=Tocheri |pêşnav2=Matthew W. |paşnav3=Morwood |pêşnav3=Michael J. |paşnav4=Saptomo |pêşnav4=E. Wahyu |paşnav5=Jatmiko |paşnav6=Awe |pêşnav6=Rokus Due |paşnav7=Wasisto |pêşnav7=Sri |paşnav8=Westaway |pêşnav8=Kira E. |paşnav9=Aubert |pêşnav9=Maxime |paşnav10=Li |pêşnav10=Bo |paşnav11=Zhao |pêşnav11=Jian-xin |paşnav12=Storey |pêşnav12=Michael |paşnav13=Alloway |pêşnav13=Brent V. |paşnav14=Morley |pêşnav14=Mike W. |paşnav15=Meijer |pêşnav15=Hanneke J. M. |tarîx=2016 |sernav=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia |url=https://www.nature.com/articles/nature17179 |kovar=Nature |ziman=en |cild=532 |hejmar=7599 |rr=366–369 |doi=10.1038/nature17179 |issn=1476-4687}}</ref> Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên [[Rojhilata Kevnare|rojhilata kevnare]] cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sapiens.org/archaeology/ancient-dna-native-americans/ |sernav=A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas |malper=SAPIENS |tarîx=2022-02-08 |roja-gihiştinê=2026-08-07 |ziman=en-US |paşnav=Sapiens}}</ref> Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |issn=1095-9203 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Silkroutes.jpg|thumb|Nexşeya rêya hevrîşimê]] Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de [[Asyaya Rojhilat]], Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojava]] heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li [[Mezopotamya]], [[Geliyê Îndusê|Geliyê Îndus]] û şaristaniyên li [[Çemê Zer]] gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine. Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên [[Çîn|Çînê]] belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Narasimhan |pêşnav=Vagheesh M. |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Bernardos |pêşnav5=Rebecca |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Lazaridis |pêşnav7=Iosif |paşnav8=Nakatsuka |pêşnav8=Nathan |paşnav9=Olalde |pêşnav9=Iñigo |paşnav10=Lipson |pêşnav10=Mark |paşnav11=Kim |pêşnav11=Alexander M. |paşnav12=Olivieri |pêşnav12=Luca M. |paşnav13=Coppa |pêşnav13=Alfredo |paşnav14=Vidale |pêşnav14=Massimo |paşnav15=Mallory |pêşnav15=James |tarîx=2019-09-06 |sernav=The formation of human populations in South and Central Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat7487 |kovar=Science |cild=365 |hejmar=6457 |rr=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |pmid=31488661}}</ref> Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya [[Sîbîrya|Sîbîryayê]], ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan. Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. [[Çiyayên Qefqazê|Çiyayên Qefqasê]] û çiyayên [[Hîmalaya]] û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê [[Çîn]], [[Hindistan]] û [[Rojhilata Navîn]] fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne. === Serdema navîn === [[Wêne:Mongol dominions1.jpg|thumb|Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.]] Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji [[Çolê Erebistanê|çola Erebistanê]] ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Munir |pêşnav=Hassam |tarîx=2018-12-14 |sernav=How Islam Spread Throughout the World |url=https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-islam-spread-throughout-the-world |ziman=en|kovar=yaqeeninstitute.org}}</ref> Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne. Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta [[Ewropa|Ewropayê]] dirêj dibû ji împeratoriya [[Mongolya|mongolan]] hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, [[Xanedana Song|xanedaniya Song]] ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.<ref>{{Cite book |sernav=Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.}}</ref> Hatiye texmînkirin ku [[mirina reş]] yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/blackdisease_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en-GB}}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757 by Francis Hayman.jpg|thumb|Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî]] Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji [[Ewropaya Atlantîkê]] ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.<ref>{{Cite book |sernav=Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.}}</ref> [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya [[Asyaya Navendî]] kontrol kiriye. [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên [[kurd]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de [[Bakurê Kurdistanê]], [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de [[Kurdistan]] ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. [[Xanedaniya osmanî]] ji nîvê sedsala 16an û pê ve [[Anatolya]], piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û [[Xanedana Qing|xanedaniya Qing]] ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pbs.org/thestoryofindia/timeline/5/ |sernav=Episode 5 {{!}} The Story of India - Timeline {{!}} PBS |malper=www.pbs.org |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> û [[Împeratoriya Maratha]] ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya [[Hindistan|Hindistanê]] kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Advanced History of Modern India |paşnav=Sen |pêşnav=Sailendra Nath |weşanger=Macmillan India |tarîx=2010 |isbn=978-0-230-32885-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&pg=PA1941-IA82}}</ref> [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin]] Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina [[Hindistan]] û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Panagariya |pêşnav=Arvind |sernav=How India's Economy Will Overtake the U.S.'s |url=https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |roja-gihiştinê=2026-08-08 |xebat=TIME |ziman=en |archive-date=2023-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831071229/https://time.com/6297539/how-india-economy-will-surpass-us/ |url-status=dead }}</ref> Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]]; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. [[Împeratoriya Brîtanî]] di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/history/suez-canal-relevance-europe-colonialism |sernav=Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/china-1 |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/comment/opinion/article/3150233/china-history-matters-still-century-humiliation |sernav=Opinion {{!}} For China, the history that matters is its ‘century of humiliation’ |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-09-28 |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên [[Asyaya Rojhilat]] û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/sse.html |sernav=Southeast Asia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |malper=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref> [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/2020/20/Zohar.html |sernav=One moment, please... |malper=apjjf.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Evolution of Meiji Japan |paşnav=Huffman |pêşnav=James L. |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2019-05-31 |isbn=978-1-898823-95-7 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvzgb64z |doi=10.2307/j.ctvzgb64z}}</ref> Yek ji bandorên giring li ser Japonê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/milestones/1830-1860/opening-to-japan |sernav=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian |malper=history.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-08}}</ref> Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku [[Rojhilata Navîn]] jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de [[Kurdistan|Kurdistanê]] di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/rfcb/8787 |sernav=The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-08-08 |doi=10.4000/rfcb.8787}}</ref> === Serdema hemdem === [[Wêne:Soviet Union and China map including the three co-bordering countries.svg|thumb|çep|Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin]] Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=(page 25)p. 25Global war’s colonial consequences |paşnav=Kennedy |pêşnav=Dane |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-04-28 |rr=0 |isbn=978-0-19-934049-1 |paşnavê-edîtor=Kennedy |pêşnavê-edîtor=Dane |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199340491.003.0003 |doi=10.1093/actrade/9780199340491.003.0003}}</ref> Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê [[Pakistan]] û [[Bengladeş|Bangladeşê]].<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dalrymple |pêşnav=William |tarîx=2015-06-22 |sernav=The Mutual Genocide of Indian Partition |url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New Yorker |ziman=en-US |issn=0028-792X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |sernav=How the Cold War Shaped Bangladesh’s Liberation War |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref> Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/12/no-great-game-the-story-of-post-cold-war-powers-in-central-asia/250010/ |sernav=No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia |malper=The Atlantic |tarîx=2011-12-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Foust |pêşnav=Joshua}}</ref> Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |sernav=Oil Discovered in Saudi Arabia |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203035632/https://education.nationalgeographic.org/resource/oil-discovered-saudi-arabia/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bazelon |pêşnav=Emily |tarîx=2024-02-01 |sernav=The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/magazine/israel-founding-palestinian-conflict.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Welatên [[Asyaya Rojhilat]] (li gel [[Singapûr|Singapûrê]] li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues1/ |sernav=Economic Issues 1 -- Growth in East Asia |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Çîn piştê ku di bin serokatiya [[Deng Xiaoping]] de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cato.org/publications/chinas-post-1978-economic-development-entry-global-trading-system |sernav=China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System |malper=www.cato.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2022/12/06/china-and-india-will-overtake-us-economically-by-2075-goldman-sachs-economists-say/ |sernav=China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=Saul |pêşnav=Derek}}</ref> Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-07-07 |sernav=25 years of liberalisation: A glimpse of India’s growth in 14 charts |url=https://www.firstpost.com/business/25-years-of-liberalisation-a-glimpse-of-indias-growth-in-14-charts-2877654.html |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Firstpost |ziman=fp-IN}}</ref> bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report |url=https://www.reuters.com/world/india/one-tenth-indias-population-escaped-poverty-5-years-government-report-2023-07-17/ |roja-gihiştinê=2026-08-09 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}</ref> Bilindbûna [[Hindistan]] û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stimson.org/2024/from-the-mountains-to-the-seas-india-china-competition-in-the-wake-of-galwan/ |sernav=From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center |malper=Stimson Center |tarîx=2024-06-16 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-origin-of-indo-pacific-as-geopolitical-construct/ |sernav=The Origin of ‘Indo-Pacific’ as Geopolitical Construct |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en-US |paşnav=Kuo |pêşnav=Mercy A.}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Asia satellite plane shaded.jpg|thumb|300px|Ji satelaytê parzemîna Asyayê]] Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya [[Cîhan|Cîhanê]] (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, [[Deryaya Reş]], [[Tengava Stembolê|Tengava Marmarayê]] ([[Stembol]] û [[Çanakkale]]) û [[Deryaya Egeyê]] berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji [[Afrîka|Afrîkayê]] hatiye dabeşkirin. [[Yangtsê|Çemê Yangtze]] li [[Çîn|Çînê]] çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê [[Hîmalaya|Hîmalayaye]] ku di navbera [[Nepal]] û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> <gallery mode="packed" caption="Dîmenên ji deverên Asyayê"> Wêne:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|Daristana Barana li Borneoyê Wêne:Kerala Backwaters, India.JPG|Paşavên Kerala Wêne:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Geliyê Hunzayê Wêne:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karstê başûrê Çînê Wêne:Baa atoll islands.JPG|Atolên Maldîvan </gallery> === Herêmên serekeyên Asyayê === Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |sernav=UNSD — Methodology |malper=unstats.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-09}}</ref> Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]], [[Asyaya Navendî]], [[Asyaya Rojhilat]], [[Asyaya Bakur]], [[Asyaya Başûr]], [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Asyaya Başûrê Rojhilat]] hatiye dabeş kirin. Di heman demê de hinek deverên Asyayê wekê [[Rojhilata Dûr]], [[Rojhilata Nêzîk]] û [[Asyaya Pasîfîk]] hatine binavkirin. === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 Asia 1991–2020.svg|thumb|300px|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê]] Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye. === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Kang 2018 NCP irrigation RCPs.png|thumb|Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.]] Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Asia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1457–1580 |isbn=978-1-009-32583-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/asia/2362933569C804DBFF79450826810330 |doi=10.1017/9781009325844.012}}</ref> Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.<ref name=":2" /> Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.<ref name=":2" /> Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.<ref name=":2" /> Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climatetippingpoints.info/2022/09/09/climate-tipping-points-reassessment-explainer/ |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer |malper=climatetippingpoints.info |tarîx=2022-09-09 |roja-gihiştinê=2026-08-09 |ziman=en |paşnav=dvdmckay}}</ref> Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.<ref name=":2" /> Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.<ref name=":2" /> Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.<ref name=":2" /> == Polîtîka == [[Wêne:V-Dem Electoral Democracy Index 2026 Asia.svg|alt=|thumb|Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide. {{div col|colwidth=6em|content= {{Legend|#0c3091|0.90–1.00}} {{legend|#2f5cd5|0.80–0.89}} {{legend|#6bd2df|0.70–0.79}} {{legend|#c3eded|0.60–0.69}} {{legend|#f9f8bb|0.50–0.59}} {{legend|#fad45d|0.40–0.49}} {{legend|#da820f|0.30–0.39}} {{legend|#a8261f|0.20–0.29}} {{legend|#66000f|0.10–0.19}} {{legend|#240011|0.00–0.09}} {{legend|#c0c0c0|No data}} }}|upright=1.4]] Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene. Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin. Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye. Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.<ref>{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf |sernav=Polîtîkaya Asyayê}}</ref> == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{div col|colwidth=20em}} {{Ala|Rûsya}} {{div col end}} === Asyaya Rojhilat === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} {{div col end}} === Asyaya Başûr === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} {{div col end}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} {{div col end}} === Asyaya Rojava === {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} == Aborî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Wêne:Shanghai photos (14370159373).jpg|thumb|Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.]] [[Wêne:Coastal Road, Mumbai, November 2025.jpg|thumb|Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye]] Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Largest_Economies_in_Asia |url=https://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Economies_in_Asia&table=fb126&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=asia&measures=Country--GDP&units=*--$*&decimals=*--* |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Aneki.com |ziman=en }}{{Mirin girêdan|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cfoinnovation.com/content/hong-kong-singapore-tokyo-worlds-top-office-destinations |sernav=Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations {{!}} CFO innovation ASIA |malper=www.cfoinnovation.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2007-09-20 |isbn=978-0-19-164758-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics |paşnav=Angus |pêşnav=Maddison |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2003-09-25 |isbn=978-92-64-10414-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA261}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Economics and world history : myths and paradoxes |paşnav=Bairoch |pêşnav=Paul |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-03463-8 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maddison |pêşnav=Angus |tarîx=2006-09-17 |sernav=The World Economy: Volume 1: A Millennial Perspective and Volume 2: Historical Statistics |url=https://www.oecd.org/en/publications/the-world-economy_9789264022621-en.html |kovar=Development Centre Studies |ziman=en |doi=10.1787/9789264022621-en}}</ref> Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |malper=www.bharat-rakshak.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |sernav=Aborî Asyayê |malper=www.economist.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû. Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî aborî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re ku aboriya herî mezin a cîhanê ye, bûye wekê hev. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.emergingdragon.com/ |sernav=Make Money from Asia |malper=www.emergingdragon.com |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fairless |pêşnav=Tom |tarîx=2024-03-03 |sernav=Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor |url=https://www.wsj.com/economy/business-immigrant-low-skilled-labor-addiction-bf009a83 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing |url=https://www.economist.com/business/2023/02/20/global-firms-are-eyeing-asian-alternatives-to-chinese-manufacturing |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sme.com.ph/sme-news/news.php?newsid=2324 |sernav=sme.com.ph {{!}} sme news |malper=www.sme.com.ph |roja-gihiştinê=2026-08-13}}</ref> Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businesstoday.in/latest/corporate/story/india-growing-as-offshore-outsourcing-hub-even-for-non-it-roles-randstad-india-310773-2021-10-28 |sernav=India growing as offshore outsourcing hub even for non IT roles: Randstad India - BusinessToday |malper=Business Today |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en}}</ref> Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi [[Barselona|Barselonayê]] û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. Beşek pir piçûktir ji trafîka kelûpelan bi ser Afrîkaya Başûr re ber bi Ewropayê ve diçe. Beşek bi taybetî giring ji trafîka kelûpelên asyayî bi ser çemê Pasîfîkê ve ber bi Los Angeles û Long Beach ve diçe. Helandina cemedên Arktîkê rê li ber rêyên nû yên keştîvaniyê ji bakurê rojhilatê Asyayê ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve jî vedike. Rêya bejayî ya ber bi Ewropayê ve jî mijara projeyên avakirinê ye ku ji aliyê berfirehiyê ve piçûktir e. Bazirganiya nava Asyayê tevî bazirganiya deryayî, bi awayekê bilez mezin dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |sernav=Intra-Asia Trade Lane News |malper=www.joc.com |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022043/https://www.joc.com/maritime-news/trade-lanes/intra-asia |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.}}</ref> Di sala 2010an de li Asyayê 3,3 milyon milyoner hebûn (kesên ku serweta wan ji 1 milyon dolarî zêdetir e bêyî xanî û milkên wan), ev hejmar hinekî li jêr 3,4 milyonên Amerîkaya Bakur e. Her wiha di sala 2011an de, Asya di hejmara milyoneran de jî ji Ewropayê pêşdetir de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-news/asian-pacific/asias-millionaire-population-overtakes-europe/article2072205/ |sernav=Asia's millionaire population overtakes Europe |malper=The Globe and Mail |roja-gihiştinê=2026-08-13 |ziman=en-ca}}</ref> Citigroupê di rapora Wealth a sala 2012an de diyar kiriye ku dewlemendiya giştî ya mirovên li Asyayê ku zêdetirî 100 milyon dolar ên hebûn, ji bo cara yekem ji dewlemendiya hevpîşeyên xwe yên li Bakurê Amerîkayê derbas bûye ku ji ber "navenda giraniya aborî" ya cîhanê ber bi rojhilat ve çûye. Di dawiya sala 2011an de li Asyayê, bi piranî li başûrê rojhilatê Asyayê (Çîn û Japon) 18.000 kes hebûn ku bi kêmî ve bi qasê 100 milyon dolar ên amerîkî milkên wan ê berdest hebû ku rêje li gorî Amerîkaya Bakur ku 17.000 kes bû li gorî û Ewropaya Rojava ku 14.000 kes bû, zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American |url=http://www.bloomberg.com/news/2012-03-27/citigroup-study-shows-asian-rich-topping-north-american.html |roja-gihiştinê=2026-08-13 |xebat=Bloomberg |ziman=en}}</ref> == Demografî == {{Nifûsa tarîxî/wd}} Li gorî analîza daneyên tenduristî, perwerde û dahatên raporê, Asyaya Rojhilat di nav hemî herêmên cîhanê de pêşketina herî bihêz a endeksa pêşveçûna mirovan bi dest xistiye ku di 40 salên borî de gihîştina navînî ya endeksê hema hema du qat zêde kiriye. Çîn ku ji sala 1970an vir ve di warê başbûna endeksê de duyem welatê herî serketî yê cîhanê ye, tekane welat e ku di navnîşa (lîste) "10 tevgerên herî baş" de ye. Dahata serê kesî ya Çînê di çar dehsalên dawî de bi awayekî bi awayekî zêde 21 qat zêde bûye û bi sedan milyon kes jî ji xizaniyê derxistiye. Lê ji aliyê din ve Çîn di nav welatên ku herî zêde beşdarî dibistanê dibin û temenê jiyanê jî baştir dikin de nîne.<ref name=":3">{{Cite book |sernav=2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years" (PDF). UNDP. Archived (PDF) from the original on 21 November 2010. Retrieved 22 December 2010.}}</ref> Nepal welatekî Başûrê Asyayê ye ku ji sala 1970an vir ve, bi piranî ji ber destketiyên tenduristî û perwerdeyê, wekê yek ji welatên ku herî zû diguherin de derdikeve pêş. Temenê jiyana wê ya niha, 25 sal ji salên 1970an dirêjtir e. Li gorî 40 sal berê tenê yek ji pênc zarokan, niha li Nepalê ji her pênc zarokên di temenê dibistanê de ji çaran zêdetir zarok diçin dibistana seretayî.<ref name=":3" /> Di heman demê de Hong Kong di nav welatên ku li gorî endeksê hatine rêzkirin de di rêza herî bilind de bû (di cîhanê de di rêza 7an de ye ku di kategoriya "pêşketina mirovî ya pir bilind" de ye). Piştre Sîngapûr (di rêza 9an de), Japon (di rêza 19an de) û Koreya Başûr (di rêza 22an de) cih girtine. Di nav 169 welatên ku hatine nirxandin de, Efxanistan (155) di rêza herî nizm de bû.<ref name=":3" /> <gallery mode="packed" caption="Bajarên mezin ên Asyayê"> Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|Tokyo, Japon Jianwai SOHO and CCTV Headquarters 2015.jpg|Pekîn, Çîn ওরলির গগনরৈখিক দৃশ্য.jpg|Mûmbaî, Hindistan Jakarta Skyline Part 2.jpg|Cakarta, Endonezya </gallery> === Ziman === Asya malavanê çend malbatên zimanan û gelek zimanên îzolekirî ye. Li piraniya welatên asyayî ji gelek ziman hene ku zimanê wan ê xwemalî ye. Wek mînak, li gorî Ethnologue, li Endonezyayê zêdetirî 700 ziman, li Hindistanê zêdetirî 400 ziman û li Fîlîpînan zêdetirî 100 ziman têne axaftin. Li Çînê gelek ziman û zarava li parêzgehên cuda hene. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku li Asyaya Rojava, li seranserê Kurdistanê tê axavtin. === Dîn === Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê ye ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din hene. Çîroka tofana mezin, (tofana Nûh) wekê ku di Încîla îbranî (Tanakh) de di vegotina Nûh de ji cihûyan re hatiye pêşkêş kirin ku paşê ji zimanê îbranî ji bo zimanê yewnanî hatiye wergerandin û di Peymana Kevin a xiristiyaniyê de cih girtiye. Di heman demê de heman çirok di Quranê de jî re hatiye vegotin. Her wiha heman çirok di mîtolojiya Mezopotamyayê de, di Enûma Eliš û di Destana Gilgamêş de hatiye dîtin. Mîtolojiya hindû bi heman awayî behsa avatareke Vîşnû dike ku di awayê masiyek de ye û Manu ji lehiyeke tirsang hişyar kiriye. Mîtolojiya kevnar a çînî jî behsa lehiyeke mezin a ku nifşan digire nav xwe dike ku ji bo kontrolkirina wê hewldanên hevbeş ên împarator û xwedayan hewce kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9kczyb4a6h94j9hsgu6h7fhsbbogllx 0 7340 2090047 2083448 2026-09-01T02:53:43Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2090047 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Keyaniya Yekbûyî''' de ye. Ji bo wateyên din ji kerema xwe li [[Brîtanya Mezin]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of the United Kingdom (3-5).svg | meclîsa jêrîn = [[House of Commons]] | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | navê rêber1 = [[Charles III]] | sernav rêber1 = [[Key]] | navê rêber2 = [[Keir Starmer]] | sernav rêber2 = [[Serokwezîr]] | pêşvebirî = Parliament | meclîsa jorîn = [[House of Lords]] | rûerd km2 = 242495 | koda înternetê = .uk, .gb | rûerd rêz = 78 | gelhe texmînkirin = 66.052.076 | gelhe texmînkirin sal = 2021 | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe giştî = 63.182.178 | gelhe tîrbûn km2 = 270,7 | gelhe texmînkirin rêz = 22 | iso3166kod = GB | koda telefonê = +44 | konvansiyonel navê dirêj = Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê | zimanên naskirin = [[Zimanê skotî|Skotî]], [[Zimanê skotî|skotiya Ulsterê]], [[Zimanê wêlsî|wêlsî]], [[Zimanê kornî|kornî]], [[Zimanê skotiya gaelî|skotiya gaelî]], [[Zimanê îrlendî|îrlendî]] | wêneyê mertal = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | wêneyê nexşe = Europe-UK (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = Europe-UK.svg | demonîm = Brîtanî<br/>({{ziman-en|Briton, British}}) | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | nav = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br/> | hatûçûn = çep | navê hevbeş = Brîtanya | sirûda netewî = ''God Save the King'' [[Wêne:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] | dirav = [[Sterling]] | dirav kod = GBP | demjimêr = UTC | demjimêr DST = +1 seet | utc offset DST = +1 | av = 1,51 | ala hidûd = 1 | ala mezinî = 1 }} '''Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Bakurê Îrlendayê''', '''Keyaniya Yekbûyî''' ('''KY''') yan jî '''Brîtanya''' ([[Zimanê inglîzî|bi îngilîzî]]: Britain), welatekî li bakurê rojavaya [[Ewropa]]yê ye ku bi awayê [[keyaniya makezagonî]] û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin ku ji [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Skotlenda]] û ji [[Îrlendaya Bakur]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=Brîtanya |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî, girava [[Brîtanyaya Mezin]], beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav [[Giravên Brîtanî]] de ne, vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |sernav=GREAT BRITAIN {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2022-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220725061528/https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re sinorê bejahî parvedike. Ji aliyê din ve Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Deryaya Bakur]], [[Qenala Îngilîzan]], [[Deryaya Keltî]] û ji aliyê [[Deryaya Îrlendî]] ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ |sernav=Population estimates - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bi destxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera [[Keyaniya Înglistanê]] (ku Wêls jî di nav de bû) û [[Keyaniya Skotlendayê]] di sala 1707an de di encama yekbûna wan de dibe Keyaniya Brîtanya Mezin. Piraniya [[Îrlenda]]yê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û [[Îrlendaya Bakur]] a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi [[Keyaniya Îrlendayê]] re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye. Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema "Pax Britannica" de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffmann |pêşnav=Stanley |paşnav2=Ferguson |pêşnav2=Niall |tarîx=2003 |sernav=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and Its Lessons for Global Power |url=http://dx.doi.org/10.2307/20033715 |kovar=Foreign Affairs |cild=82 |hejmar=5 |rr=178 |doi=10.2307/20033715 |issn=0015-7120 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155 |sernav=20th-century international relations {{!}} History & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-18 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> [[Împeratoriya Brîtanî]], di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |sernav=The Twentieth Century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Brown |pêşnav2=Judith Margaret |paşnav3=Low |pêşnav3=Alaine M. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924679-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |sernav=The Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonisation |paşnav=Louis |pêşnav=Roger |tarîx=2006 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-84511-347-6 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |sernav=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415-1980 |paşnav=Abernethy |pêşnav=David B. |tarîx=2000-01-01 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |ziman=en }}</ref> Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin. Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Paytext]] û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) [[London]] e ku bi [[New York City]] re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên [[Edinburgh]], [[Kardîf]] û [[Belfast]] bi rêzê re paytextên neteweyî yên [[Skotlenda]], [[Wêls]] û [[Îrlendaya Bakur]] in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Glasgow]] û [[Leeds]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/united-kingdom |sernav=Population of Cities in United Kingdom 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: [[Înglistan]] û Wêls, Skotlenda û [[Îrlendaya Bakur]]. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ |sernav=The Scottish Legal System |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan |tarîx=2019-02-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-5265-0633-7 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wêls û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland |sernav=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland |tarîx=2019-05-08 |malper=GOV.UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marksteiner |pêşnav=Alexandra |paşnav2=Liang |pêşnav2=Xiao |paşnav3=Silva |pêşnav3=Diego Lopes da |paşnav4=Tian |pêşnav4=Nan |paşnav5=Béraud-Sudreau |pêşnav5=Lucie |tarîx=2022 |sernav=Trends in World Military Expenditure, 2021 |url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021 |kovar=sipri.org |ziman=en }}</ref> Înglistan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Keyanî endamê [[Hevbendiya Miletan]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[OECD]], [[NATO]], [[Five Eyes]], [[AUKUS]] û [[CPTPP]] ye. == Termînolojî == Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1707an diyar kiriye ku keyaniya Înglistanê û keyaniya Skotlendayê "bi navê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] di nav keyaniyekê de bûn yek".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |malper=www.scotshistoryonline.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Webmaster, John Duncan, UK |archive-date=2019-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}</ref> Her çend navê wê yê fermî ji sala 1707 heta 1800an tenê "Brîtanyaya Mezin" bû ku carinan peyva "Keyaniya Yekbûyî" ji bo keyaniya berê ya Brîtanyaya Mezin hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07 |sernav={{!}} Historyworld |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1800an Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê ava kiriye. Piştî dabeşkirina Îrlendayê û serxwebûna dewleta azad a Îrlendayê di sala 1922an de ku Îrlendaya Bakur wekê tenê beşa girava Îrlendayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hiştiye, nav di sala 1927an de wekê "Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendaya Bakur" hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Irish Civil War: 1922 - 23 |url=https://archive.org/details/irishcivilwar1920000cott |paşnav=Cottrell |pêşnav=Peter |weşanger=Osprey |tarîx=2009 |isbn=978-1-84603-270-7 |çap=Nachdr. |cih=Oxford |series=Essential histories }}</ref> Her çend Keyaniya Yekbûyî welatekî serwer be jî, Înglistan, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur bi gelemperî wekî welatek hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iso.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Malpera serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna têgehan risteya "welatên di nav welatekî de" bi kar aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek kurteyên statîstîkî, ji bo diwanzdeh herêmên NUTS 1, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur wekê "herêmeke" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |sernav=Wayback Machine |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2014-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141224045523/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îrlendaya Bakur wekê "[[parêzgeh]]" jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A place apart |url=https://archive.org/details/placeapart0000murp |paşnav=Murphy |pêşnav=Dervla |weşanger=Penguin Books |tarîx=1987 |isbn=978-0-14-005030-1 |çap=Repr |cih=Harmondsworth u.a |series=Autobiography, travel }}</ref> Bi têkiliya bi Îrlendaya Bakur re, navê wesfî yê ku tê bikaranîn "dikare nakokî be û hilbijartina wê pir caran vebijarkên siyasî yên kesane eşkere dike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interpreting Northern Ireland |paşnav=Whyte |pêşnav=John Henry |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-19-827380-6 |çap=Repr |cih=Oxford |paşnav2=Whyte |pêşnav2=John Henry |paşnav3=FitzGerald |pêşnav3=Garret }}</ref> Têgeha "Brîtanyaya Mezin" bi gelemperî ji bo girava Brîtanyaya Mezin an jî ji aliyê siyasî ve ji bo Îngilîstanê, Skotlenda û Wêlsê bi hev re tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-30 |sernav=Guardian style guide: P |url=https://www.theguardian.com/guardian-style-guide-p |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ev têgeh carinan wekî hevwateya fireh ji bo tevahiya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Peyva Înglistan carinan bi xeletî ji bo Keyaniya Yekbûyî bi tevahî tê bikar anîn ku ev xeletiyeke bi giranî ji aliyê mirovên ji derveyî Keyaniya Yekbûyî ve tê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.englishclub.com/vocabulary/cw-uk-england.php |sernav=England OR United Kingdom (UK)? {{!}} Learn English |malper=www.englishclub.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Peyva "Brîtanya" wekî hevwateya Brîtanyaya Mezin tê bikar anîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain |sernav=Britain |malper=dictionary.cambridge.org |tarîx=2026-02-04 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain |sernav=BRITAIN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> lê carinan ji bo Keyaniya Yekbûyî jî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://learnersdictionary.com/definition/Britain |sernav=Britain - Definition for English-Language Learners from Merriam-Webster's Learner's Dictionary |malper=learnersdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":7"/> Bikaranîn tevlihev e ku rêbernameya şêwazê ya hikûmeta keyaniya yekbûyî peyva "UK" li cihê "Brîtanya" an "Brîtanî" tercîh dike (ji bilî dema ku behsa balyozxaneyan tê kirin), di heman demê de belgeyên din ên hikûmetê qebûl dikin ku her du peyv jî behsa Keyaniya Yekbûyî dikin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z |sernav=Style guide - A to Z - Guidance - GOV.UK |malper=www.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> û li deverên din "hikûmeta brîtanî" bi kêmanî bi qasî "hikûmeta Keyaniya Yekbûyî" tê bikar anîn.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |sernav=Toponymic guidelines for the United Kingdom |malper=GOV.UK |tarîx=2025-12-11 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Komîteya daîmî ya navên erdnîgariya a Keyaniya Yekbûyî di rêbernameyên xwe yên toponîmîk de "Keyaniya Yekbûyî", "UK" û "U.K." wekê termên jeopolîtîk ên kurtkirî ji bo Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda Bakur nas dike; ew "Brîtanya" lîste nake lê destnîşan dike ku "tenê terma navdêrî ya taybetî 'Brîtanyaya Mezin' e ku bê guman Îrlendaya Bakur derdixe".<ref name=":8"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |sernav=B |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Rengdêra "brîtanî" bi gelemperî ji bo mijarên têkildarî Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn û di qanûnê de ji bo nasnameya hemwelatîbûn û neteweya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional and Administrative Law |url=https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&pg=PA36 }}</ref> Xelkê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna nasnameya xwe ya neteweyî çend termên cuda bi kar tînin û dikarin xwe wekê brîtanî, îngilîzî, skotlendî, welşî, îrlendiya bakurî an îrlendî bi nav bikin; an jî wekê xwediyê tevliheviyek ji nasnameyên neteweyî yên cuda.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html |sernav=NI Life and Times Survey - 2010: NINATID |malper=www.ark.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref name=":9"/> == Dîrok == === Beriya peymana yekîtiyê === [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|çep|Stonehengehê li Wiltshire ku xelekên ji keviran e, her yek bi qasî 4 mêtre bilind, 2 mêtre fireh û 25 ton giran e ku 2400–2200 ê {{bz}} de hatine çêkirin.]] Bicih bûna ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî pêl bi pêl bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm |sernav=Ancient skeleton was 'even older' |tarîx=2007-10-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs bi gelemperî girêdayî çandek bi navê Insular Keltîk bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 |sernav=Celtic culture : a historical encyclopedia |paşnav=Koch |pêşnav=John T. |tarîx=2006 |weşanger=Santa Barbara, Calif. : ABC-CLIO |kesên-din=Library Genesis |isbn=978-1-85109-440-0 }}</ref> Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 {{pz}} de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên [[Anglo-Sakson]] ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina [[Anglo-Sakson]], [[Hen Ogledd]] (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê).<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-04-15 |sernav=Encyclopaedia of Wales |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Wales&oldid=1082806438 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piraniya herêma ku ji hêla [[Anglo-Sakson]]an ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî [[Înglistan|Keyaniya Înglistanê]] dibe yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |sernav=BBC - History - Athelstan |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku [[Keyaniya Skotlendayê]] ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 |sernav=The Cambridge historical encyclopedia of Great Britain and Ireland |tarîx=1985 |weşanger=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-25559-2 }}</ref> [[Wêne:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|çep|The Bayeux Tapestry Şerê Hastings 1066 û bûyerên ku rê li ber wî dide nîşan dide.]] Di 1066an de, [[Norman]]an ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendayê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda [[Norman-Fransî]] anîn. Çîna serdest a [[Anglo-Norman]] gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2006-01-01 |paşnavê-edîtor=Chibnall |pêşnavê-edîtor=Marjorie |sernav=The Normans |url=http://dx.doi.org/10.1002/9780470693391 |doi=10.1002/9780470693391 |kovar=doi.org }}</ref> Keyên înglîz ên navîn ên paşerojê Wêlsê zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendayê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Înglistanê re be jî, serxwebûna xwe bi [[Daxuyaniya Arbroath]] a sala 1320an de destnîşan kirin ku [[Skotlenda]] piştî vê yekê jî serxwebûna xwe dewam dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/252552703 |sernav=Making Ireland British, 1580-1650 |paşnav=Canny |pêşnav=Nicholas P. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154201-5 |cih=Oxford |oclc=252552703 }}</ref> Keyên înglîz, bi mîrata herêmên giring ên li [[Fransa]]yê û bi îddîakirina taca fransî ku di heman demê de bi giranî beşdarî pevçûnên li [[Fransa]]yê bûn, nemaze di [[Şerê Sed Salî]], dema ku keyên skotlendî di vê serdemê de bi fransiyan re di nav hevalbendiyekê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Hundred Years War |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li çandên herêmî kirin lê di dawiyê de bi wan re asîmîle dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Protestantism |sernav=Protestantism {{!}} Definition, Beliefs, History, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-08 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji ber ku reformasyon û danasîna dêrên dewletên protestan li her welatekî derdikeve holê, Brîtaniya nûjen a destpêkê rastî nakokiya dînî tê. Reformasyona înglîzî ya guhertinên siyasî, destûrî, civakî û çandî di sedsala 16an de destpêdike. Piştre ji bo Înglistanê nasnameyeke neteweyî hate diyar kirin û hêdî hêdî bi kûrahî, baweriya dînê ya mirovan guhert û [[Dêra Înglistanê]] ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ |sernav=The National Archives - Homepage |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=The National Archives |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> [[Wêls]] bi tevahî bi Keyaniya Înglistanê ve hate girêdan û Îrlenda wekî keyaniyek bi serê xwe bi qiraliyeta Îngilîzî re hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |sernav=BBC - History - Wales under the Tudors |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofmodernb0000nich |sernav=A history of the modern British Isles, 1529-1603 : the two kingdoms |paşnav=Nicholls |pêşnav=Mark |tarîx=1999 |weşanger=Oxford, UK ; Malden, Mass. : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-19333-3 }}</ref> Li devera ku dê bibe [[Îrlendaya Bakur]], erdên mîrateyên galî yên katolîk ên serbixwe hatin desteserkirin û dane niştecihên protestan ên ji Înglistan û Skotlendayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198200918.003.0009 |sernav=Conclusion: Making Ireland British 1580–1650* |paşnav=CANNY |pêşnav=NICHOLAS |tarîx=2001-05-03 |weşanger=Oxford University Press |rr=551–578 }}</ref> Dema ku keyê [[Skotlenda]]yê [[James VI]] dibe keyê [[Înglistan]] û [[Îrlendaya Bakur|Îrlendayê]] û dîwana xwe ji bajarê [[Edinburgh]]ê barê [[London]]ê dike, di sala 1603an de keyaniya Înglistan, [[Skotlenda]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]] di bin yekîtiyek de dibin yek. Di vê serdemê de her welatek wek pêkhateyeke siyasî ya cihê dimîne û saziyên xwe yên siyasî, qanûnî û dînî yên cuda parastine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2000-12-21 |sernav=Chronology of Scottish Legal History |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 |kovar=A History of Private Law in Scotland |rr=xlviii–lii |doi=10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 }}</ref> Di nîvê sedsala 17an de her sê padîşah tevlî rêzek şerên bi hev ve girêdayî bûn (di nav de Şerê Navxweyî yê Îngilîzî) ku dibe sedema hilweşandina demkî ya keyaniyê ku bi darvekirina key [[Charles I]] û damezrandina kurte-komara unîter a Yekîtiya Miletên Înglîzî ya Skotlenda û Îrlendayê bi xwe re tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/English-Civil-Wars |sernav=English Civil Wars {{!}} Causes, Summary, Facts, Battles, & Significance {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çiqas padîşah hate vegerandin jî, Interregnum ligel Şoreşa Birûmet a 1688an û pêşnûmeya Mafên 1689an li Înglistanê û Qanûna Dadkirina Mafên 1689an li Skotlendayê piştrast kir ku, berevajî pirên mayî yên Ewropa, absolutîzma padîşah biser nskeve û katolîkek xwenas tu carî nikarîbû derkeve ser textê. [[Destûra bingehîn|Destûra Bingehîn]] a Brîtaniyayê di vê demê de li ser bingeha monarşiya destûrî û pergala parlemanî pêş dikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC |sernav=The History of England - From the Restoration to the Death of William III (1660-1702) |paşnav=Lodge |pêşnav=Richard |tarîx=2007 |weşanger=Read Books |isbn=978-1-4067-0897-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1660an de bi damezrandina Civata Qraliyetê re, xebatên zanistiye despêdike. Di vê serdemê de nemaze li Îngilîstanê, pêşkevtina hêza deryayî û eleqeya li ser seferên keşfê dibe sedema bidestxistin û bicîhkirina koloniyên li derveyî welêt, nemaze li [[Amerîkaya Bakur]] û [[Deryaya Karîbê]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |sernav=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy Part Two - Royal Navy History |tarîx=2011-11-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2011-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çend hewildanên berê yên yekkirina her du keyaniyên di hundurê Brîtanya Mezin de di salên 1606, 1667 û 1689an de neserkevtî bûn ku hewldana di sala 1705an de hate destpêkirin û hewl bûye sedem ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an ji hêla her du meclîsan ve hatiye pejirandin. === Keyaniya Brîtanya Mezin === [[Wêne:Treaty of Union.jpg|thumb|Peymana Yekîtiyê ye ku bûye sedema keyaniya yekbûyî ya hemî Brîtanya Mezin.]] Di 1ê gulana sala 1707an de, [[Keyaniya Brîtanya Mezin]] hate damezrandin, encama [[Qanûnên Yekîtiyê]] ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku [[Peymana Yekîtiyê]] ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du keyaniyan bikin yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |sernav=Citizenship |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |tarîx=2019-05-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2019-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 18an de, rêveberiya kabîneyî di bin rêveberiya [[Robert Walpole]] de ku di pratîkê de serokwezîrê yekem bû, (1721-1742) hate pêşdebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di [[Şerê Culloden]] de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders [[Skotlenda|Skotlendî]] bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li [[Amerîkaya Bakur]] ku di [[Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî]] de ji Brîtanya veqetiyan û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73&hl=ku |sernav=The Impact of the American Revolution Abroad |paşnav=Congress |pêşnav=Library of |tarîx=2002 |weşanger=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89875-978-5 |ziman=en }}</ref> Brîtanya di bazirganiya koleyan a [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji [[Afrîka]]yê veguhestin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007 |weşanger=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-156627-1 |ziman=en }}</ref> Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li [[Amerîkaya Bakur]] jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê [[Karîb]] di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê giring hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u6IUDAAAQBAJ&pg=PA83 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007-12-06 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-923899-6 |ziman=en }}</ref> Lê belê [[Parlamena Brîtanyayê]] di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li [[Împeratoriya Brîtanî]] qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina [[Afrîka]]yê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a [[cîhan]]ê, [[Anti-Slavery International]], di sala 1839an de li [[London]]ê hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D9462%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2016-05-13 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160513171717/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=9462&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml |sernav=Sailing against slavery |paşnav=BBC |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/transformationsi0000love |sernav=Transformations in slavery : a history of slavery in Africa |paşnav=Lovejoy |pêşnav=Paul E. |tarîx=2000 |weşanger=Cambridge, UK ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-78012-4 }}</ref> === Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlenda === [[Wêne:John Wilson Carmichael - The opening engagement at Trafalgar; H.M.S. 'Royal Sovereign' raking the stern of the Spanish flagship 'Santa Ana'.jpg|thumb|Şerê Trafalgar, ji hêla J.W. Carmichael.]] Di sala 1801ê de parlamenên Brîtanya Mezin û Îrlenda qanûnên yekîtiyê derdixin ku bi van qanûnan her du padîşahî dibin yek perçe û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê tê avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |sernav=QUB Act of Union : About |tarîx=2012-04-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî têkçûna Fransayê ya di dawiya Şerên Şoreşger ên Fransî û Şerên Napoleonî de (1792–1815), Keyaniya Yekbûyî wekî hêza sereke ya deryayî û împeratorî dertê holê (ligel London ku ji sala 1830an ve ku bajarê herî mezin ê cîhanê ye).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban world history: an economic and geographical perspective |url=https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |tarîx=2009 |weşanger=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |cih=Québec }}</ref> Serdestiya Brîtaniyayê ku di deryayê de nediyar bû, piştre wekî Pax Britannica ("Aştiya Brîtanî"), serdemek aştiya nisbî di nav Hêzên Mezin de (1815-1914) hate binavlirin ku tê de Împeratoriya Brîtaniyayê dibe hegemona cîhanî û rola polîsê cîhanî werdigire.<ref name="Louis2001">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |sernav=The Oxford History of the British Empire: The nineteenth century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Low |pêşnav2=Alaine M. |paşnav3=Porter |pêşnav3=Andrew |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6 |ziman=en }}</ref> Di dema Pêşangeha Mezin a sala 1851ê de, Brîtanya wekî "atolyeya cîhanê" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji sala 1853 heta 1856an, Brîtanya beşdarî Şerê Kirimê dibe ku hevalbendê Împeratoriya Osmanî li dijî Rûsyaya Tsarist, beşdarî şerên deryayî yên [[Deryaya Baltîk]]ê dibe ku wekî Şerê Åland li [[Kendava Bothnia]] û [[Kendava Fînlendayê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://runeberg.org/nfbs/0252.html |sernav=435-436 (Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 19. Mykenai - Norrpada) |tarîx=1913 |malper=runeberg.org |ziman=sv |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî Serhildana Hindistanê ya di 1857an de hikûmeta brîtanî ya bi serokatiya Lord Palmerston rasterast serweriya Hindistanê kir. Li kêleka kontrola fermî ya ku wê li ser koloniyên xwe dida meşandin, serdestiya Brîtanî ya li ser piraniya bazirganiya cîhanê tê vê wateyê ku ew bi bandor aboriyên herêmên wekî [[Asyaya Rojhilat]] û [[Amerîkaya Latînî]] kontrol dike.<ref name="Louis2001"/> Di dema seranserê [[serdema viktoryayî]] de, helwestên siyasî berjewendiya bazirganiya azad û polîtîkayên laissez-faire û her weha berferehbûna hêdî hêdî şansê dengdanê, digel Qanûna Reformê ya sala 1884an ku ji aliyê [[William Gladstone]] ve hatiye piştgirî kirin ku yekem car mafê dengdanê daye piraniya mêran. Nifûsa brîtanî bi rêjeyek berbiçav zêde bû, digel bajarbûna bilez ku bûye sedema metirsiya giring ên civakî û aborî.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-02-01 |sernav=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.41-3195 |kovar=Choice Reviews Online |cild=41 |hejmar=06 |rr=41–3195-41-3195 |doi=10.5860/choice.41-3195 |issn=0009-4978 }}</ref> Di dawiya sedsala 19an de, muhafezekaran di bin desthilatdariya [[Benjamin Disraeli]] û Lord Salisbury de serdemek berfirehbûna emperyal li Afrîkayê daye destpêkirin ku polîtîkaya îzolasyonê ya spehî li [[Ewropa]]yê domand û hewl da ku bandora [[Rûsya]] li [[Efxanistan]] û [[Îran]]ê bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |tarîx=1980 |sernav=The Great Game in Asia |url=https://www.jstor.org/stable/20040512 |kovar=Foreign Affairs |cild=58 |hejmar=4 |rr=936–951 |doi=10.2307/20040512 |issn=0015-7120 }}</ref> Di vê demê de, [[Kanada]], [[Awistralya]] û [[Zelendaya Nû]] statûya serdestiya rêveberiyê werdigirin. Di destpêka sedsalê de, serdestiya pîşesaziyê ya Brîtanyayê ji hêla [[Împeratoriya Almanî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hate dijwar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1 |sernav=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |paşnav=Zarembka |pêşnav=Paul |tarîx=2013-05-09 |weşanger=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-78190-670-5 |ziman=en }}</ref> Serdema Edwardian reforma civakî û serweriya malê ji bo Îrlendayê dibe pirsgirêkên navxweyî yên giring ku di heman demê de Partiya Karkeran di sala 1900an de ji hevalbendiyek sendîkayan û komên piçûk ên sosyalîst derketin holê û dengdêran ji bo mafê dengdayina jinan kampanya dane despêkirin. === Şerên cîhanê û perçekirina Îrlendayê === [[Wêne:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Di merasima bîranîna yekşemê de li Cenotaph li Whitehall, London, çeleng têne danîn.]] Brîtanya yek ji hevalbendên sereke bû ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de (1914-1918) Hêzên Navendî têk dibe. Li gel hêzên frensî, rûsî û (piştî 1917) amerîkî, hêzên çekdar ên brîtanî li gelek deverên Împeratoriya Brîtanî û li çend deverên Ewropayê, bi taybetî li eniya rojava, bicih bûne.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the First World War |url=https://archive.org/details/britainfirstworl0000unse_a4h8 |tarîx=1988 |weşanger=Unwin Hyman |isbn=978-0-04-445109-9 |paşnavê-edîtor=Turner |pêşnavê-edîtor=John |cih=London }}</ref> Kuştinên zêde yên şerê xendekan bû sedema wendakirina pir ji nifşek mêran ku bi bandorên civakî yên mayînde li milet û têkçûnek mezin di nîzama civakî de pêk hatiye. Piştî şer, Brîtanya bû endama daîmî ya Civata Rêvebir a Cemiyeta Miletan û li ser hejmarek koloniyên berê yên alman û osmaniyan erkek wergirt. Di bin serokatiya [[David Lloyd George]] de, Împeratoriya Brîtanî gihîşt asta xwe ya herî mezin ku ji pêncan yek rûyê erdê û ji çaran yek nifûsa cihanê werdigire.<ref name=":3"/> Brîtanyayê 2.5 milyon qurbanî dabûn û şerê bi deynek neteweyî ya mezin qedandibû. Ji ber encamên şer hikûmetê qebûl kir ku bi Qanûna Nûnertiya Gel a 1918an mafê dengdanê di hilbijartinên neteweyî û herêmî de berfireh bike. Di nîvê salên 1920an de, piraniya nifûsa Brîtanî dikarin li bernameyên radyoya BBCyê guhdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ofcom.org.uk/cymru/news-centre/2020/100-years-of-radio |sernav=100 mlynedd o radio ers darganfyddiad Marconi |tarîx=2023-02-27 |malper=Ofcom |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ |sernav=The origins of BBC Local Radio |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Weşanên televîzyonê yên ezmûnî di sala 1929an de dest pê kir û yekem Karûbarê Televizyonê ya BBCyê di sala 1936an de dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s/ |sernav=1920s |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Bilind bûna neteweperestiya îrlendî û nakokiyên di hindurê [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] de li ser şertên Rêvebiriya Malê ya Îrlendî, di dawiyê de di sala 1921ê de dibe sedema dabeşkirina giravê. Dewleta Azad a Îrlendî serbixwe dibe ku di destpêkê de bi statûya dominionê di 1922an û di sala 1931ê bi eşkereyî serbixwe dibe. Îrlandaya Bakur jî beşek ji Keyaniya Yekbûyî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulster.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |sernav=CAIN: The Anglo-Irish Treaty, December 1921 |malper=cain.ulster.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 1928an de Qanûna Destûra Wekhevî di hilbijartinên neteweyî de wekheviya hilbijartinê ya jinan bi mêran re dide. Grevên di nîvê salên 1920an de di Greva Giştî ya sala 1926an de ku bi serfiraziya hikûmeta ku ji hêla Stanley Baldwin ve tê rêvebirin bi dawî dibe. Dema ku Depresyona Mezin (1929-1932) dibe sedema bêkarî û zehmetiyên berbiçav li deverên pîşesazî yên kevn, Brîtanya hêj jî ji bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem xelas nebûbû. Ji ber rewşa aboriya welat aloziyên siyasî û civakî dibe sedema zêdebûna endamtiyên partiyên komunîst û sosyalîst. Di sala 1931ê de hikûmeta koalîsyonê tê avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism, culture, and decline in Britain, 1750 - 1990 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1994 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-03719-8 |çap= |cih=London }}</ref> [[Wêne:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|Balafirên Spitfire ("Spîtfeyir")<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=44:1 }}</ref>) û Hurricane ku di Şerê Brîtanyayê de di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de difirin.]] Bi vê yekê, "Brîtanya dibe welatek pir dewlemend ku di çekan de bi hêz dibe ku di peydakirina berjewendîyên xwe de bi xwestek bû û di dilê pergala hilberîna cîhanî de rûniştibû."<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |sernav=Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War {{!}} Reviews in History |malper=reviews.history.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî ku [[Almanyaya Nazî]] di sala 1939an de Polonya dagir kir, Brîtanya ket [[Şerê Cîhanî yê Duyem]]. [[Winston Churchill]] di sala 1940 de dibe serokwezîr û dibe serokê hikûmeta koalîsyonê. Tevî têkçûna hevalbendên xwe yên ewropî di sala yekem de, Brîtanya û Împaratoriya wê şerê li dijî Almanya bi tenê domandin. [[Winston Churchill]] pîşesazî, zanyar û endezyaran erkdar kir ku piştgirî bidin hikûmetê û artêşa di hewildana zêdekirina şer de.<ref name=":1" /> Di sala 1940an de, [[Hêza Hewayî ya Keyaniyê]] di Şerê Brîtanyayê de Luftwaffe Alman têk dibe. Di dema Blitz de herêmên bajarî rastî bombebaran ên dijwar hatin. Hevbendiya Mezin a Brîtanya, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] di sala 1941ê de hate damezrandin ku pêşengiya hevalbendan li dijî hêzên Axesê kir. Di Şerê Atlantîkê, Kampanyaya Afrîkaya Bakur û kampanyaya Îtalyayê de di dawiyê de biserketinên gelek dijwar çêbûn. Artêşa Brîtanî kampanyaya Burmayê li dijî Japon û Fîloya Pasîfîkê ya Brîtanî li deryayê bi Japonan şer kir. Zanyarên brîtanî ji bo sêwirana çekên nukleerî beşdarî Projeya Manhattan dibin ku ev yek bûye sedema radestkirina Japonê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 |sernav=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941-1952 |paşnav=Paul |pêşnav=Septimus H. |tarîx=2000 |weşanger=Ohio State University Press |isbn=978-0-8142-0852-6 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 20an === [[Wêne:British Empire 1921.png|thumb|Împeratoriya Brîtanî di sala 1921an de ku di dema asta xwe yê herî bilind de ye.]] Keyaniya Yekbûyî yek ji sê hêzên mezin bû (digel Dewleta Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê) ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer civiyan ku Keyaniya Yekbûyî yek ji 5 endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bû yek ji 5 endamên daîmî yên Neteweyên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62 |sernav=Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933-1945 |paşnav=Doenecke |pêşnav=Justus D. |paşnav2=Stoler |pêşnav2=Mark A. |tarîx=2005 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |ziman=en }}</ref> Ji bo damezrandina [[IMF]], Banka Cîhanî û [[NATO]] bi Dewletên Yekbûyî re ji nêz ve xebitiye. Jiber şer Keyaniya Yekbûyî pir qels dibe û ji hêla darayî ve girêdayî [[Plana Marshall]] bû. Lê Keyaniya Yekbûyî ji şerê tevahî yê ku rojhilata ewropayê wêran dike xilas dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |sernav=Britain's War Machine by David Edgerton – review |paşnav=Reynolds |pêşnav=David |tarîx=2011-04-17 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di salên piştî şer de, hikûmeta partiya kedê ya di bin rêveberiya [[Clement Attlee]] de bernameyek radîkal a reforman da destpêkirin ku di dehsalên paşîn de bandorek giring li civaka brîtanî dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ideas and policies under Labour, 1945 - 1951: building a new Britain |paşnav=Francis |pêşnav=Martin |tarîx=1997 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-4833-3 |çap=1. publ |cih=Manchester }}</ref> Di serdema Partiya Kedê pîşesaziyên sereke û karûbarên gelemperî hatin neteweyî kirin, dewletek aram hate damezrandin û pergalek lênihêrîna tenduristî ya berfireh ku ji hêla dewletê ve tê fînanse kirin, Xizmeta Tenduristiya Neteweyî, hate damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203991411-7 |sernav=INTRODUCTION TO BRITISH POLITICAL HISTORY 1914–95 |tarîx=2005-07-25 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-99141-1 |rr=11–30 }}</ref> Zêdebûna neteweperestiyê li koloniyan rastî dema aborî ya Brîtanyayê ya xirab hat û ji ber vê yekê polîtîkayên dekolonîzasyon derketin holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2009-03-12 |weşanger=Wiley |isbn=978-1-4443-0861-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1947an de ji serxwebûna [[Hindistan]] û [[Pakistan]]ê tê naskirin. Di nav sîh salên pêş de, piraniya koloniyên Împeratoriya Brîtanî serxwebûna xwe bi dest xistin û gelek jî bûn endamên Hevbendiya Neteweyan. [[Wêne:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|çep|Balafira Concorde ku balafirek supersonîk bû ku dema firîna transatlantîkê ji 8 saetan daxistiye 3,5 saetan.]] Keyaniya Yekbûyî welatê sêyem bû ku cebilxaneya çekên nukleerî pêşxistiye (bi ceribandina bombeya atomî ya yekem, [[Operasyona Hurricane]], di 1952 de) lê sinorên piştî şer ên rola navneteweyî ya Brîtanyayê bi [[Krîza Sûezê ya 1956an]] re hate dîtin. Belavbûna navneteweyî ya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] berdewamiya bandora navneteweyî ya wêje û çanda zimanê îngilîzî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2018-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji ber kêmbûna karkeran di salên 1950an de, hikûmetê daxwaza hatina koçberan ji welatên commonwealthê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 |sernav=Contemporary British Identity: English Language, Migrants and Public Discourse |paşnav=Julios |pêşnav=Dr Christina |tarîx=2012-12-28 |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-9121-7 |ziman=en }}</ref> Bi hatina koçberan re di dehsalên paşerojê de, Brîtanya dibe xwedî civakek pir-etnîkî. Tevî bilindbûna standardên jiyanê di dawiya salên 1950 û 1960an de, performansa aborî ya Keyaniya Yekbûyî ji gelek hevrikên wê yên sereke yên wekî Fransa, Almanyaya Rojava û Japonya serketî nabe. Di pêvajoya bi dehan salan a entegrasyona Ewropî de, Brîtanya endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropî ya Rojava bû ku di Konferansên London û Parîsê di sala 1954an de hatiye damezrandin. Di sala 1960an de Brîtanya yek ji heft endamên damezrîner ên Komeleya Bazirganiya Azad a Ewropî (EFTA) bû lê di sala 1973a de ji komaleyê derdikeve û beşdarî Civatên Ewropî (EC) dibe. Di referanduma sala 1975an de ji %67 deng da ku Keyaniya Yekbûyî di Civatên Ewropî de bimîne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |sernav=1975: UK embraces Europe in referendum |tarîx=1975-06-06 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Dema ku Civatên Ewropî di sala 1992an de dibe Yekîtiya Ewropî (YE) Brîtanya yek ji 12 dewletên endamê yekitiyê bû. Di dawiya salên 1960an de, Îrlendaya Bakur rastî tundûtûjiya komunal û paramîlîterî (carinan bandorê li deverên din ên Keyaniya Yekbûyî dike) ku bi kevneşopî wekî Troubles tê zanîn tê. Bi gelemperî tê hesibandin ku bi Peymana Good Friday Agreement a 1998an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203022207-12 |sernav=The Belfast Agreement: archaeology and exposition |tarîx=2005-01-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-02220-7 |rr=89–105 }}</ref> [[Wêne:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|Canary Wharf, sembola reformên darayî yên ku ji hêla Margaret Thatcher ve di salên 1980î de hatiye destpêkirin.]] Li pey serdemek hêdî bûna aborî ya berfireh û pevçûnên pîşesaziyê di salên 1970an de hikûmeta muhafezekar a salên 1980an bi serokatiya Margaret Thatcher siyasetek radîkal a monetarîzmê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=British politics since 1945 |paşnav=Dorey |pêşnav=Peter |tarîx=2001 |weşanger=Blackwell |isbn=978-0-631-19075-2 |çap=Repr |series=Making contemporary Britain series |cih=Oxford }}</ref> Di sala 1982an de Arjentînê êrîşî herêmên Brîtanî yên Gurcistana Başûr û Giravên Falkland kir û êrîş dibe sedema şerê 10 hefte ya Falklandan ku tê de hêzên arjentînî têk diçin. Niştecîhên giravan bi piranî neviyên niştecîhên Brîtanî ne û bi tundî alîgirê serweriya Brîtanyayê ne, wekî ku di sala 2013an de bi rapirsiyek (referandûm) nîşan dane. Ji sala 1984an ve aboriya Keyaniya Yekbûyî ji hêla hatina dahatên neftê yên giring ên [[Deryaya Bakur]] ve her ku çûye baştir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Applied economics |tarîx=2008 |weşanger=Financial Times, Prentice Hall |isbn=978-0-273-70822-3 |paşnavê-edîtor=Griffiths |pêşnavê-edîtor=Alan |çap=11. ed., [Nachdr.] |cih=Harlow |paşnavê-edîtor2=Wall |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref> Di dawiya sedsala 20an de, bi damezrandina rêveberiyên veqetandî yên ji bo Skotlande, Wêls û Îrlendaya Bakur, di rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de guhertinên mezin çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=M. |tarîx=1998-01-01 |sernav=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=28 |hejmar=1 |rr=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |issn=0048-5950 }}</ref> Tevlêbûna qanûnî piştî pejirandina Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê. Keyaniya Yekbûyî wekê hêzek mezin ma ku xwedî bandora dîplomatîk û leşkerî ya cîhanî û rolek pêşeng di [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[NATO]] de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation's+Role+in+International+Politics |sernav=Britain and World Power since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |paşnav=McCourt |pêşnav=David M. |tarîx=2014-08-18 |weşanger=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-07221-7 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 21an === Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |sernav=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |tarîx=2016-07-05 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya [[Cameron-Clegg]] ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên giring ên ku di encamê de derketine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-19942638 |sernav=Scottish independence: Cameron and Salmond strike referendum deal |tarîx=2012-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendayê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku [[Skotlenda]] beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |sernav=Scottish independence referendum - Results - BBC News |malper=www.bbc.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji [[Yekîtiya Ewropayê]] derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |sernav=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |tarîx=2021-01-01 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Pandemiya COVID-19]] di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kiriye. Di 8ê îlona sala 2022an de, Elizabeth II ku şahjina brîtanî ya herî demdirêj di 96 saliya xwe de dimire. Piştî mirina keybanû Elizabeth II, zarokê wê ya mezin Charles, Prensê Wêlsê ku wekî Charles III tê zanîn, derkete ser textê brîtanî. == Erdnîgarî == [[Wêne:MODIS - Great Britain and Northern Ireland - 2012-06-04 during heat wave (cropped).jpg|thumb|Ji xeynî Shetlandê, wêneya satelîtê ya Keyaniya Yekbûyî.]] Rûbera giştî ya Keyaniya Yekbûyî bi qasî 244.820 kîlomêtre çargoşe ye. Welat beşeke mezin a giravên brîtaniyayê vedigire ku girava Brîtanyaya Mezin, ji şeşan yekê bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û hinek giravên derdorê yên piçûktir vedihewîne. Keyaniya Yekbûyî di navbera [[Okyanûsa Atlantîk a Bakur]] û [[Deryaya Bakur]] de ye ku peravê başûrê rojhilat 35 km nêzîkî peravên bakurê [[Fransa]] ye ku ji aliyê [[Kanala Îngilîzî]] ve tê veqetandin.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çavdêrxaneya Royal Greenwich li Londonê di sala 1884an de di Konferansa Merîdyena Navneteweyî de wekî xala diyarker a Merîdyena serokwezîr hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351253901-5 |sernav=The Royal Observatory 1881–1998 |paşnav=Mann |pêşnav=Tony |tarîx=2019-11-11 |weşanger=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25390-1 |rr=83–91 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di navbera 49° û 61° firehiya bakur û di navbera dirêjahiya 9° rojava û 2° rojhilat de ye. [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re 360 kîlomêtre sinorê bejahî parve dike.<ref name=":4"/> Xeta perava Brîtanyaya Mezin 17.820 km dirêj e. Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Tunela Kanalê]] ve bi parzemîna [[Ewropa]]yê ve girêdayî ye ku bi dirêjiya 38 kîlomêtre yê tunela binê avê ya herî dirêj a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurotunnel.com/uk/ |sernav=LeShuttle: Folkestone To Calais In 35 Minutes. Book Now! |malper=LeShuttle |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî çar ekoherêmên bejayî dihewîne ku nav de daristanên pelên fireh ên Keltî, daristanên behîv ên Lowlandên Îngilîzî, daristanên tevlihev ên şil ên [[Atlantîka Bakur]] û daristanên koniferên Caledonê hene. Qada daristanên Keyaniya Yekbûyî di sala 2023an de tê texmîn kirin ku 3.25 milyon hektar e ku axa qadên daristanan ji %13 axa Keyaniya Yekbûyî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/statistics/statistics-by-topic/woodland-statistics/ |sernav=Woodland Statistics |malper=Forest Research |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> {{Multiple image |align = center |direction = horizontal |header_align = center |header = Termînolojiya Giravên Brîtaniyayê |image1 = British Isles all.svg |width1 = 100 |caption1 = [[Giravên Brîtanyayê]] |image2 = United Kingdom in the British Isles.svg |width2 = 100 |caption2 = Keyaniya Yekbûyî |image3 = Great Britain.svg |width3 = 100 |caption3 = [[Brîtanya Mezin]] |image4 = British Isles England.svg |width4 = 100 |caption4 = [[Înglistan]] }} {{Paqij}} === Avhewa === [[Wêne:UK Köppen.svg|thumb|Cureyên avhewa yên Köppen ya Keyaniya Yekbûyî.]] Piraniya Keyaniya Yekbûyî xwedan avhewa nerm e ku bi gelemperî germahiyên hênik û baranên zêde li seranserê salê hene.<ref name=":4"/> Germahî digel demsalan re kêm caran dadikeve binê 0&nbsp;°C yan jî ji 30&nbsp;°C bilind bilindtir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html |sernav=Hottest day of each year from 1900 |malper=www.trevorharley.com |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Hinek deverên dûrî peravê, li jora [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Îrlendaya Bakur]] û li piraniya [[Skotlenda]]yê, avhewaya okyanûsa binpolar (Cfc) tê dîtin. Li bilindahiyên bilind ên li Skotlendayê hewayek subarktîk a parzemînî (Dfc) û li herêmên çiyayî avhewaya tundra tê dîtin.<ref>{{Jêder |paşnav=Peterson |pêşnav=Adam |sernav=English: A map of Köppen climate types in the United Kingdom (SVG version) |tarîx=2016-08-09 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UK_K%C3%B6ppen.svg |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çend beşên rojhilat bi piranî ji vî bayê parastî be jî bayê serdest ji başûrê rojava û ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê de tê ku gelek caran hewaya nerm û şil bi xwe re tîne. Ji ber ku piraniya baranê li herêmên rojava dibare, beşên rojhilat beşên herî zuhayê welat in. Herikîna Atlantîkê ku ji hêla herikîna kendavê ve tê germ kirin, zivistanên nerm tîne, nemaze li rojava ku zivistan şil e û herî zêde li ser erdê bilind zivistan şil û nerm derbas dibe. Havînan li başûrê rojhilatê Înglistanê herî germ û li bakurê Înglistanê deverê herî hênik e. Barîna berfa dijwar di zivistanê û destpêka biharê de li qadên erdê bilind dibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/approach/collaboration/ukcp |sernav=UK Climate Projections (UKCP) |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Tevahiya tava salane ya navîn li Keyaniya Yekbûyî 1339,7 demjimêr e ku ev jî ji %30 di binê dema herî zêde ya gengaz de ye. Saetên tavê salê ji 1200 heya 1580 demjimêran diguhere û ji sala 1996an vir ve Keyaniya Yekbûyî ji sala 1981ê heta sala 2010an demjimêrên navînî yên tavê distîne û hê jî welêt heman demjimêran tava navînî distîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-temperature-rainfall-and-sunshine-time-series |sernav=UK temperature, rainfall and sunshine time series |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 2022an de, Keyaniya Yekbûyî di Îndeksa Performansa Jîngehê de di nav 180 welatan de di rêza duyem de ye. Zagonek hatiye pejirandin ku emîsyonên gazên serayê yên Brîtanyayê heya sala 2050an safî bibe û qet nemîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/article/explainer/uk-net-zero-target |sernav=UK net zero target |tarîx=2020-04-20 |malper=Institute for Government |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> === Topografî === Înglistan ji sedî 53ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Înglistanê 130.395 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-12-12 |sernav=England - Profile |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Piraniya welêt ji deştan pêk tê û bi erdên bilind û çiyayî yên li bakurê rojavayê xeta Tees-Exe ku Keyaniya Yekbûyî bi qasî deverên nizm û bilind dabeş dike. Deverên deştî Cornwall, New Forest, South Downs û Norfolk Broads in.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm |sernav=United Kingdom - Atlapedia® Online |malper=www.atlapedia.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Deverên bilind ên welat [[Lake District]], [[Pennines]], [[Yorkshire Dales]], [[Exmoor]] û Dartmoor in. Çem û kendav ên sereke Thames, [[Severn]] û [[Humber]] in. Çiyayê herî bilind ê Îngilîstanê Scafell Pike ye ku bi qasî 978 metreyan, li Navçeya Golan ew ku girava wê ya herî mezin Girava Wightê ye. Skotlend ji sedî 32ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera rûbera Skotlendayê 78.772 km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |sernav=Facts, Information and Map of Scotland : Official online Gateway to Scotland |malper=www.scotland.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat nêzîkî 800 girav dihewîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the-scottish-islands-633851.html |sernav=The complete guide to the ... Scottish Islands |malper=The Independent |tarîx=2000-05-31 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ku bi taybetî Giravên Hebride, Giravên Orkney û Giravên Shetlandê di nav de ye. Skotlenda welatê herî çiyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye. Bilindahiyên li bakur û li rojava herêma herî dijwar in ku piraniya axa çiyayî ya Skotlendaye vedihewîne ku di nav de Cairngorms, Loch Lomond û The Trossachs û Ben Nevis hene ku bi 1.345 metreyan<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-03-18 |sernav=Great Britain’s tallest mountain is taller - Ordnance Survey Blog |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=Ordnance Survey Blog |ziman=en-GB }}</ref> ku xala herî bilind a [[Giravên Brîtanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |sernav=Ben Nevis Weather {{!}} Weather Forecast for Ben Nevis, Fort William, Highlands of Scotland |malper=www.bennevisweather.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2018-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180924202417/http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wêls ji %9ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Wêlsê 20.779 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-11 |sernav=Profile: Wales |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Her çend başûrê Wêlsê ji bakur û navîn a Wêlsê deverên çiyayî kêm bin jî, welat bi piranî çiyayî ye. Çiyayên herî bilind ên li Wêlsê li Snowdonia ne û Snowdon (bi wêlsî: Yr Wyddfa) jî di nav de ye ku bi bilindahiya 1.085 metreyan girê herî bilind ê Wêlsê ye.<ref name=":6"/> Wêls, tevî perava Pembrokeshire, bi dirêjahiya 2.704 kîlomêtreyê xwedî xeta herî dirêj ê peravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |sernav=The British Cartographic Society > How long is the UK coastline? |malper=www.cartography.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=cartography |pêşnav=Clare Seldon, |roja-arşîvê=2012-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çend girav li derveyî axa serekeyê Galiyê hene ku girava herî mezin girava Angleseyê (Ynys Môn) ye. Îrlendaya Bakur ku ji Brîtanyaya Mezin bi [[Deryaya Îrlendî]] û [[Kanala Bakur]] veqetandî ye ku xwedî rûbereke 14.160 km² ye û bi piranî ji gir û ji deverên çiyayî pêk hatiye. Welat Gola Neagh vedihewîne ku bi qasî 150 388 km² mezintirîn gola Giravên Brîtanî ye, Gola Erne ku zêdetirî 150 girav di golê de hene û rêya Giant's Causeway heye ku ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê Cihê Mîrata Cîhanê hatiye lîstekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |sernav=CAIN: Background Information on Northern Ireland Society - Geography |malper=cain.ulst.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Xala herî bilind a Îrlendaya Bakur Slieve Donard ê li Çiyayên Morne ye ku bi bilindahiya 852 mêtre bilind e.<ref name=":6"/> == Demografî == Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67.026.292 kes bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî çarem mezintirîn nifûsa [[Ewropa]]yê û xwedî 22em mezintirîn nifûsa cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di salên 2012 û 2013an de jidayikbûnên herî zêde beşdarî mezinbûna nifûsê bûye ku di heman demê de di salên 2014 û 2015an de bi koçberiya navneteweyî ya nifûsê welat zêdebûna xwe berdewam kiriye.<ref name=":2" /> Di navbera salên 2001 û 2011an de nifûsa Keyaniya Yekbûyî bi rêjeya navînî ya salane ji sedî 0,7 zêde bûye. Li gorî hêjmara nifûsê ya 2011an, di nav 100 salên borî de, rêjeya nifûsa temenê 0-14 salî ji %31 heya ji %18e daketiye û rêjeya mirovên ku temenê wan 65 salî ye ku ji %5an heya ji %16 zêde bûye.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de temenê navîn ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî 417 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa [[Skotlenda]]yê 5,48 milyon, nifûsa Wêlsê 3,1 milyon û nifûsa Îrlendaya Bakur jî 1,9 milyon hatiye tomarkirin.<ref name=":2" /> Nifûsa herî mezin li [[London]], li başûr-rojhilatê Înglistan e. Li navenda Brîtanyaya Mezin (bakurê Înglistanê) gelek kes li dora [[Manchester]] û [[Liverpool]] dijîn. Li deşt Skotlendayê li dora [[Edinburgh]] û [[Glasgow]], û li başûrê Wêlsê li nêzê [[Kardîf]] gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê [[Belfast]] dijîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |sernav=United Kingdom |tarîx=2021-03-05 |malper=The World Factbook |weşanger=[[Central Intelligence Agency]] |tarîxa-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.<ref name=":0" /> {| class="wikitable sortable" |+Li gorî welatan nifûsa Keyaniya Yekbûyî (2024) ! rowspan="2" |Ala ! rowspan="2" |Welat ! colspan="2" |Rûber ! colspan="2" |Nifûs ! rowspan="2" |Belavbûn (/km²) |- !(km²) !(%) !Kes !(%) |- |{{Sembola alayê|Îngilistan}} |[[Înglistan]] |130.310 |%54 |58.620.101 |%85 |450 |- |{{Sembola alayê|Skotland}} |[[Skotlenda]] |77.901 |%32 |5.546.900 |%8 |71 |- |{{Sembola alayê|Wales}} |[[Wêls]] |20.737 |%9 |3.186.581 |%5 |154 |- |{{Sembola alayê|Îrlendaya Bakur}} |[[Îrlendaya Bakur]] |13.547 |%6 |1.927.855 |%3 |142 |- !Giştî !Keyaniya Yekbûyî !242.741 !%100 !69.281.437 !%100 !285 |} Nifûsa Înglistanê di sala 2021ê de 56 milyon bû ku ev jî nêzîkî ji %84ê nifûsa giştî ya [[Brîtanya Mezin|Brîtanyayê]] pêk tîne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Înglistan yek ji welatên herî qelebalix ên cîhanê ye ku bi belavbûna 434 kes li ser her kîlommêtreçarçikê di nîvê sala 2021ê de<ref name=":10"/> bi giraniyek taybetî li [[London]] û başûrê rojhilatê Londonê belavbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |sernav=England is most crowded country in Europe - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Herêma metropolîtan a firehtir a Londonê, bi nifûsa xwe ya 14.î,9 milyonê di sala 2024an de, mezintirîn herêma metropolîtan a [[Ewropaya Rojava]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-us }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Gelheya Înglistanê li gorî herêman (2024) ! rowspan="2" |Herêm ! colspan="2" |Rûbera erdê ! colspan="2" |Populasyon ! rowspan="2" |Giranî (/km²) |- !(km²) !(%) !Mirov !(%) |- |Bakurê Rojhilat |8.581 |%6 |2.683.040 |%5 |313 |- |Bakurê Rojava |14.108 |%11 |7.516.113 |%13 |533 |- |Yorkshire û Humber |15.404 |%12 |5.541.262 |%10 |360 |- |Midlandsên Rojhilat |15.624 |%12 |4.934.939 |%9 |316 |- |Midlandsên Rojava |12.998 |%10 |6.021.653 |%11 |463 |- |Rojhilatê Înglistanê |19.116 |%15 |6.398.497 |%11 |335 |- |Londona Mezin |1.572 |%1 |8.866.180 |%15 |5,640 |- |Başûrê Rojhilat |19.072 |%15 |9.379.833 |%16 |492 |- |Başûrê Rojava |23.836 |%18 |5.764.881 |%10 |242 |- !Înglistan !130.310 !%100 !57.106.398 !%100 !438 |} Di sala 2021ê de rêjeya giştî ya zayînê li seranserê Keyaniya Yekbûyî 1,53 zarok bû ku ev rêje ji lûtkeya zêdebûna zarokan a 2,95 zarok ji her jinekê re di sala 1964an de an jî ji rêjeya herî bilind a 6,02 zarokên ji her jinekê re di sala 1815an de bû û ji rêjeya cihgirtinê ya 2,1 kêmtir dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables |sernav=Vital statistics in the UK: births, deaths and marriages - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=GBR |sernav=Children born per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> === Etnîsîte === [[Wêne:Ethnic demography of the United Kingdom from 1951 - 2021.gif|thumb|Pêşveçûna etnîsîteyan li Keyaniya Yekbûyî (1951–2021)]] Di dîrokê de tê texmînkirin ku gelên xwemaliyên brîtanî ji komên etnîkî yên ku berî sedsala 12an li wir bi cih bûne hatine ku di ya wan de kelt, roman, anglo-sakson, norsî û normanî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-18 |sernav=Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Tê texmînkirin ku gelê galî koma etnîkî ya herî kevin a li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî xwedî dîrokeke koçberiya mirovên ne-spî ye ku Liverpool xwedî nifûsa reş a herî kevin a welêt e ku herî kêm ji salên 1730an vir ve ye, ji xeynî vê, civakeke çînî ya herî kevin a li Ewropayê heye ku ji sedsala 19an vir ve ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain |paşnav=Winder |pêşnav=Robert |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2010-11-04 |isbn=978-0-7481-2396-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |sernav=Port Cities: - Culture and Ethnicity Differences in Liverpool - Chinese Community |malper=www.mersey-gateway.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2009-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 83ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê spî bi nav kirine ku ev tê vê wateyê ku ji sedî 17ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê yek ji komeke kêmneteweyên etnîkî bi nav dikin. Curbicuriya etnîkî li seranserê Keyaniya Yekbûyî bi giringî diguhere. Li gorî herêmê, di sala 2021ê de, ji sedî 46,2ê nifûsa Londonê kêmneteweyek etnîkî bû ku li gorî Skotlenda, Wêls, Îrlendaya Bakur, başûrê rojava û bakurê rojhilatê Înglistanê ku ji sedî 10 kêmtir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |sernav=Ethnic group - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ==== Alayên neteweyên Keyaniya Yekbûyî ==== [[Girêdayîbûnên Taca Brîtanî]] wek [[Guernsey]] û [[Jersey]] û [[Girava Manê]] ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye. <gallery> Wêne:Arms of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Royal Arms of England.svg|Keyaniya Înglistanê Wêne:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|Keyaniya Skotlendayê Wêne:Arms of Ireland (Variant 1) (Historical).svg|Keyaniya Îrlendayê </gallery><gallery> Wêne:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Flag of England.svg|Înglistan Wêne:Flag of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Saint Patrick's Saltire.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Flag of Wales (1959–present).svg|Wêls </gallery><gallery> Wêne:Crowned Floral Badges of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Tudor Rose Royal Badge of England.svg|Înglistan Wêne:Thistle Royal Badge of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Shamrock Royal Badge of Ireland.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Leek Badge of Wales.svg|Wêls </gallery> === Ziman === [[Wêne:Distribution map of languages in the United Kingdom.svg|thumb|{{legend2|#ffa500|Îngilîzî}} {{legend2|#d2691e|Skotlendî}} {{legend2|#0000ff|Wêlsî}} {{legend2|#00ffcf|Galiya skotlendî}}]] Zimanê inglîzî zimanê fermî ye û zimanê herî berbelavê li Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mac Síthigh |pêşnav=Daithí |tarîx=2018-03-01 |sernav=Official status of languages in the United Kingdom and Ireland |url=https://doi.org/10.1177/1473779518773642 |kovar=Common Law World Review |ziman=EN |cild=47 |hejmar=1 |rr=77–102 |doi=10.1177/1473779518773642 |issn=1473-7795 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ziman li seranserê cîhanê pêş dixe da ku di navbera mirovên li Keyaniya Yekbûyî û welatên cîhanê de têkilî, têgihîştin û baweriyê ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com//learningenglish/english/hygiene |sernav=BBC Learning English - About BBC Learning English |malper=BBC Learning English |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=English |pêşnav=BBC Learning }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî, zimanê îngilîzî bi taybetmendiyên cihêreng tê axaftin ku bi hev re zimanê ku wekê îngilîziya brîtanî tê zanîn pêk tînin. Li welat curbicuriya zarava û devokan pir caran têne dîtin û li herêmên nêzîk pir caran guhertoyên pir cuda yên îngilîziya brîtanî hene. Şêwaza îngilîzî ya standard a Received bi kevneşopî bi axaftvanên perwerdekirî yên bi başûrê Îngilîstanê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/information/understanding-entries/pronunciation/british-english-pronunciations/?tl=true |sernav=British English Pronunciations |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Zaravayên sereke yên neteweyî îngilîziya skotlendî, îngilîziya galî û îngilîziya bakurê îrlendî ne. Herêmên curbicur ên cihêreng zaravayan ku têne dîtin Brummie, Cockney, Geordie, Mancunian, Scouse, West Country, Yorkshire û MLE (îngilîziya Londonê ya pirçandî) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/british-dialects-you-need-to-know/ |sernav=10 British dialects you need to know ‹ EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |malper=EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî sê zimanên xwemaliyên keltî têne axaftin ku di nav wan de galî, îrlendî û skotlendî hene. [[Zimanê kornî]] ku di dawiya sedsala 18an de wekê zimanekî yekem ji holê rabibû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Linguistics: The Key Concepts |paşnav=Trask |pêşnav=R. L. |weşanger=Routledge |tarîx=2007-08-07 |isbn=978-1-134-12408-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oLx9AgAAQBAJ&q=%E2%80%9Cthese+people+speak+the+dead+language+as+a+second+language%E2%80%9D&pg=PA63 }}</ref> niha ji nû hatiye vegerandin û ji aliyê komeke piçûk a axaftvanan ve wekê zimanê duyem tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html |sernav=Welsh language in Wales (Census 2021) [HTML] {{!}} GOV.WALES |malper=www.gov.wales |tarîx=2022-12-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê nifûsa galîaxêv a Galêsê ya ji sê salî û mezintir 538.300 kes bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml |sernav=BBC - Voices - Multilingual Nation |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Herwiha hatiye texmîn kirin ku nêzîkî 200.000 axaftvanên zimanê galî li Îngilîstanê dijîn. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de li Îrlendaya Bakur, ji sedî 12,4ê mirovan dikarîn hinek zimanê îrlendî biaxivin û ji sedî 10,4ê mirovan jî dikarîn hinek zimanê ulster-skotlendî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nisra.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2001ê de zêdetirî 92.000 kes li [[Skotlenda]]yê ku tenê kêmtir ji %2ê nifûsê ye, hinek dikarîn binzimanê gaelîk biaxivin ku di nav wan de ji %72ê wan kesên ku li hebridên derve dijîn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |sernav=General Register Office for Scotland - Scotland's Census 2001 - Gaelic Report |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=General Register Office for Scotland Web Team |roja-arşîvê=2013-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hejmara zarokên ku bi zimanê galî an skotlendî têne hînkirin zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-12 |sernav=Local UK languages 'taking off' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/7885493.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Skot ku zimanekê ji îngilîziya navendî ya bakur a destpêkê hatiye, ligel guhertoya xwe ya herêmî, skotiyên ûlster li [[Îrlendaya Bakur]], bêyî pabendbûnên taybetî ji bo parastin û pêşvebirinê, xwedî nasnameyeke sinorkirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |sernav=Eurolang - Language Data - Scots |malper=eurolang.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Bateman |pêşnav=Eilidh }}</ref> Ji nîsana 2020an vir ve, li Keyaniya Yekbûyî nêzîkê 151.000 bikarhênerên zimanê îşaretan a brîtanî (BSL) hene ku zimanekî îşaretan ku ji aliyê kesên kerr ve tê bikar anîn, hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scotsman.com/news/politics/people-are-dying-because-of-this-calls-for-uk-gov-to-follow-scotland-with-sign-language-interpreter-at-covid-19-briefing-2547989 |sernav='People are dying because of this': Calls for UK Gov to follow Scotland with sign language interpreter at Covid-19 briefing |malper=The Scotsman |tarîx=2020-04-23 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de, hatiye texmînkirin ku ji sedî 95ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî axaftvanên yekzimanî yên îngilîzî bûn.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml |sernav=BBC - Languages - Languages |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2013an de hatiye texmînkirin ku zêdetirî ji %5 ê nifûsê bi zimanên ku ji ber koçberiyê hatine Keyaniya Yekbûyî diaxivin. Zimanên başûrê [[Asya]]yê koma herî mezin in ku tê de zimanên wekê punjabî, ûrdûyî, nengalî, sîlhetî, hindî, paharî-pothwarî, tamîlî û gujaratî hene.<ref name=":11" /> Di hêjmara nifûsê ya sala 2011an de zimanê polonî duyem zimanê herî mezin ê welat bû ku li Îngilîstanê dihat axavtin ku bi qasê 546.000 axaftvanên [[zimanê polonî]] hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Booth |pêşnav=Robert |tarîx=2013-01-30 |sernav=Polish becomes England's second language |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 2019an de nêzîkî 1,5 milyon kes hindik an jî qet nedikarîn bi zimanê îngilîzî biaxivîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The teenagers who translate for their parents |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> === Dîn === Xiristiyanî zêdetirî 1400 salan e ku li Keyaniya Yekbûyî di warê jiyana dînî de serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A dictionary of British history |url=https://archive.org/details/dictionaryofbrit0000unse_z4m5 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955037-1 |çap=1st ed., rev |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cannon |pêşnavê-edîtor=John Ashton |series=Oxford reference online }}</ref> Her çiqas piraniya welatiyan di anketan de hê jî xwe bi xiristiyaniyê ve girêdidin jî, beşdarbûna birêkûpêk a dêran ji nîvê sedsala 20an vir ve bi awayekî berbiçav kêm bûye û di heman demê de koçberî û guhertina demografîk beşdarî li mezinbûna baweriyên din ên li Keyaniya Yekbûyî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Society in Twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson Longman |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&pg=PA291 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek şîrovekar Keyaniya Yekbûyî wekê civatek pirbawerî, sekuler, an piştî-xiristiyanî bi nav bikin.<ref name="Brown2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and society in twentieth-century Britain |url=https://archive.org/details/religionsocietyi0000brow_x3d8 |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |cih=Harlow |series=Religion, politics, and society in Britain }}</ref><ref name="Brown2006"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Church, state and civil society |url=https://archive.org/details/churchstatecivil0000ferg |paşnav=Fergusson |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-52959-4 |cih=Cambridge, U.K New York }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya di sala 2021ê de, ji sedî 46,5ê beşdaran ragihandine ku ew xiristiyan in û dînên duyem ên herî mezin îslam (ji sedî 5,9), hindûîzm (ji sedî 1,6), sîkhîzm (ji sedî 0,8), bûdîzm (ji sedî 0,4), cihûtî (ji sedî 0,4) û hemî dînên din (ji sedî 0,6) in. Lêkolîneke Tearfundê di sala 2007an de nîşan daye ku ji her ji deh brîtaniyan heftane diçin dêrê. Di hêjmarên nifûsê ya di navbera salên 2001 û 2011an de di hejmara kesên ku xwe wekê xiristiyan bi nav dikirin de ji sedî 12 kêm bûye ku di heman demê de rêjeya kesên ku dibêjin tu girêdayîbûna wan bi dînê ve nîne du qat zêde bûye. Ev yek bi mezinbûna di kategoriyên komên dînê yên sereke yên din de berevajî bûye ku bi koçberiyên dawî hejmara misilmanan herî zêde bûye û gihîşt nêzîkî ji %5.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |sernav=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture |malper=The Independent |tarîx=2012-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Nifûsa misilmanan ji 1,6 milyon di sala 2001ê de zêde bûye û di sala 2011an de gihîştiye 2,7 milyonan ku bi vê awayê bûye koma duyem koma dînî ya li Keyaniya Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dêra Înglistanê dêra damezrandî ya li Înglistanê ye ku di parlamena Keyaniya Yekbûyî de nûnertiya xwe diparêze û rêveberê bilind ê monarşiya brîtanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cofe.anglican.org/about/history |sernav=The History of the Church of England {{!}} Church of England |malper=www.cofe.anglican.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |sernav=The Monarchy Today > Queen and State > Queen and Church > Queen and Church of England |malper=www.royalinsight.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061008203611/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Skotlendayê [[Dêra Skotlendayê]] dêra neteweyî ye. Ev dêr di bin kontrola dewletê de nîne û endameke asayî ya monarşiya brîtanî ye ku hikumdarê brîtanî derdikeve ser textê, pêdivî ye ku sond bixwe ku "dînê protestan û hikûmeta dêra presbîterî biparêze".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.churchofscotland.org.uk/about-us/our-structure |sernav=Our structure |malper=The Church of Scotland |tarîx=2010-02-22 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=Scotland |pêşnav=The Church of }}</ref> Dêra li Wêlsê di sala 1920an de hatiye bidawîkirin û ji ber ku dêra Îrlendayê di sala 1870an de berî dabeşkirina [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] hatiye bidawîkirin ku li bakurê Îrlendayê ti dêrek damezrandî tune ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Time for a Change: Reconfiguring Religion, State and Society |paşnav=Weller |pêşnav=Paul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-01 |isbn=978-0-567-08487-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tHc88PzAPLMC&pg=PA80 }}</ref> Her çiqas di hêjmara nifûsê ya sala 2001ê de li seranserê Keyaniya Yekbûyî de daneyên li ser pabendbûna bi mezhebên xiristiyan ên takekesî tune be jî, hatiye texmîn kirin ku ji sedî 62ê xiristiyanan anglîkan, ji sedî 13,5 katolîk, ji sedî 6 presbîterî û ji sedî 3,4 metodist in û hejmareke kêm jî ji mezhebên din hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Religious Landscape of Europe |paşnav=Knippenberg |pêşnav=Hans |weşanger=Transaction Publishers |tarîx=2005 |isbn=978-90-5589-248-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i6ER_z8gcD4C }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|Nexşeya nifûsa texmînkirî ya li derveyî welat ê ji dayikbûyî li gorî welatê jidayikbûnê ji nîsana 2007an heta adara 2008an]] Koçberiya ji derveyê welat dibe sedema zêdebûna nifûsa Keyaniya Yekbûyî ku bi hatina koçberan û zarokên koçberên li Keyaniya Yekbûyî ji dayik bûne ku nîvê zêdebûna nifûsê di navbera salên 1991 û 2001ê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.standard.co.uk/hp/front/immigration-and-births-to-nonbritish-mothers-pushes-british-population-to-record-high-6816318.html |sernav=Immigration and births to non-British mothers pushes British |malper=The Standard |tarîx=2012-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c89pvd58nd3o |sernav=How many people come to work and study in the UK? |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî statîstîkên ku di sala 2015an de hatine weşandin, ji sedî 27ê jidayîkbûnên zindî yên Keyaniya Yekbûyî di sala 2014an de ji dayikên ku di demên dawî de koçê Keyaniya Yekbûyî bûne, hatine dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/livebirths/bulletins/birthsummarytablesenglandandwales/2015-07-15 |sernav=Births in England and Wales - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de nêzîkî 208.000 hemwelatiyên biyanî bûne hemwelatiyên brîtanî ku ji sala 1962an vir ve ev hejmara herî zêde ye. Ev hejmar di sala 2014an de daketiye 125.800 kesan. Di navbera salên 2009 û 2013an de, bi navînî hejmara hemwelatiyên brîtanî yên ku salane hatine dayîn 195.800 kes bûn. Kesên ku di sala 2024an de welatîbûna xwe wergirtine, herî zêde pakistanî, hindî, nîjeryayî, filîpînî, bangladeşî, îtalî, tirkiyeyî (di nav de kurdên ji Bakurê Kurdistanê jî hene), romanyayî û îranî ne. Hejmara kesên ku destûrnameyên bicihbûnê ku rûniştina daîmî li Keyaniya Yekbûyî dide lê hemwelatîbûnê nade, di sala 2013an de bi qasî 154.700 kes bûn ku ji du salên berê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/settlement-uk |sernav=Settlement in the UK {{!}} The Migration Observatory |malper=migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916052200/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Koçberî di sedsala 19an de taybetmendiyek giring a civaka brîtanî bû. Di navbera salên 1815 û 1930an de, nêzîkî 11,4 milyon kes ji Brîtanyayê û 7.3 milyon kes jî ji Îrlendayê koç bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Immigration Policy: A Comparative Study |paşnav=Hammar |pêşnav=Tomas |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-12437-9 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/european-immigration-policy/10B639425685B0C101619FA11522C409 |series=Comparative Ethnic and Race Relations }}</ref><ref name="Richards2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The genesis of international mass migration: The British case, 1750-1900 |paşnav=Richards |pêşnav=Eric |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2018 |çap=1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvnb7rj2 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku heta dawiya sedsala 20an, bi qasî 300 milyon mirovên bi eslê xwe brîtanî û îrlendî li çaraliyê cîhanê bi awayekî mayînde bi cih bûne.<ref name="Richards2018"/> Di sala 2006an de herî kêm 5,5 milyon kesên ku li Brîtanyayê ji dayik bûne li derveyî welêt dijiyan, bi piranî li Awistralya, Spanya, Dewletên Yekbûyî û Kanadayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |sernav=ippr - Institute for Public Policy Research |malper=www.ippr.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=(http://www.nvisage.co.uk) |pêşnav=NVisage |roja-arşîvê=2007-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:St. Hugh's.jpg|thumb|Dîmenek ji koleja St Hugh ya Zanîngeha Oxfordê ku di sala 1886an de hatiye damezrandin]] Perwerdehî li Keyaniya Yekbûyî mijarek neqebûlkirî ye ku her welatek xwedî pergalek perwerdehiyê ya cuda ye. Nêzîkî ji sedî 38ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwediyê bawernameya zanîngeh an kolejê ne ku ev rêje li Ewropayê û li cîhanê rêjeya herî bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html;_ylt=AlaWy8IcyeBaviKi7_.WJyhE6odG;_ylu=X3oDMTJrY2d2NGZyBG1pdANDeFMgRmluYW5jaWFsbHkgRml0IEFydGljbGUgQXJ0aWNsZSBCb2R5IFByb2QEcG9zAzMEc2VjA01lZGlhQXJ0aWNsZUJvZHlBc3NlbWJseQ--;_ylg=X3oDMTNjdGVoaXJqBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDY2IyOTRhMGEtYmY2OS0zYTdlLThlYTUtZWFlNTU3YWI1ZTc3BHBzdGNhdANleGNsdXNpdmVzfGZpbmFuY2lhbGx5Zml0BHB0A3N0b3J5cGFnZQ--;_ylv=3?page=1 |sernav=yahoo.com |malper=finance.yahoo.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî malavanê gelek zanîngehan e ku di nav wan de Zanîngeha Oxfordê û Zanîngeha Cambridge heye ku pir caran di lîsteyên cîhanê de di rêza yekem de ne. Lêçûnên xwendinê yên zanîngehê li gorî herêmên cuda yên Keyaniya Yekbûyî diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking |sernav=World University Rankings 2024 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings/2024 |sernav=QS World University Rankings 2024 |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Înglistan û Wêls ji bo hemî welatiyên Keyaniya Yekbûyî lêçûna salane yê herî zêde yê sabît heye ku bi gihîştina astek diyarkirî ya dahatê ve girêdayî ye. Tenê ew kesên ku digihîjin astek mûçeyê ya diyarkirî vê lêçûnê bi rêya baca giştî didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/repaying-your-student-loan/what-you-pay |sernav=Repaying your student loan |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Îrlendaya Bakur û Skotlenda ji bo welatiyên ku ew herêma wan a jidayikbûnê ye, lêçûn kêm e an jî qet tune ye. Hinek burs hene ku lêçûna qursên NHSê didin û di sala 2017an de hatiye gotin ku her bijîşk di dema perwerdehiya xwe de 230.000 £ piştgirî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ucas.com/money-and-student-life/money/student-finance/undergraduate-tuition-fees-and-student-loans |sernav=Student Finance - Student Loans And Tuition Fees |malper=www.ucas.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/more-undergraduate-medical-education-places |sernav=More undergraduate medical education places |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === Sîstema nûjen a lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana dewletê li Keyaniya Yekbûyî kokên xwe di damezrandina xizmeta tenduristiya neteweyî (NHS) de di sala 1949an de digire ku dabînkerê sereke yê lênêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî ye. Popularîteya berfireh a NHS bûye sedem ku ew wekê "dînek neteweyî" were binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gill |pêşnav=Martha |tarîx=2023-07-09 |sernav=To those who claim the NHS has turned into a British religion, I say: keep the faith |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jul/09/nhs-british-religion-keep-faith-nhs-at-75 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Her çend lênêrîna tenduristiyê ya taybet hene jî, lênihêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî mijarek dewrkirî ye û her welatekî pêkhatî xwedî pergala xwe ya lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana giştî ye. Lênihêrîna tenduristiyê ya giştî ji bo hemî welatiyên daîmî yên Keyaniya Yekbûyî re tê peyda kirin û bi piranî li gorî hewcedariyê bê pere ye ku ji baca giştî tê dayîn. Rêxistina tenduristiyê ya cîhanê, di sala 2000an de, dabînkirina lênihêrîna tenduristiyê ya li Keyaniya Yekbûyî wekê panzdehem çêtirîn tenduristiya li Ewropayê û hejdehem çêtirîn tenduristiyê ya li cîhanê rêz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world health report 2000 [electronic resource] : health systems : improving performance |paşnav=World Health Organization |weşanger=Geneva : World Health Organization |tarîx=2000 |isbn=978-92-4-156198-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldhealthrepor00worl |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Ji sala 1979an vir ve lêçûnên li ser tenduristiyê bi giringî zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.healthp.org/node/71 |sernav=The NHS from Thatcher to Blair, by Peter Fisher {{!}} International Association of Health Policy |malper=www.healthp.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Daneyên OECD ya sala 2018an ku di tenduristiyê de beşek ji tiştê ku li Keyaniya Yekbûyî wekê lênêrîna civakî hatine dabeş kirin vedihewîne ku Keyaniya Yekbûyî serê kesekî 3.121 £ xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hsj.co.uk/policy-and-regulation/swindells-they-arent-your-patients/7025988.article |sernav=Swindells: They aren't 'your' patients |malper=Health Service Journal |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Swindells |pêşnav=Matthew }}</ref> Dezgehên rêziknameyî li ser bingehek li seranserê Keyaniya Yekbûyî têne organîzekirin ku di nav de konseya giştî ya pizîşkî, konseya hemşîretî û pîrikiyê û yên nehikumî yên wekê kolejên qraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/articles/howdoesukhealthcarespendingcomparewithothercountries/2019-08-29 |sernav=How does UK healthcare spending compare with other countries? - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Berpirsiyariya siyasî û operasyonel a ji bo lênêrîna tenduristiyê di destê çar rêveberên neteweyî de ye ku lênêrîna tenduristiyê li Îngilîstanê berpirsiyariya hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye, lênêrîna tenduristiyê li Îrlendaya Bakur berpirsiyariya desteya rêveber a Îrlendaya Bakur e; lênêrîna tenduristiyê li Skotlendayê berpirsiyariya hikûmeta Skotlendayê ye û lênêrîna tenduristiyê li Wêlsê berpirsiyariya hikûmeta Wêlsê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-08-28 |sernav='Huge contrasts' in devolved NHS |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7586147.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|çep|Dîmena bajarê Londonê ji Şaredariya Londonê. London navenda darayî ya herî mezin a Ewropayê ye.]] Keyaniya Yekbûyî xwedî aboriyek bazara civakî ya gelek pêşketî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thane |pêşnav=Pat |tarîx=2019 |sernav=The Origins of the British Welfare State |url=https://direct.mit.edu/jinh/article/50/3/427-433/49714 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=427–433 |doi=10.1162/jinh_a_01448 |issn=0022-1953 }}</ref> Bi GDPya nomînal a texmînkirî ya bi 2.765 trilyon £ di sala 2024an de, welat şeşem aboriya neteweyî ya herî mezin a cîhanê û duyem aboriya herî mezin a Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |sernav="United Kingdom: 2023 Article IV Consultation" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2024-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240309143322/https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî dolarê amerîkî, euro û yenê, diravê Keyaniya Yekbûyî, pound sterling, çarem diravê herî bazirganîkirî yê di bazara danûstandina biyanî de ye û çarem diravê rezervê yê herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |sernav="World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2016-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Poundê Keyaniya Yekbûyî hem bi dîroka xwe ya dirêj a aramiyê û hem jî bi ku qet ji nû ve nayê guhertin, nirxa xwe ya nomînal a bilind parastiye. Ji sala 2022an vir ve Keyaniya Yekbûyî hem çarem mezintirîn hinardekar<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> û hem jî çarem mezintirîn derhanîn a kelûpel û karûbaran e. Tevî ku yek ji astên herî bilind ên newekheviya dahata welat ê li OECDê heye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |sernav="House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210104536/https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |sernav="Inequality – Income inequality – OECD Data" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2023-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230629183322/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî rêzek endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind e. Ji sala 2025an pê ve rêjeya bêkariyê li Keyaniya Yekbûyî ji %4,7 e ku li gorî pîvanên ewropî rêjeyeke kêm e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg754negn75o |sernav=UK jobs market weakens as unemployment rate rises |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-07-17 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Wezareta xezîneyê ya HM ku ji hêla wezîrê xezîneyê ve tê rêvebirin, berpirsiyarê pêşxistin û bicîhanîna siyaseta darayî ya giştî û aborî ya hikûmetê ye. Wezareta bazirganî û karsaziyê berpirsiyarê bazirganî û karûbarên navneteweyî ye. Banka Înglistanê banka navendî ya Keyaniya Yekbûyî ye û berpirsiyarê derxistina banknotên Keyaniya Yekbûyî ye. Bankeyên li Skotlendayê û Îrlendaya Bakur mafê xwe diparêzin ku diravên xwe derxin, bi şertê ku têra xwe diravên Banka Înglistanê ji bo dayîna derxistina xwe di rezervê de bihêlin. == Rêveberî == [[Wêne:Houses of Parliament in 2022 (cropped).jpg|thumb|çep|Qesra Westminsterê qesreke li Londonê ye ku navenda herdu meclîsên parlamena Keyaniya Yekbûyî ye.]] Keyaniya Yekbûyî monarşiyeke destûrî û demokrasiyeke parlemanî ye ku di bin sîstema Westminster de dixebite ku di heman demê de wekê "monarşiya parlemanî ya demokratîk" jî tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F542440&r=135427 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-09 |doi=10.1353/jod.2014.0032 }}</ref> Welat dewleteke navendî û yekgirtî ye ku tê de parlamentoya Keyaniya Yekbûyî serwer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/spotlight/2021/05/the-uk-is-one-of-the-most-centralised-advanced-democracies-its-time-that-changed |sernav=The UK is one of the most centralised advanced democracies – it’s time that changed |malper=New Statesman |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US |paşnav=Lewer |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.centreforcities.org/publication/centralisation-nation/ |sernav=Centralisation Nation: Britain’s system of local government and its impact on the national economy |malper=Centre for Cities |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/site-information/glossary/parliamentary-sovereignty/ |sernav=Parliamentary Sovereignty |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamen ji meclîsa Awam a hilbijartî, meclîsa lordan a erkdarkirî û ji qiraliyetê (ku nûnertiya monarşiyê dike) pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/ |sernav=Parliament |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Karê sereke yê parlamenê di her du meclîsan de dikare were pêk anîne lê ji bo ku pêşnûmeqanûnek bibe qanûnekê parlamenê (an jî qanûneke nû), razîbûna qraliyetê pêwîst e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/lords/lrds-royal-assent/ |sernav=Royal Assent |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ji ber serweriya parlemanî, destûra bingehîn a brîtanî nekodkirî ye û bi piranî ji çavkaniyên nivîskî yên cihêreng pêk hatiye ku di nav de qanûnên parlemanî, qanûnên dadgehê yên ji aliyê dadgeran ve hatine çêkirin û peymanên navneteweyî, ligel peymanên destûrî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm |sernav=Features - Update to A Guide to the UK Legal System {{!}} LLRX.com |malper=www.llrx.com |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120603172102/http://www.llrx.com/features/uk2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê Dadgeha Bilind hejmarek prensîbên bingehîn ên destûra bingehîn a brîtanî nas dike ku di nav de serweriya parlemanî, serweriya hiqûqê, demokrasî û parastina hiqûqa navneteweyî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKSC/2017/51.html |sernav=UNISON, R (on the application of) v Lord Chancellor [2017] UKSC 51 (26 July 2017) |malper=www.bailii.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Ji bo hilbijartinên giştî (hilbijartinên meclisa Awamê), Keyaniya Yekbûyî li 650 navçeyên hilbijartinê hatiye dabeş kirin ku nûnerê her yek ji wan endameke parlamentoyê (MP) ku bi pergala piraniya yekem têne hilbijartin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general/ |sernav=General elections |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamenter heta pênc salan di wezîfeyê de ne û eger carekê nû dîsa bixwazin wek parlamenter bimînin divê ji nû ve dîsa werin hilbijartin.<ref name=":5" /> Partiya Muhafezekar ku bi navê Partiya Tory an jî Torî hatiye naskirin û Partiya Karkeran ji salên 1920an vir ve partiyên siyasî yên serdest ên li welat in ku ev yek bûye sedem ku Keyaniya Yekbûyî wekê sîstemek du-partî were binavkirin. Ji salên 1920an vir ve partiyên din ên siyasî li [[Meclisa Avamê]] kursiyan bi dest xistine lê ti carî endamên wan ji Partiya Muhafezekar an Partiya Karkeran zêdetir nebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/107735631/The_United_Kingdom_is_Not_a_Two_Party_System.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=pureadmin.qub.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> [[Partiya Mihafezekar]], [[Partiya Karkeran]] û [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] bi rêzê ve ji aliyê hejmara parlamenteran ve, di [[Meclîsa Gelan a Brîtanyayê]] de partiyên herî mezin ên yekem, duyem û sêyem ên heyî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://members.parliament.uk/parties/Commons |sernav=Malpera parlamena Brîtanyayê }}</ref> {{-}} Serokwezîr serokê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Centralgovernmentandthemonarchy/DG_073444 |sernav=The Government, Prime Minister and Cabinet |malper=www.direct.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=team |pêşnav=Central }}</ref> Hikûmeta qraliyeta welat, di bin rêberî û çavdêriya kabîneya wezîrên payebilind de ye ku ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin û têne rêvebirin, tevdigere ku wekê rêveberiya sereke ji bo çêkirina polîtîkayên giştî kar dike, xizmetên giştî birêve dibe û bi rêya konseya taybet, amûrên qanûnî belav dike û pêşniyaran dide padîşah.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/cabinet |sernav=Cabinet {{!}} Institute for Government |malper=Institute for Government |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/relations-with-other-institutions/parliament-government/ |sernav=Parliament and the Government |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Monarchy and the Constitution |paşnav=Bogdanor |pêşnav=Vernon |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-19-829334-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C }}</ref> Hema hema hemî serokwezîr di heman demê de wekê lordê yekem ê xezîneyê xizmet kirine û hemî serokwezîr ji sala 1905an vir ve bi berdewamî wekê lordê yekem ê xezîneyê, ji sala 1968an vir ve wekê wezîrê karûbarê sivîl û ji sala 2019an vir ve jî wekê wezîrê yekîtiyê xizmet kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister/ |sernav=The Institution of Prime Minister – History of government |malper=history.blog.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prime ministers: 55 leaders, 55 authors, 300 years of history |weşanger=Hodder |tarîx=2022 |isbn=978-1-5293-1216-4 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Dale |pêşnavê-edîtor=Iain }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-minister-union-scotland-independence-referendum-snp-a9022356.html |sernav=Boris Johnson accused of ‘cynical rebranding’ after appointing himself ‘Minister for the Union’ |malper=The Independent |tarîx=2019-07-26 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Her çiqas serokwezîr ji aliyê qiral ve werin erkdarkirin jî, di demên nûjen de serokwezîr li gorî peymanê parlamenter e, serokê partiya siyasî ya ku di meclîsa Awamê de herî zêde kursî hene ye û bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya meclîsa Awamê wezîfeya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Governing Britain: Parliament, ministers and our ambiguous constitution |paşnav=Norton |pêşnav=Philip |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-5261-4545-1 |cih=Manchester, UK }}</ref> Her çiqas beşek ji Keyaniya Yekbûyî bin jî, sê giravên girêdayî yên Tacê ya wekê Jersey, Guernsey û girava Man û her weha 14 herêmên derve yên brîtanî, di bin serweriya taca brîtanî de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Legacies of empire: imperial roots of the contemporary global order |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-10946-9 |cih=Cambridge, United Kingdom |paşnavê-edîtor=Halperin |pêşnavê-edîtor=Sandra |paşnavê-edîtor2=Palan |pêşnavê-edîtor2=Ronen }}</ref> === Dabeşên îdarî === [[Wêne:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|Nexşeya çar welatên Keyaniya Yekbûyî]] Dabeşkirina erdnîgarî ya Keyaniya Yekbûyî ji bo wîlayetan an şaredariyan di destpêka serdema navîn de li Îngilîstan û Skotlendayê dest pê kiriye û di serdema nûjen a destpêkê de li seranserê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] bidawî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1921-04-16 |sernav=The Story of the Shire : Being the Lore, History, and Evolution of English County Institutions |url=https://doi.org/10.1093/nq/s12-viii.157.320 |kovar=Notes and Queries |cild=s12-VIII |hejmar=157 |rr=320–320 |doi=10.1093/nq/s12-viii.157.320 |issn=1471-6941 }}</ref> Hikûmeta herêmî ya nûjen ji aliyê encumenên hilbijartî ve ku bi qismî li ser wîlayetên kevnar hatiye damezrandin, bi qanûnên parlamenê ya cuda ve hatine damezrandin ku li Înglistan û Wêlsê di sala 1888an de, li Skotlendayê di sala 1889an de û li Îrlendayê di sala 1898an de hatiye damezrandin ku ev tê vê wateyê ku li seranserê Keyaniya Yekbûyî pergalek domdar a destnîşankirina îdarî an erdnîgarî tune ye û Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur her yek xwedî dadweriyên xwe yên cuda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Scottish legal system: Megan Dewart, LLB, BCL (Oxon), Dip LP, Devil Advocate |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan H. |tarîx=2019 |isbn=978-1-5265-0633-7 |çap=6 |cih=Haywards Heath : Bloomsbury Professional }}</ref> Heta sedsala 19an di wan rêziknameyan de guhertinên biçûk çêbûne lê ji wê demê ve rol û fonksiyonên wan bi berdewamî pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metropolitan government |url=https://archive.org/details/metropolitangove0000barl |paşnav=Barlow |pêşnav=I. M. |weşanger=Routledge |tarîx=1991 |isbn=978-0-415-02099-2 |cih=London ; New York |series=Routledge geography and environment series }}</ref> Hikûmeta herêmî ya li Îngilîstanê hikûmeteke tevlihev e ku belavkirina fonksiyonan li gorî rêziknameyên herêmî diguhere. Dabeşên asta jorîn ên Îngilîstanê ji neh herêman pêk hatine ku bi giranî ji bo mebestên statîstîkî têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gos.gov.uk/national |sernav=Government Office for the English Regions |malper=www.gos.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Government Office for the English Regions }}</ref> Yek ji wan herêman, [[Londona Mezin]] e ku ji sala 2000an vir ve, piştî piştgiriya gel di pêşniyara di referandûma sala 1998an de, xwedî meclîs û şaredarekî rasterast a hilbijartî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |sernav=A short history of London government - London Life, GLA |malper=www.london.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2010-01-07 |urlya-arşîvê=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Skotlendaye ji 32 deverên encumenê pêk tê ku di warê mezinahî û nifûsê de ferqeke mezin heye. Bajarên wekê Glasgow, Edinburgh, Aberdeen û Dundee herêmên encumenê yên cuda ne û her wiha encumena Highlandê jî ku sêyeka rûbera Skotlendayê vedihewîne lê tenê 200.000 kes lê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.psa.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310194256/http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Wêlsê ji 22 desthilatdariyên yekgirtî pêk tê ku her yek ji wan ji aliyê serok û kabîneyek ve tê birêvebirin ku ji aliyê encumena xwe ve têne hilbijartin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |sernav=Welsh Government {{!}} Unitary authorities |malper=gov.wales |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=EN |roja-arşîvê=2015-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150310210146/http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilbijartin her çar salan carekê li gorî sîstema piraniya namzedan têne kirin.<ref name=":12" /> Hikûmeta herêmî li Îrlendaya Bakur ji sala 1973an vir ve di 26 encumenên navçeyan de hatiye organîzekirin ku her yek bi dengek yekane ya veguhezbar tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-18 |sernav=NI local government set for shake-up |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/4449092.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2008an de, rêveberiyê li ser pêşniyarên avakirina 11 encumenên nû li cihê sîstema heyî li hev kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |sernav=13 March 2008 - Foster announces the future shape of local government {{!}} Northern Ireland Executive |malper=www.northernireland.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |paşnav= |roja-arşîvê=2008-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Radestkirinên desthilatdarî === [[Wêne:Council of Nations and Regions (54059219744) (cropped).jpg|thumb|Serokwezîr Keir Starmer di dema civîna bilind a konseya netewe û herêman de bi wezîrên yekem ên Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêlsê re dicive.]] Li Keyaniya Yekbûyî, pêvajoyeke radestkirinên desthilatên curbicur ji aliyê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî veguheztiye sê ji çar welatên Keyaniya Yekbûyî ku di wan de Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêls û her wiha hinek mafên desthilatdarî ji bo herêmên Înglistanê ku ji sala 1999an vir ve xwedî hikûmet û parlamenên xwe ne hatiye radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/devolution-guidance-for-civil-servants |sernav=Devolution: Guidance for civil servants |malper=GOV.UK |tarîx=2025-11-28 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ev desthilat cûda dibin û ji hikûmeta skotlendî, hikûmeta galî, desteya rêveber a Îrlendaya Bakur û li Înglistanê jî desteya Londona Mezin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Public Law: Text, Cases, and Materials |paşnav=Sueur |pêşnav=Andrew Le |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-287061-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6sLDEAAAQBAJ&dq=Le+sueur+Public+Law%C2%A0fifth+edition&pg=PR3 |paşnav2=Sueur |pêşnav2=Andrew P. Le |paşnav3=Sunkin |pêşnav3=Maurice |paşnav4=Murkens |pêşnav4=Jo Eric Khushal }}</ref> Di nav parlamenên radestkirinên li seranserê Keyaniya Yekbûyî, parlamena Skotlendayê xwedî berpirsiyariyên herî berfireh ji bo desthilatên radestkirî ye û wekê "yek ji parlamenên radestkirî yên herî bihêz ên cîhanê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution |sernav=The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament |malper=erskinemay.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution |sernav=David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî destûreke nekodkirî ye û mijarên destûrî ne di nav desthilatên ku hatine radestkirin de ne. Li gorî doktrîna serweriya parlemanî, parlamena Keyaniya Yekbûyî, di teoriyê de dikare parlamena Skotlendayê, Senedd an parlamena Îrlendaya Bakur ji holê rake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burrows |pêşnav=Noreen |tarîx=1999 |sernav=Unfinished Business: The Scotland Act 1998 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2230.00203 |kovar=The Modern Law Review |ziman=en |cild=62 |hejmar=2 |rr=241–260 |doi=10.1111/1468-2230.00203 |issn=0026-7961 }}</ref> Her çend di qanûna Skotlendayê ya sala 2016 û qanûna Wêlsê ya 2017 de tê gotin ku hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Wêlsê "beşek daîmî ya rêziknameyên destûrî yên Keyaniya Yekbûyî ne". Di pratîkê de, ji bo parlamena Keyaniya Yekbûyî dê ji aliyê siyasî ve dijwar be ku dewrkirina desthilatdariyê ji bo parlamena Skotlendayê û ji ber ku ev sazî bi giştpirsiyan (referandûm) hatine afirandin Seneddê betal bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gamble |pêşnav=A. |tarîx=2006-01-01 |sernav=The Constitutional Revolution in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/publius/pjj011 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=19–35 |doi=10.1093/publius/pjj011 |issn=0048-5950 }}</ref> Ji ber ku neqilkirina desthilatdariyê li Îrlendaya Bakur li ser peymanek navneteweyî bi hikûmeta Îrlendayê re ye, astengiyên siyasî yên li ser desthilata parlamentoya Keyaniya Yekbûyî ya destwerdana di neqilkirina desthilatê de li Îrlendaya Bakur hê jî mezintir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meehan |pêşnav=E |tarîx=1999-01-01 |sernav=The Belfast agreement - its distinctiveness and points of cross-fertilization in the UK's devolution programme |url=https://academic.oup.com/pa/article-lookup/doi/10.1093/pa/52.1.19 |kovar=Parliamentary Affairs |cild=52 |hejmar=1 |rr=19–31 |doi=10.1093/pa/52.1.19 }}</ref> Parlamena Keyaniya Yekbûyî bi rêya qanûnekî ku di sala 2020an de hatiye pejirandin, desthilata qanûndanînê ya sê parlamenên dewrkirî di mijarên siyaseta aborî de bi sinor dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=Michael |tarîx=2022-04-03 |sernav=Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13501763.2021.1876156 |kovar=Journal of European Public Policy |ziman=en |cild=29 |hejmar=4 |rr=491–509 |doi=10.1080/13501763.2021.1876156 |issn=1350-1763 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kenny |pêşnav=Michael |paşnav2=McEwen |pêşnav2=Nicola |tarîx=2021-03-01 |sernav=Intergovernmental Relations and the Crisis of the Union |url=https://doi.org/10.1177/20419058211000996 |kovar=Political Insight |ziman=EN |cild=12 |hejmar=1 |rr=12–15 |doi=10.1177/20419058211000996 |issn=2041-9058 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolffe |pêşnav=W James |tarîx=2021-06-30 |sernav=The Renton Lecture 2020: Devolution and the Statute Book |url=https://academic.oup.com/slr/article/42/2/121/6213886 |kovar=Statute Law Review |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=121–136 |doi=10.1093/slr/hmab003 |issn=0144-3593 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:President Joe Biden sits down with Prime Minister Keir Starmer for a bilateral engagement in the Oval Office.jpg|thumb|çep|Di meha tîrmeha sala 2024an serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî Keir Starmer ligel serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden]] Keyaniya Yekbûyî endamek daîmî yê konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û endamê [[NATO]], [[AUKUS]], [[Hevbendiya Neteweyan]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]], [[Konseya Ewropayê]] û endamê [[OSCE]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50 |sernav=Prime Minister’s letter to Donald Tusk triggering Article 50 |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Welat xwedî saziya [[British Council]] e ku rêxistineke pispor e ku di warê derfetên çandî û perwerdeyî yên navneteweyî de li zêdetirî 100 welatan xebatên xwe dimeşîne. Keyaniya Yekbûyî hê jî hêzek mezin e ku xwedî bandoreke berbiçav ê siyasî, çandî, aborî û leşkerî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-10 |sernav=United Kingdom country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Hatiye diyarkirin ku Keyaniya Yekbûyî bi Dewletên Yekbûyî re "Têkiliyek Taybet" û bi Fransayê re hevkariyek nêzîk - "Entente cordiale" - heye û teknolojiya çekên kîmyewî bi her du welatan re parve dike; Hevpeymaniya Anglo-Portogalî heye ku wekê hevpeymaniya leşkerî ya herî kevin a cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global security governance: competing perceptions of security in the 21st century |url=https://archive.org/details/globalsecuritygo0000unse |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-39161-0 |cih=Milton Park, Abingdon, Oxon |paşnavê-edîtor=Kirchner |pêşnavê-edîtor=Emil Joseph |paşnavê-edîtor2=Sperling |pêşnavê-edîtor2=James }}</ref> Her wiha Keyaniya Yekbûyî bi Komara Îrlendayê ve girêdayî ye ku her du welat qadeke rêwîtiyê ya hevbeş parve dikin û bi rêya konferansa navdewletî ya brîtanî-îrlendî û konseya brîtanî-îrlendî hevkariyê dikin. Hebûn û bandora Brîtanyayê ya gerdûnî bi rêya têkiliyên bazirganî, veberhênanên biyanî, alîkariyên fermî ya geşepêdanan û tevlêbûnên leşkerî zêdetir hatiye xurtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |sernav=The Committee Office, House of Commons (19 February 2009). "DFID's expenditure on development assistance" |roja-gihiştinê=9 sibat 2026 |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112222226/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Hêz === Hêzên çekdar ên brîtanî ji sê milên xizmeta profesyonel pêk tên ku di nav de hêzên deryayî yên qraliyetê (ku xizmeta deryayî pêk tînin), artêşa brîtanî û hêzên hewayî yên qiraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/organisations/ministry-of-defence |sernav=Ministry of Defence |malper=GOV.UK |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Hêzên çekdar ên Keyaniya Yekbûyî ji aliyê wezareta parastinê ve têne birêvebirin û ji aliyê konseya parastinê ve ku ji aliyê sekreterê dewletê yê parastinê ve têne kontrolkirin. Fermandarê giştî ya artêşa brîtanî qiralê Brîtaniyayê ye ku endamên hêzên artêşê sond dixwin ku ew dilsozên qiral bin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |sernav="Speaker addresses Her Majesty Queen Elizabeth II" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2013-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130501221305/http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên çekdar bi parastina Keyaniya Yekbûyî û axên wê yên derveyî welat, pêşvebirina berjewendiyên ewlehiya gerdûnî yên Keyaniya Yekbûyî û piştgirîkirina hewildanên aştîparêziya navneteweyî hatine erkdarkirin. Artêş yek beşdarên çalak û birêkûpêk ên NATOyê (tevî korpusa bersiva bilez a hevpeymanan), lihevkirina parastina pênc hêzan, RIMPAC û operasyonên din ên hevpeymaniya cîhanî ne. Garnîzon û baregehên derveyî welêt li [[Girava Asensiyonê]], [[Behreyn]], [[Belîze]], [[Brûney]], [[Kanada]], [[Qibris]], [[Diego]] [[Garcia]], [[Giravên Falklandê]], [[Almanya]], [[Cîbraltar]], [[Kenya]], [[Oman]], [[Qeter]] û [[Singapûr|Sîngapûrê]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |sernav="House of Commons Hansard" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2009-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090309114107/http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê û enstîtuya navneteweyî ya lêkolînên stratejîk, Keyaniya Yekbûyî di sala 2024an de xwediyê şeşem an pêncemîn lêçûnên leşkerî yên herî bilind ên cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/defence-spending-and-procurement-trends/ |sernav=The Military Balance 2025: Defence Spending and Procurement Trends |malper=IISS |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Tevahî lêçûnên parastinê di sala 2024an de wekê ji sedî 2,3ê hilberîna navxweyî ya giştî hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-04-23 |sernav=Rishi Sunak vows to boost UK defence spending to 2.5% of GDP by 2030 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68880171 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Piştî bidawîhatina [[Şerê Sar]], ferzek diyarkirî ya siyaseta parastinê heye divê "operasyonên herî dijwar" wekî beşek ji hevpeymaniyekê werin destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |paşnav=Turner |pêşnav=Barry |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2005 |rr=1646–1761 |isbn=978-1-4039-1482-8 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230271340_291 }}</ref> == Çand == Çanda Keyaniya Yekbûyî ji aliyê rewşa giravî ya welêt, dîroka wê û yekîtiyeke siyasî ya çar welatan ve bi bandor bûye ku her yek ji wan kevneşopiyên cuda, adet û sembolîzmê diparêze. Bandora brîtanî di ziman, çand û pergalên qanûnî yên gelek koloniyên wê yên berê de, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, [[Awistralya]], [[Kanada]], [[Zelendaya Nû]] û Îrlendayê de ku çandeke hevpar e ku wekê Anglosphere tê zanîn, hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutionalism and Political Reconstruction |paşnav=Arjomand |pêşnav=Saïd Amir |weşanger=BRILL |tarîx=2007-01-01 |isbn=978-90-04-15174-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 }}</ref> Bandora hêza nerm a Keyaniya Yekbûyî bûye sedema vê yekê ku welat wekê hêzek çandî ya super were binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hautmann |pêşnav=R. |paşnav2=Kisters |pêşnav2=R. |paşnav3=Lutzeyer |pêşnav3=W. |tarîx=1976 |sernav=Diagnosis of renal tumor by gamma-glutamyltranspeptidase (EC 2.3.2.2) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1890 |kovar=Urology |cild=7 |hejmar=1 |rr=12–16 |doi=10.1016/0090-4295(76)90553-7 |issn=0090-4295 |pmid=1890 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Cameron has chance to make UK great again |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=TheAustralian |ziman=en-au }}</ref> Lêkolînek gerdûnî ku di sala 2024an hatiye kirin Keyaniya Yekbûyî di rêza 3em a 'welatên herî bibandor' de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Çîn]]ê, hatiye bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/most-influential-countries |sernav=Most Influential Countries". U.S. News & World Report }}</ref> === Wêje === [[Wêne:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|thumb|Şanonivîs, helbestvan û lîstikvanekî îngilîz William Shakespeare]] Wêjeya brîtanî wêjeyên têkildarî Keyaniya Yekbûyî, Girava Man û Giravên Channelê vedihewîne. Piraniya edebiyata brîtanî bi zimanê îngilîzî ye. Di sala 2022an de 669 milyon pirtûkên fizîkî li Brîtanyayê hatine firotin ku ev jî rekoreke herî zêde ye ku heta niha hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shaffi |pêşnav=Sarah |tarîx=2023-04-17 |sernav=UK publishing industry reports record-breaking year in 2022 |url=https://www.theguardian.com/books/2023/apr/17/uk-publishing-industry-reports-record-breaking-year-in-2022 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Brîtanya bi edebiyata zarokan navdar e ku nivîskarên wekê [[Daniel Defoe]], [[Rudyard Kipling]], [[Lewis Carroll]] û [[Beatrix Potter]] heye ku wî pirtûkê xwe yê wêneyî çêkiriye. Nivîskarên din ên wekê [[A. A. Milne]], [[Enid Blyton]], [[J. R. R. Tolkien]], [[Roald Dahl]], [[Terry Pratchett]] û [[J. K. Rowling]] in ku [[Harry Potter]], rêzepirtûkên herî firotî yên hemî deman nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wordsrated.com/best-selling-book-series-of-all-time-statistics/ |sernav=Best-selling Book Series Of All Time – WordsRated |tarîx=2024-09-18 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref> Şanonivîs û helbestvan [[William Shakespeare]] bi gelemperî wekê mezintirîn dramatîstê hemî deman û helbestvanê neteweyî yê Înglistanê hatiye dîtin. Kesayetiyên din ên giring di wêjeya Înglistanê de [[Geoffrey Chaucer]] e ku bi ''The Canterbury'' Tales hatiye naskirin, helbestvan [[William Wordsworth]] û helbestvanên din ên romantîk, her wiha romannivîs [[Charles Dickens]], [[H. G. Wells]], [[George Orwell]], [[Aldous Huxley]] û [[Ian Fleming]] in. Nivîskara sûcê ya îngilîzî ya sedsala 20an [[Agatha Christie]] romannivîsa herî firotî ya dîrokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |sernav=Mystery of Christie's success is solved {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050100/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji 100 romanên nivîskarên brîtanî ku ji aliyê rapirsiyeke BBCyê ya rexnegirên cîhanî ve hatine hilbijartin, diwanzdeh ji 25 romanên herî baş ji aliyê jinan ve hatine nivîsandin ku di nav wan de berhemên [[George Eliot]], [[Virginia Woolf]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[Mary Shelley]], [[Jane Austen]], [[Doris Lessing]] û berhemên [[Zadie Smith]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels |sernav=The 25 greatest British novels |malper=www.bbc.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Binêre == * [[Înglistan]] * [[Brîtanya Mezin]] * [[Komara Îrlendayê]] * [[Îrlendaya Bakur]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United Kingdom}}{{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1707an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî| ]] 874v1tg7sfv02u8u1hwl3osschjnjpt 0 11017 2089820 2089262 2026-08-31T19:25:10Z Penaber49 39672 2089820 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê marsupial, xenarthran, litoptern û ungulates bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] lquc1qmw4cl2f8f4f4dwg77w303lowo 2089821 2089820 2026-08-31T19:26:17Z Penaber49 39672 2089821 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê marsupial, xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] fvrygmeld5bmtyq9zbia66cmyp2b7ym 2089822 2089821 2026-08-31T19:28:32Z Penaber49 39672 2089822 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] qac0j5lhuuoplc2l34lptkq4dz70psd 2089823 2089822 2026-08-31T19:37:09Z Penaber49 39672 2089823 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO2-yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO2-yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] j4md239ikazjgff4ng0lx4sxra4wmh2 2089824 2089823 2026-08-31T19:38:33Z Penaber49 39672 /* Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) */ 2089824 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] mkugzsjjreczf0hivzjqsxe9d2rc6sg 2089914 2089824 2026-08-31T19:43:43Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2089914 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1uluxudq4in5lzgvf87wb6qt2emgots 2089980 2089914 2026-08-31T19:45:05Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2089980 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|400px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 81eulyug0gelw0ptlbpdzh27ebzyhna 2090027 2089980 2026-08-31T19:47:05Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2090027 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] jbn611zxdwvlw1w5f32m5tlpdqew4oq 2090028 2090027 2026-08-31T19:50:22Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 2090028 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] rptgae8k6cgl19nhrq3psjmssdmhi4q 2090029 2090028 2026-08-31T19:54:34Z Penaber49 39672 2090029 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] pyvjgm4j96nv6de441fzv8ciuupz78g 2090030 2090029 2026-08-31T20:05:06Z Penaber49 39672 2090030 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] l21j5na6arr01rc1q5pazjzegnfo57x 2090031 2090030 2026-08-31T20:07:26Z Penaber49 39672 2090031 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] git06kjwm8x5q3u77ki8ct4a3eu9r4x 2090032 2090031 2026-08-31T20:13:38Z Penaber49 39672 2090032 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] iq50umjwh3v2yniqs0xdq1zfyth78l9 2090033 2090032 2026-08-31T20:17:17Z Penaber49 39672 2090033 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] h262te6fjfhpqb0rmdg5kjdr977c5w3 2090039 2090033 2026-08-31T22:44:36Z Penaber49 39672 /* Serdema hemdem */ 2090039 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1wu0v8bsff2p8usc3wlmqwifaqzv437 2090040 2090039 2026-08-31T22:50:18Z Penaber49 39672 2090040 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] jyug31nuyin5n5cyzc7i1ub1bz1pmop 2090041 2090040 2026-08-31T22:55:41Z Penaber49 39672 2090041 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] bmwrke88g7q34kgg80cox5tl49xlf7l 2090042 2090041 2026-08-31T23:01:10Z Penaber49 39672 2090042 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] c1xw7zd13r838fxl0mrusnqp0z8a6zb 2090043 2090042 2026-08-31T23:06:28Z Penaber49 39672 2090043 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] ebiwx7mcpgdn5pzrt11l8192ugnakrn 2090045 2090043 2026-09-01T00:22:07Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2090045 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] l79xmobzs0lgbkruxqz11l8kydyy9mj 2090291 2090045 2026-09-01T06:18:15Z Penaber49 39672 2090291 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] cvl3wg92kosje0kl4hsmabuco1redtv 2090292 2090291 2026-09-01T06:19:02Z Penaber49 39672 2090292 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] efilck05fv7nxiw6lgvh2fotsribslk 2090293 2090292 2026-09-01T06:22:42Z Penaber49 39672 2090293 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîk heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna Gondwanayê bû û bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] hd6306olact0abgpfyuhib50uh37smj 2090294 2090293 2026-09-01T06:27:17Z Penaber49 39672 /* Dîroka jeolojîk */ 2090294 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1bu5rmooad05q5oz7w9x0py6qb8hrxr 2090295 2090294 2026-09-01T06:34:37Z Penaber49 39672 /* Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) */ 2090295 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] io1y06p9sx9wtu8vle4uliqv2p5i26p 2090296 2090295 2026-09-01T06:36:24Z Penaber49 39672 /* */ 2090296 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Antarktîka'''<ref>{{Îzolî, 2007|r=1138|jêgirtin=Antarktîka}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Erdnîgarîyê (Coğrafya)|Ferhenga Erdnîgarîyê]]|paşnav=Önen|pêşnav=Abdurrahman |weşanger=Stembol: Doz|sal=2008|rûpel=36}}</ref> yan jî '''Antarktîk'''{{Çavk}} ({{Bi-la|Antarctica}}) yek ji [[parzemîn]]ên cîhanê ye ku parzemîna herî başûr ê dinyayê û parzemîna herî kêm nifûs a cîhanê ye. Parzemîn bi tevahî li başûrê çembera Antarktîkayê ye û ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] (ku wekê Okyanûsa Antarktîkayê jî tê zanîn) ve hatiye dorpêçkirin ku [[Cemsera Başûr]] a erdnîgarî vedihewîne. Di heman demê de Antarktîka pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku bi qasê ji %40 ji [[Ewropa|Ewropayê]] mezintir e û rûbera parzemînê bi qasê 14.200.000 km² rûerd (an rûqeşa) vegirtiye. Piraniya Antarktîkayê bi qata qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku qalindahiya navînî ya qeşayê bi qasê 1,9 km ye. Antarktîka bi navînî parzemîna herî sar, herî hişke û parzemîna herî bi ba û bahoz ê cîhanê ye û parzemîn ji asta deryayê xwedî bilindahiyeke navînî ye. Antarktîka bi piranî ji çoleke cemserî pêk hatiye ku barîna salane li peravê zêdetirî 200 mm ye û berf û barana li hundirê parzemînê gelek kêm e. Qeşayên parzemîn di warê ava şîrîn de gelek dewlemend e ku nêzîkê ji %70ê rezervên ava şirîn ên cîhanê li Antarktîkayê cemedgirtî ye. Hatiye payîn ger ku qeşaya Antarktîkayê bihele, dê asta deryayê ya [[Cîhan|cîhanê]] bi qasê 60 mêtreyan bilind bibe. Her wiha Antarktîka xwediyê rekora germahiya herî nizm a pîvandî yê li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|Erdê]] ye ku nizmahiya germahiya bi qasê −89.2 °C hatiye pîvandin. Germahiya herêmên peravê di havînê de dikare bi qasê 10 °C bilind bibe. Cureyên xwemaliyên ajalan kêzik, nematod, pengûen, fok û tardigrad in. Li cihên ku nebat lê hene, bi piranî bi awayê liken an kevzê ye. Refên qeşayê yên Antarktîkayê dibe ku cara yekem di sala 1820an de, di dema sefereke rûsî de ku ji aliyê Fabian Gottlieb von Bellingshausen û Mikhail Lazarev ve hatibû birêvebirin, hatine dîtin. Di dehsalên piştê seferên wan, di seferên fransî, amerîkî û brîtanî de li parzemînê lêkolînên zêdetir hatine kirin. Yekem derketina piştrastkirî ya Antarktîkayê ji aliyê tîmeke norwêcî ve di sala 1895an de pêk hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, çend seferên navxwe yên parzemînê çêbûne. Lêkolînerên brîtanî Douglas Mawson, Edgeworth David û Alistair Mackay yekem kes bûn ku di sala 1909an de gihîştine [[Cemsera Başûr]] a manyetîkî û cemsera başûr a erdnîgarî jî yekem car di sala 1911an de lêkolînerê norwêcî Roald Amundsen gihiştiye cemserê. Ji aliyê îdarî ve Antarktîka ji aliyê nêzîkê 30 welatan ve tê birêvebirin ku hemî jî endamên sîstema peymana Antarktîkayê ya sala 1959an in. Li gorî şertên peymanê, çalakiyên leşkerî, kolandinên kanên madenê, teqînên nukleerî û avêtina bermayiyên nukleerî li Antarktîkayê qedexe ne. Geştiyarî, masîgirtin û lêkolîn çalakiyên sereke yên mirovan li Antarktîkayê û li derdora Antarktîkayê hene. Di mehên havînê de nêzîkê 5.000 kes li stasyonên lêkolînê dimînin û ev hejmar di mehên zivistanê de dadikeve 1.000 kesan. Her çiqas parzemîn dûr be jî, çalakiyên mirovan bi rêya qirêjî, guherîna avhewayê û bi rêya tenikbûna [[tebeqeya ozonê]] bandoreke neyînî li ser Antarktîkayê dihêle. Helîna qata qeşayê ya [[Antarktîkaya Rojava]] ya ku potansiyeleke nearam e, di pêşbîniyên bilindbûna [[asta deryayê]] yên di asta sedsalê de bûye sedema nezelaliyeke herî mezin û heman helîn bandorê li ser serûbinkirina gera [[Okyanûsa Başûr]] jî dike ku di dawiyê de dikare bibe sedema bandorên girîng li ser avhewaya [[Nîvkada Başûr]] û hilberîna Okyanûsa Başûr. == Etîmolojî == [[Wêne:1657 map Polus Antarcticus.jpg|thumb|Nexşeya cemserî ya herî başûrê Dinyayê]] Navê ku ji parzemînê hatiye dayîn ji peyva antarktîka hatiye ku ji peyva fransî ya navîn ''antartique'' an ''antarctique'' ('li hemberî Arktîkê') û piştre ji peyva latînî ''antarcticus'' ('li hemberî bakur') hatiye. Navê Antarktîkus ji peyvên yewnanî ἀντι- ('dij-') û ἀρκτικός (arktikos, 'ya hirçê [Ursa Major], bakur') hatiye.<ref name=":0">{{Cite book |sernav=Lettinck 2021, p. 158.}}</ref> Fîlozofê yewnanî Arîstoteles li dora 350 {{bz}} de di ''Meteorolojiyê'' de li ser "herêma Antarktîkê" nivîsandiye. Li gorî raporê, erdnîgarnasê yewnanî Marinusê ji Tîrusê ev nav di nexşeya xwe ya cîhanê ya sedsala duyem a {{pz}} de ku niha winda bûye, bi kar aniye. Nivîskarên romayî Gaius Julius Hyginus û Apuleius ji bo cemsera başûr navê yewnanî yê latînîkirî polus antarcticus bi kar anîne ku ji wir peyva fransî ya kevin ''pole antartike'' (nûjen ''pôle antarctique'')<ref>{{Cite book |sernav=Hyginus 1992, p. 176.}}</ref> ku di sala 1270an de hatiye piştrastkirin û ji wir jî peyva îngilîziya navîn pol antartik ku cara yekem di lêkolîneke ji aliyê nivîskarê îngilîzî Geoffrey Chaucer ve hatiye nivîsandin, hatiye wergirtin.<ref name=":0" /> Ramanên ewropî yên di derbarê hebûna Terra Australis ku parzemîneke berfirehê li başûrê dûr ê cîhanê ye ku ji bo hevsengî kirina axên bakurê [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîkaya Bakur]] pêk tîne, wekê têgeheke rewşenbîrî, ji kevnariya klasîk ve hebû. Ji ber vê yekê ''Terra Australis'' navê ku ji bo hemî girseyên bejayî yên hîpotetîk ên ku tê pêşniyar kirin ku li cihê ku niha tê zanîn Antarktîka heye, hatibû bikaranîn.<ref>{{Cite book |sernav=Mericq 1987, pp. 90–91: 'They published maps and charts based on the hypothesis that Tierra del Fuego was the beginning of that Terra Australis. The first person ever to have rights over these lands was Pedro Sancho de la Hoz, who received them through a special decree signed by Emperor Charles V on 24 January 1539.'}}</ref> Îdiaya hebûna axek wisa heta keşfkirina Awistralyayê ku ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşfkirin, berdewam kiriye.<ref>{{Cite book |sernav=Scott, Hiatt & McIlroy 2012, pp. 2–3.}}</ref> Di destpêka sedsala 19an de keşifger Matthew Flinders guman li hebûna parzemîneke cuda yê li başûrê Awistralyayê (ku di wê demê wekê New Holland hatiye binavkirin) kiriye û ji ber vê yekê pêşniyar kiriye ku li cihê wê navê "Terra Australis" ji bo [[Awistralya|Awistralyayê]] were bikar anîn.<ref>{{Cite book |sernav=Cawley 2015, p. 130.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McCrone & McPherson 2009, p. 75.}}</ref> Di sala 1824an de rayedarên kolonyal ên li Sîdneyê bi fermî navê parzemîna New Hollandê wekê Awistralya guhertine û peyva "Terra Australis" wekê referansek ji bo navê Antarktîkayê hiştine. Di dehsalên piştre de, erdnîgaran hevokên wekê "parzemîna Antarktîkayê" bi kar anîne. Wan li cihê vê navê li naveke helbestî geriyane û navên wekê ''Ultima'' û ''Antipodea'' pêşniyar kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Cameron-Ash 2018, p. 20.}}</ref> Ji bo binavkirina parzemînê navê Antarktîka di salên 1890î de hatiye pejirandin û bikaranîna yekem ê vê navê ji aliyê kartografê skotlendî John George Bartholomew pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html#:~:text=Edinburgh%20geographer%20and%20mapmaker%20John,since%20the%20first%20century%20AD. |sernav=Highlights from the Bartholomew Archive: The naming of Antarctica}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Antarctica.svg|thumb|300px|Nexşeyek ku Antarktîkaya Rojhilat li rastê Çiyayên Transantarktîk û Antarktîkaya Rojava li çepê ye, nişan dide.]] Antarktîka ku bi awayekî asîmetrîk li dora cemsera başûr û bi piranî li başûrê çembera Antarktîkayê (ku yek ji pênc çemberên sereke yên firehiyê ye ku nexşeyên cîhanê nîşan didin) cih digire ku ji aliyê [[Okyanûsa Başûr]] ve hatiye dorpêçkirin. Di heman de çem ên avan li Antarktîkayê hene ku çemê herî dirêj ê parzemînê çemê Onyxê ye. Her wiha Antarktîka bi qasê 14,2 milyon km² rûber vedigire ku hema hema du car ji rûbera [[Awistralya|Awistralyayê]] mezintir e ku bi vê rûberê bûye pêncem parzemîna herî mezin ê cîhanê. Xeta perava Antarktîkayê bi qasê 18.000 km dirêj e ku ji sala 1983an vir ve çar celebên peravê li parzemînê hene ku perav ji %44ê peravê ji qeşayên avjenî, ji %38 ji dîwarên qeşayê pêk tê ku li ser keviran dimînin, ji %13 ji deverên qeşayî an jî qiraxa cemedên bilind pêk tê û ji %5ê ji parvên mayî jî ji kevirên vekirî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |sernav=Antarctica - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: glaciological and geophysical folio |paşnav=Drewry |pêşnav=D. J. |weşanger=University of Cambridge, Scott Polar Research Institute |tarîx=1983 |isbn=978-0-901021-04-5 |cih=Cambridge}}</ref> Golên ku di binê qeşaya parzemînî de dimînin, bi piranî li geliyên hişk ên McMurdo an jî li gelek oazên cûda çêbûne.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |paşnav=Trewby |pêşnav=Mary |weşanger=Firefly Books |tarîx=2002-09-07 |isbn=978-1-55297-590-9 |url=https://www.worldcat.org/title/48987684 |oclc=48987684}}</ref> [[Gola Vostokê]] ku di bin stasyona Vostok a [[Rûsya|Rûsyayê]] de hatiye dîtin, mezintirîn gola binqeşayê ya cîhanê û yek ji mezintirîn golên cîhanê ye. Berê hatiye bawer kirin ku gol bi milyonan salan hatiye girtin lê di roja îro de zanyaran texmîn kirine ku ava golê her 13.000 sal carekê bi helandin û cemidandina hêdî ya qeşayê hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=David |tarîx=2019-06-27 |sernav=Antarctica |url=https://academic.oup.com/book/62792 |kovar=OUP Academic |ziman=en |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001}}</ref> Di mehên havînan de qeşa li qiraxên golan dikare bihele û xendekên şil bi awayekê demkî çêdibin. Di heman demê de li Antarktîkayê hem golên ava şor û hem jî golên ava şirîn hene.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Vînsonê ku li bakurê rojavayê Antarktîkayê ye û bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye]] Antarktîka ji aliyê Çiyayên Transantarktîk ve hatiye dabeşkirin ku ji erdê Vîktoryayê heta [[Deryaya Rossê]] dirêj dibin ku ev her alî di nav xwe de Antarktîkaya Rojava û Antarktîkaya Rojhilat vedigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ji |pêşnav=Fei |paşnav2=Gao |pêşnav2=Jinyao |paşnav3=Li |pêşnav3=Fei |paşnav4=Shen |pêşnav4=Zhongyan |paşnav5=Zhang |pêşnav5=Qiao |paşnav6=Li |pêşnav6=Yongdong |tarîx=2017-10-16 |sernav=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040195117302937 |kovar=Tectonophysics |cild=717 |rr=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011 |issn=0040-1951}}</ref> Piraniya Antarktîkayê bi tebeqeyên qeşayê ya Antarktîkayê ve hatiye nixumandin ku bi navînî 1,9 km qalindahiya qeşayan hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fretwell |pêşnav=P. |paşnav2=Pritchard |pêşnav2=H. D. |paşnav3=Vaughan |pêşnav3=D. G. |paşnav4=Bamber |pêşnav4=J. L. |paşnav5=Barrand |pêşnav5=N. E. |paşnav6=Bell |pêşnav6=R. |paşnav7=Bianchi |pêşnav7=C. |paşnav8=Bingham |pêşnav8=R. G. |paşnav9=Blankenship |pêşnav9=D. D. |paşnav10=Casassa |pêşnav10=G. |paşnav11=Catania |pêşnav11=G. |paşnav12=Callens |pêşnav12=D. |paşnav13=Conway |pêşnav13=H. |paşnav14=Cook |pêşnav14=A. J. |paşnav15=Corr |pêşnav15=H. F. J. |tarîx=2013-02-28 |sernav=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |url=https://tc.copernicus.org/articles/7/375/2013/ |kovar=The Cryosphere |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=7 |hejmar=1 |rr=375–393 |doi=10.5194/tc-7-375-2013 |issn=1994-0416}}</ref> Tebeqeya qeşayê ji xeynî ji xeynî çend oazanên li geliyên hişk ên McMurdo tevahiya parzemînê nixumandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |sernav=The Antarctic Sun: News about Antarctica - The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau |malper=antarcticsun.usap.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |archive-date=2022-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/ |url-status=dead }}</ref> Çend çemên qeşayî yên Antarktîkayê ku ber bi refên qeşayî yên Antarktîkayê ve diherikin, pêvajoyeke ku wekê dînamîkên tebeqeyên qeşayê hatine pênasekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/ |sernav=Ice Sheet Dynamics – Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |malper=www.gfdl.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Antarktîkaya Rojhilat ji Coats Land, Queen Maud Land, Enderby Land, Mac. Robertson Land, Wilkes Land û Victoria Land pêk hatiye. Ji xeynî beşek piçûk, hemî deverên parzemînê di nav nîvkada rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctic Climate Evolution |paşnav=Florindo |pêşnav=Fabio |weşanger=Elsevier |tarîx=2008-10-10 |isbn=978-0-08-093161-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC |paşnav2=Siegert |pêşnav2=Martin}}</ref> Li ser û dora Antarktîkayê gelek girav hene ku piraniya wan giravên volkanîk in û li gorî pîvanên jeolojîk pir ciwan in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://figshare.utas.edu.au/articles/journal_contribution/Origin_and_evolution_of_the_sub-Antarctic_islands_the_foundation/24483391 |sernav=Quilty, Patrick Gerard |malper=figshare.utas.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-31 |doi=10.26749/rstpp.141.1.35}}</ref> Îstîsnayên herî berbiçav giravên [[deşta Kerguelenê]] ne ku girava herî kevin li dora 40 milyon sal berê niha çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olierook |pêşnav=Hugo K. H. |paşnav2=Jourdan |pêşnav2=Fred |paşnav3=Merle |pêşnav3=Renaud E. |paşnav4=Timms |pêşnav4=Nicholas E. |paşnav5=Kusznir |pêşnav5=Nick |paşnav6=Muhling |pêşnav6=Janet R. |tarîx=2016-04-15 |sernav=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X1630019X |kovar=Earth and Planetary Science Letters |cild=440 |rr=20–32 |doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008 |issn=0012-821X}}</ref> Girê Vinson a li çiyayên Ellsworthê bi bilindahiya 4.892 mêtreyê bilindeya herî bilind ê Antarktîkayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hall Ball Kiwi Mountaineers From Mount Cook To Everest |paşnav=Monteath |pêşnav=Colin |weşanger=Cloudcap |tarîx=1997 |isbn=978-0-938567-42-4 |url=https://www.worldcat.org/title/38585390 |oclc=38585390}}</ref> Çiyayê Erebusa li Girava Rossê volkana herî başûrî ya cîhanê ye û her roj nêzîkê 10 caran diteqe. Xweliya ji teqînên volkanîk 300 kîlometre dûrî kratera volkanîk hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/48987684 |sernav=Antarctica : an encyclopedia from Abbott ice shelf to zooplankton {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> Delîlên hejmareke mezin ji volkanan di bin qeşayê de hene ku ger asta çalakiyê bilind bibe, dibe ku ji bo tebeqeya qeşayê xetereyek çêbike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica: Earth's Own Ice World |paşnav=Carroll |pêşnav=Michael |weşanger=Springer |tarîx=2018-05-16 |isbn=978-3-319-74623-4 |paşnav2=Lopes |pêşnav2=Rosaly}}</ref> Qubeya qeşayê ya bi navê Dome Argus li Antarktîkaya Rojhilat e ku bi qasê bilindahiya 4.091 metreyan bilind ew û qada qeşayê ya herî bilind ê Antarktîkayê ye. Ev gir yek ji cihên herî sar û hişk ên cîhanê ye ku germahî ya li vir heya −90 °C ê dadikeve û barîna salane jî bi qasê 1-3 sm ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Antarctica And The Arctic Circle, A Geographic Encyclopedia Of The Earth's Polar Regions |tarîx=2014-04-01 |url=http://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions}}</ref> == Dîroka jeolojîk == Ji dawiya serdema meoproterozoîkê heta serdema kretasyeyê, Antarktîka beşek ji superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] bû û parzemîn bi pêvajoya tevgerên Antarktîkaya îro ji ber ku Gondwana hêdî hêdî ji hev perçe bûye, li dora 183 milyon sal berê îro ava bûye. Di demek dirêj a serdema fanerozoyîkê de Antarktîka xwedî avhewayek tropîkal ê nerm bû û ew bi daristanên berfireh nixumandî bû. === Serdema paleozoyîkê (539–252 milyon sal berê) === [[Wêne:Glossopteris sp. (fossil leaf) (Permian; Antarctica) 1 (49063572172) (cropped).jpg|thumb|Ji serdema permeya Antarktîkayê pelgeke ''Glossopteris sp.'' yê]] Germbûna berdewam bûye sedem ku piraniya Gondwanayê ziwa bibe. Di serdema triyasiyê de Antarktîka ji aliyê cûreyeke giyayên bi tov (pteridosperms) ve serdest bû ku ji cinsê Dicroidiumê bûn ku wekê daran mezin dibûn. Florayên din ên triasiyê ginkgophytes, sîkadofites, darên konîfer û sphenopsid bûn. Tetrapod (ajaleke çar ling) cara yekem di serdema triyasiya destpêkê de li Antarktîkayê hatine dîtin û fosîlên herî kevn ên naskirî di formasyona fremouw a çiyayên Transantarktîkê de hatine dîtin. Sînapsîd (ku wekê "xijendeyên mîna memikdaran" jî têne zanîn) cureyên wekê Lystrosaurus di nav de hebû û di serdema triyasiya destpêkê de zêde bûn. Nîvgirava Antarktîkayê di serdema jurasiyê de (206 heta 146 milyon sal berê) dest bi avakirina xwe kiriye. Afrîka di serdema jurasiyê li de dora 160 milyon sal berê ji Antarktîkayê dabeş bûye û piştre jî di serdema kretasiya destpêkê de nîvgirava Hindistanê (nêzîkî 125 milyon sal berê) ji heman parzemînan dabeş bûye. Darên ginkgo, konîfer, Bennettitale, nebatên poçikê hespan, fern û sikad di wê demê de pir bûn. Nêzîkê 80 milyon sal berê nebatên kulîlkdar bûne komên nebatan ên herî cihêreng ên li ser parzemînê. Her çiqas darên behîvê yên başûr (Nothofagus) ber bi dawiya kretasyeyê ve berbiçav bin jî li Antarktîkaya Rojava daristanên pelderzî di seranserê serdema kretasyeyê de (146–66 milyon sal berê) de serdest bûn. Her çiqas tenê çend cinsên dînezorên Antarktîkayê (Cryolophosaurus û Glacialisaurus, ji Formasyona Hanson a serdema jurasiya destpêka çiyayên Transantarktîkê û Antarctopelta, Trinisaura, Morrosaurus û Imperobator ji kretasya dereng a nîvgirava Antarktîkayê) hatine vegotin, Ammonît li deryayên derdora Antarktîkayê pir belav bûn û dînezor jî hebûn. === Serdema senozoyîkê (66–10 milyon sal berê) === Di destpêka serdema paleojenê de girêdana pira bejahî ya pira Antarktîkayê, Antartîkayê bi Amerîkaya Başûr û her wiha bi başûrê rojhilatê Awistralyayê ve berdewam kiriye. Fauna ji Formasyona La Mesetaya li nîvgirava Antarktîkayê ku dîroka wê vedigere serdema eosenê, pir dişibihe faunayên wekhev ên Amerîkaya Başûr ku ajalên wekê ajalên bi kîsik (marsupials), xenarthran, litoptern û ungulatesê bi sim û her wiha gondwanatheres û dibe ku meridiolestidans hebûn. Hatiye texmînkirin ku ajalên bi kîsik di destpêka eosenê de ji Amerîkaya Başûr bi rêya Antarktîkayê belavê Awistralyayê bûne. Nêzîkê 53 milyon sal berê Awistralya û Gîneya Nû ji Antarktîkayê veqetiyane û Deriyê Tazmanyayê vebûye. Modelên erdnîgariya Antarktîkayê nîşan didin ku ev herikîn û her wiha çerxa paşvegerê ya xwedî kirinê ji ber kêmbûna asta CO₂yê çêbûye û bûye sedema afirandina qeşayên piçûk û qeşayên mayînde yên cemserî. Her ku asta CO₂yê zêdetir kêm bûye, qeşayê dest bi berfirehbûneke bilez kiriye û cihê daristanên ku heta wê demê Antarktîkayê vedişartin girtiye. Ekosîstemên tundrayê li Antarktîkayê heta 14 û 10 milyon sal berê niha hebûna xwe berdewam kirine û piştre sarbûna zêdetir bûye sedema tunekirina van tundrayan. === Serdema hemdem === Her çiqas jeolojiya Antarktîkayê bi piranî ji aliyê qeşaya parzemînî ve hatibe veşartin jî, parzemîn dikare bi teknîkên wekê ji hestkirina ji dûr ve, radara ku di bin erdê de derbas dibe û wêneyên satelîtê werin lêkolîn kirin. Ji aliyê jeolojîk ve, Antarktîkaya Rojava pir dişibihe Andên Amerîkaya Başûr. Nîvgirava Antarktîkayê bi bilindbûna jeolojîk û veguherîna sedîmentên binê deryayê ku veguheriye kevirên metamorfîk, çêbûye. Antarktîkaya Rojava bi yekbûna çend plakayên parzemînî çêbûye ku di encamê de hejmarek rêzeçiyayên li herêmê çêbûne ku rêzeçiyayên herî berbiçav çiyayên Ellsworthê bûn. Hebûna sîstema rift a Antarktîkaya Rojava bûye sedema volkanîzma li ser sinorê di navbera Antarktîkaya Rojava û Rojhilat de û her wiha bûye sedema çêbûna çiyayên Transantarktîkê. Antarktîka Rojhilat ji aliyê jeolojîk ve devereke pirreng e. Avabûna Antarktîka Rojhilat di serdema arkeyî (4.000 –2.500 milyon sal berê) de dest pê kiriye û di serdema kambriyê de rawestiyaye. Herêm li ser kratoneke kevirî hatiye avakirin ku bingeha mertala prekambriyê ava kiriye. Li ser bingehê komir û kevirên qûmê, kevirên kilsinî û şêl hene ku di serdemên devonî û jurasiyê de hatine danîn ku çiyayên Transantarktîkê çêbikin. Li deverên peravê çiyayên wekê rêzeçiyayê Shackletonê û Vîktorya Land û hinek şikestekên tektonîk çêbûne. Komir cara yekem li Antarktîkayê li nêzîkê çiyayên Beardmoreyê ji aliyê Frank Wild ve di sefera Nimrod de di sala 1907an de hatiye tomar kirin û tê zanîn ku komirê pileya nizm li gelek deverên çiyayên Transantarktîkê heye. Çiyayên prens Charles depoyên hesinê vedihewînin û li Deryaya Rossê jî qadên neftê û gaza xwezayî hene. == Avhewa == Antarktîka parzemîna herî sar, parzemîna herî bi bahoz û parzemîna herî hişk ê Dinyayê ye. Li nêzîkê peravên parzemînê, germahî di havînê de dikare ji 10 °C ê derbas bibe û di mehên zivistanê de heya -40 °C dadikeve. Li ser deverên bilind ên navendî, germahî di mehên havînê de dikare heya -30 °C dakeve û di mehên zivistanê de jî germahiya heman deverê heya -80 °C ê dadikeve. Germahiya hewayê ya xwezayî ya herî nizm a ku li ser Erdê hatiye tomarkirin di 21ê tîrmeha sala 1983an de li stasyona Vostok a Rûsyayê li Antarktîkayê bi qasê -89.2 °C hatiye tomarkirin. Di sala 2010an de bi rêya satelîta germahiyeke hewayê germahiya parzemînê bi qasê −94.7 °C hatiye tomar kirin lêbelê dibe ku ji ev rêje ji sermaya li ser rûyê erdê bi bandor bûye ku li bilindahiya 2 mêtre li jorê rûyê erdê nehatiye tomar kirin ku ji bo tomarên fermî yên germahiya hewayê tê xwestin. Ji ber ku piraniya Antarktîkayê ji asta deryayê ji 3.000 mêtre bilindtir e, Antarktîka ji herêma Arktîkê sartir e. Germahiya Okyanûsa Arktîkê bi rêya qeşaya deryayê ya Arktîkê ber bi parzemînê ve hatiye veguhastin û bi awayê hewaya li herêma Arktîkê nerm dibe. Antarktîka çoleke cemserî ye ku barîna parzemînê kêm e. Parzemîn salane bi navînî nêzîkê 150 mm av werdigire ku bi piranî bi awayê şilopeyê ye. Deverên navxweyî hişktir e û di tevahiya salê herî zêde bi qasê 50 mm baran werdigire lê herêmên peravê bi gelemperî ji 200 mm zêdetir baran werdigirin. Li çend deverên qeşaya şîn, ba û sublîmasyon ji berfa ku dibare zêdetir berfê radike. Li geliyên hişk, heman bandor li ser bingehek kevirî çêdibe ku dibe sedema jîngeheke bêber û hişk. === Cudahiyên herêmî === Antarktîkaya Rojhilat ji ber bilindahiya xwe ya bilind ve ji Antarktîkaya Rojava sartir e. Eniyên hewayê bi zêde derbasê deverên navendî yên parzemînê nabin ku ev jî dibe sedem ku navenda parzemînê sar û hişk bimînin û dibe sedema ku bayên deverê bi leza nerm bimînin. Barîna berfa li beşa perava Antarktîkayê barîneke pir gelemperî ye ku li wir di nav 48 demjimêran de berf dikare bi qasê 1.22 mêtreyê bibare. Li qiraxa parzemînê, bayên katabatîk ên bihêz ên ji platoya cemserî pir caran bi hêza bahozê çêdibin. Di mehên havînê de ji ber ku her roj 24 demjimêrên tîrêjên rojê li wir tên wergirtin, li Cemsera Başûr ji ekvatorê zêdetir tîrêjên rojê digihîjin rûyê erdê. === Guherîna avhewayê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Antarctica|Antarktîka}} {{Parzemîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Antarktîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] k9ffubo1b8dbqy53zbo15634vfsg1lj 0 13932 2090056 2087795 2026-09-01T04:46:19Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090056 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Ebû Reyhan Muhemmed bin Ehmed el-Bîrûnî | navê_rastî = أبو الريحان محمد بن أحمد البَيْرُوني | zimanê_navê_rastî = ar | wêne = Biruni-russian.jpg | sernavê_wêne = Pûlekî ji bona bîranîna Bîrûnî di 1973an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetan ve hat amadekirin. | roja_jidayikbûnê = 15ê îlona 973, | cihê_jidayikbûnê = [[Xwarezm]] - [[Ûzbêkistan]] | roja_mirinê = 13ê [[kanûna pêşîn]] a 1048 (75 salî) | cihê_mirinê = Xeznî - [[Efxanistan]] | dîn = [[Îslam]] | netewe = [[Îranî]] / [[Fars]] | bandorbar = [[Arîstotelês]], [[Ptolemaîos]], [[Aryabhata]], [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]], [[Dînewerî]], [[Ebû Nesr Mensûr]] | pîşe = [[Matematîk]], [[Astronomî]], [[Fizîk]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Civaknasî]] û [[Kîmya]] | bandorker = [[Îbn Sîna]], [[Omer Xeyam]], [[Îbn Heysem]] }} '''Bîrûnî''' an '''Beyrûnî''', yan jî '''Ebû Reyhan el-Bîrûnî''' (jdb. 15 êluna 973 [[Xwarezm]] - m. {{Mirin|13|kanûna pêşîn|1048}} [[Xeznî]]), [[fîlozof]], [[matematîknas]], [[astronomî|astronom]], [[fizîk]]nas, [[dîrok]]nas, [[kîmya]]ger û [[civaknasî|sosyologê]] [[faris]] bû. Li [[Ewropa|rojavayê]], bi navê '''Alîboron''' û '''Alberûnî''' tê naskirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |roja-gihiştinê=2014-11-21 |roja-arşîvê=2013-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131203002231/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bîrûnî li gundê Kath nêzî [[Xwarezm]]ê (li [[Ûzbêkistan]]a îro) hatiye dinyayê. Navê wî bi farisî tê wateya ''Berbajar''. Bi şûnde navê wî li gundê wî Kat jî kirine.Ew dersên [[matematîk]] û [[astronomî|astronomiyê]] ji [[Ebû Nesr Mensûr]] digire. Ew bi fîlozofên weke, [[Îbn Sîna]], [[Îbn Miskeweyh]] û mîrza Ebû'l Ebas Memûnê Xwarezmşah re hevkariyê dike. Bi Mehmûd Xeznewî re diçe [[Hindistan]]ê,li wê derê zimanê wan hîndibe, hem li ser ola wan, hem jî li ser felsefa wan dixebite û pirtûkeke bi navê "Kitêba Hindistanê" (bi erebî: ''Kitab el-Hind'') li ser vedîtinên xwe dinivîse. Ew [[yewnanî]], [[suryanî]] û [[berberî]] jî zanîbû. Wî pirtûkên xwe bi (zimanê xwe yê dayîkê) [[farisî]] û bi [[erebî]] dinivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/biruni-abu-rayhan-ii/ |sernav=BĪRŪNĪ, ABŪ RAYḤĀN ii. Bibliography |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-08-27 |ziman=en-US}}</ref> Li gor zanînan nêzîkê sedûheştê (180) pirtûkên wî hene.Heftê (70) pirtûkên wî yên esmannasiyê û bîst (20) pirtûkên wî yên li ser matematîkê hene. Lê ji van pirtûkan, bi tenê bîstûheftên (27) wan, heta roja me hatine.  Gotiye ku dinya di şeklê kûreyê de ye û dizivire. Pirtûkên wî, bi zimanekî gellek giran hatine nivîsandin, ku wî bi xwe jî gotiye ku ew pirtûkên xwe, ji bo zanyaran dinivîsîne. Hinek pirtûkên wî li zimanên rojavayê hatine wergerandin. [[Wêne:Lunar phases al-Biruni.jpg|thumb|Ev tabloya heyvê ji aliyê Bîrûnî ve hatiye çêkirin.]] [[Wêne:Al-Biruni sattelite craters map.jpg|thumb|200px|Kratera Bîrûnî a li ser heyvê]] == Berhemên Bîrûnî == * El-Asar'il-Baqiye an'il-Kurûni'i-Hali-ye * El-Kanûn'ul-Mes'ûdî * Kitab'ut-Tahkîk Ma li'l-Hind * Tahdîd'u Nihayeti'l-Emakin li Tas-hîh Mesafet'il-Mesakin * Kitabu'l-Cemahir fî Ma'rifet-i Cewa-hir * Kitabu't-Tefhîm fî Evaili Sıbaati't-Tencîm * Kitabü's-Saydele fî Tib == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 {{Astronomên misilman}} {{Sîmya û kîmya di îslamê de}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bîrûnî| ]] [[Kategorî:Fizîknasên faris]] [[Kategorî:Fîlozofên faris]] [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 973]] [[Kategorî:Kesên sedsala 10an]] [[Kategorî:Matematîknas]] [[Kategorî:Mirin 1048]] [[Kategorî:Rexnegirên ateîzmê]] [[Kategorî:Stêrnasên faris]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] [[Kategorî:Stêrnasên îranî yên serdema navîn]] aacnu5jc42cs9u4lgpje82vvxh8odoo 0 15698 2090062 2049523 2026-09-01T04:49:51Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090062 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Mistefa Bulent Ecevît | wêne = Bülent Ecevit-Davos 2000.jpg | sernavê_wêne = Serokwezîr Bülent Ecevit di sala 2000ê de. | şanenav = Bülent Ecevit signature.png | roja_jidayikbûnê = {{Dîrok|28|gulan|1925}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stenbol]] | roja_mirinê = {{Dîrok|5|çiriya paşîn|2006}} | cihê_mirinê = [[Enqere]] | hevwelatî = {{Ala|Tirkiye}} | netewe = [[Tirk]] (Eslê [[Kurd]]) | pîşe = siyasetmedar, serokkomar }} '''Mustafa Bülent Ecevit''' (jdb. 28ê gulana 1925an li [[Stembol]]ê − m. 5ê çiriya paşîna 2006an li [[Enqere]]yê), siyasetmedar, serokwezîrê berê, [[rojnamevan]], [[helbestvan]] û nivîskarekî tirk bû. == Jînenîgarî == Ecevit ku bi navê ''Karaoğlan'' (Kurikê reşik)" jî dihat nasîn, di 28ê gulana 1925an de li [[Stenbol|Stembolê]] ji dayîk bûye. Bavê wî [[kurd]] û dayika wî [[Bosnakên Tirkiyeyê|bosnak]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haber7.com/guncel/haber/6672-ecevit-kurt-kokenliyim |sernav=Ecevit: Kürt kökenliyim |paşnav=Haber7 |malper=Haber7 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-04 }}</ref> Ew di sala 1945an de bi Rahşan Ecevit (Aral) re zewicî bû. Ecevit di nava refên [[Partiya Gel a Komarî]] dest bi siyasetê kiriye. Ji ber ku bavê wî yek ji endamên sazûmaniya nû ya komarê bû, Bülent Ecevit di dibistanên taybet de xwendiyê. Piştî dibistana amadeyî li Robert College, navê xwe li Zanîngeha Dadmendiyê ya [[Enqere]]yê beşa Ziman, Dîrok û Erdnîgarî tomarkir. Lê herçendî dibistanê naqedîne jî wekî ku qedandiye bêî dîplom di nava sazûmaniyê de kar kiriye. Li Balyozxaneya tirkî li [[London]]ê bi salan karê dîplomasiyê kiriye. Herwiha bêî dîplom bi pisporî karê rojnamegeriyê kiriye. Li London têkilî bi siyasetmedarên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAê]] datîne û li DYAê dest bi kursên [[psîkolojî]], şerê taybet, dîroka Rojhilata Navîn û hwd. kiriye. Ew di 27ê îlona 1957an de wekî mebûsê Enqereyê çû meclîsê. Di 14ê gulana 1972an de ji [[İsmet İnönü]] şûnda ew wekî serokê [[Partiya Komara Gel]] hatiye hilbijartin. Li paş giştî hilbijartinê 26ê çileya 1974an de bi partiya [[Necmettin Erbakan]], [[Partiya Selameta Neteweyî]], koalîsiyon kiriye û bû serokwezîrê Tirkiyeyê. Di sala 1974an de, ew fermana dagirkirina girava [[Qibris]]ê kiriye. Piştî vê dagirkirinê, ew li Tirkiyeyê bi navê "''Karaoğlan'' - Lawikê reş", wekî lehengekî dihatiye pêşwazîkirin. Piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|Derbeya 12ê Îlonê]], Ecevit hatiye binçavkirin. Piştî ku ew ji zîndanê dîsa derket, ew di sala 1987an de bû serokê DSP (Partiya Çepgîriya Demokratîk). Di hilbijartinên giştî yê 18ê nîsana 1999an de, DSPê bû yekem û Ecevit dîsa bû serokwezîrê Tirkiyeyê. Di dema serokwezîriya wî de bi navê çepgîriyê siyasetên rastgîr meşand. Bülent Ecevit 5ê çiriya paşîn a 2006an de jiyana xwe li Enqereyê ji dest da. == Berhem == === Pirtûkên helbest === * Şiirler (1976), Helbest * Işığı Taştan Oydum (1978), Tîrêj ji kevir neqişand * El Ele Büyüttük Sevgiyi (1997), Evîn bi hev re mezin kir === Pirtûkên siyasî === * Ortanın Solu (1966), Çepê navendê * Bu Düzen Değişmelidir (1968), Divê ev sazûmanî bê guhertin * Atatürk ve Devrimcilik (1970), Atatürk û şoreşgerî * Kurultaylar ve Sonrası (1972), Komcivîn û paşî * Demokratik Sol ve Hükümet Bunalımı (1974), Çepa demokratîk û qeyrana hikûmetê * Demokratik Solda Temel Kavramlar ve Sorunlar (1975), Di çepa demokratîk de têgih û pirsgirêk * Dış Politika (1975), Polîtîkaya derveyî * Dünya-Türkiye-Milliyetçilik (1975), Cîhan-Tirkiye-Neteweperwerî * Toplum-Siyaset-Yönetim (1975), Civak-Polîtîka-Desthilatî * İşçi-Köylü Elele (1976), Destbihevdin Karker-Gundî * Türkiye / 1965-1975 (1976), Tirkiye * Umut Yılı: 1977 (1977), Sala hêviyê == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Serokwezîrên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Ecevit, Bulent}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 37an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 40an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 55an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 56an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 57an]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta Tirkiyeyê ya 41ê]] [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 20an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 21ê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1925]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2006]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Serokên partiyên siyayî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]] n7vdmvo8qyy6n56ls2tnawkisnhyzvi 0 19796 2090064 1796370 2026-09-01T04:53:29Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090064 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_mirinê = [[Viyana]], [[Awistirya]] | çînaser = nivîskar }} '''Cahit Sıtkı Tarancı''' (jdb. [[2ê çiriya pêşîn]] [[1910]] li parêzgeha [[Amed]]ê, [[Împeratoriya Osmanî]] - m. [[13ê çiriya pêşîn]] [[1956]]an li [[Viyana]]yê, [[Awistriya]]) helbestvanekî kurd ji Amedê ye. Piştî bidawîkirina dibistana seretayî li Amedê, li [[Stenbol]]ê û [[Paris]]ê perwerdeya zanînên polîtîk dibîne. Di sala [[1940]]î de ji [[Ewropa]] vedigere û di nava saziyên dewletê de dixebite. Helbest û nêrînên wî di bin bandora romantîzma [[Fransî]] û pêşverûtiya Ewropa de ye. == Berhemên wî == * Otuzbeş yaş - 35 salî * Düşten güzel - Rind ji xewnê {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{DEFAULTSORT:Taranci, Cahit Sitki}} [[Kategorî:Helbestvanên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1910]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1956]] [[Kategorî:Helbestvanên tirk ên mêr]] t5bq7tdvj5h27otjrgcnq8fsw8ayfm2 0 19819 2090300 2087648 2026-09-01T10:50:52Z ~2026-46762-00 178051 2090300 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Xanik | navê_din = | navê_fermî = Dirimpınar | wêne = Gundê Xanikê Milazgir.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Xanika Feyzo | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | navçe = [[Milazgir]] | nahiye = [[Nordîn]] (Nûredîn) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 292 | sala_nifûsê = [[2010]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.580 | koda_postayê = 49400 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}} }} '''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê''' ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser navçeya [[Milazgir|Milazgira]] [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ve ye. Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye. Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin. == Dîrok == Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine. Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin. == Aborî == Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin. == Binemal == Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin. Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê. Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2010]] | 292 |- |[[2008]] |321 |- |[[2000]] | 313<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] | ? |- |[[1985]] | ? |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Milazgirê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Milazgirê]] onl2etvte7a1hsfr959ydjbg8knmuo3 2090301 2090300 2026-09-01T10:52:11Z ~2026-46762-00 178051 2090301 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Xanik | navê_din = | navê_fermî = Dirimpınar | wêne = Gundê Xanikê Milazgir.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Gundê Xanikê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | navçe = [[Milazgir]] | nahiye = [[Nordîn]] (Nûredîn) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 292 | sala_nifûsê = [[2010]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.580 | koda_postayê = 49400 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|display=inline, title}} }} '''Xanik''' an jî '''Xanika Xanê''' ({{bi-tr|Dirimpınar}}), gundekî bi ser navçeya [[Milazgir|Milazgira]] [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ve ye. Li dora vî gundê gelek gund hene û Xanik di nava çend gundên hawirdor de dimîne, ji aliyê erdnîgariyê ve cihekî kort de ye. Xanik wek gundên wê heremê biharan hêşinahî ye ber bi havînê jî çolistan e. Di gund de av heye û diçe her malî jî. Gundê Xanikê li Sîpanê Xelatê dinêre, li milê wiyê rastê jî [[Çîyayê Qertewîn]]ê heye. Gund navê ji jinek wergirtiye ku di roja îro de ji kaniyeke li gund rwekê kanîya Xanê hatiye binavkirin. == Dîrok == Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund [[xan]] bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine. Di sala [[1994]]an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin. == Aborî == Gundî çandiniya xwe wek cureyên [[nok]], [[nîsk]], [[genim]], [[ceh]], [[kuşne]] û [[ket]] ango [[nefel]]ê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde [[pez]] û [[dewar]]an xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin. == Binemal == Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin. Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê. Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2010]] | 292 |- |[[2008]] |321 |- |[[2000]] | 313<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dirimpınar |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |roja-gihiştinê=2011-05-15 |roja-arşîvê=2015-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150602014536/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=256290 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[1990]] | ? |- |[[1985]] | ? |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Milazgirê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|39|12|32|N|42|28|36|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Milazgirê]] 1kgv6us7mfqpgv1kk4plz6h9pougf6f 0 24824 2090058 1917586 2026-09-01T04:48:06Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090058 wikitext text/x-wiki '''Office International Nansen pour les Réfugiés''', ''bi [[kurdî]]: Bûroya Navneteweyî ya Nansen bo penaberiyê'', saziyeke ji bo parastin û bipêşdebirina mafên [[penaber]]an bû û êdî nîne. Sazî ji aliyê [[Fridtjof Nansen]] ê kesekî Norwegî bû ve hatiye damezrandin. Ji ber wê bi paşnava Nansen hatiye binavkirin. Ji sala [[1930]] heya [[1939]] li herêmên şer xebatên mezin û girîng kiriye. Sala [[1938]]'î guncavê [[Xelata Nobel a aşitiyê]] hatiye dîtin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Encamên şer]] [[Kategorî:Mafê mirovan]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1930an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistinên li Swîsreyê]] [[Kategorî:Saziyên berê]] [[Kategorî:Sazî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Aştiyê]] [[Kategorî:Hilweşînên 1939an]] m0v16v43k5qd37p08oendsshljarb3e 0 25543 2090097 1876253 2026-09-01T05:06:53Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090097 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Amerîkî}} | çînaser = zanyar }} '''Carl Edwin Wieman''' (jdb. {{Jidayikbûn|26|adar|1951}} li [[Corvallis]], [[Oregon]]) fîzîknasekî navdar ê [[DYA]]yî ye. Sala [[2001]]î bi tevî [[Eric Allin Cornell]] û [[Wolfgang Ketterle]], [[Xelata Nobelê ya Fizîkê]] wergirtiye. == Jînenîgarî == Piştî perwerdeya bilind derfeta berdewamkirinê ji MITê digire. Li zanîngeha [[Stanford University]], sala [[1977]]î dîplomê werdigire. Wekî assîstentprofesor li zanîngeha [[Michigan]] kar dike. Sala [[1984]]î li zanîngena [[Kolorado]]yê dest bi kar dike. Ji sala [[1987]]î wekî profesor li heman zanîngehê dixebite. == Xebat û girîngiya Wieman == Li gelek warên [[fîzîk]]ê xebitiye û lêkolîn kiriye. Lê bi giranî xwe daye fîzîka germahiyên awarte û extrem. Ew jî yek ji kedkarê avakirina [[Kondensasyona Bose-Einstein]] e. Herwiha li ser [[atom]], cemedkirina [[lazer]]an, pîvandinên têkûz ên fîzîkê, angaşta qelskirina bandora [[elektrîkê]], cureyên [[spektrometrî]]yan hwd jî lêkolîn û xebat pêk aniye. == Xelat û paye == * Guggenheim-Stipendium, 1990-1991 * [[Xelata E.O.-Lawrence]] a fîzîkê, 1993 * [[Xelata Davisson-Germer]] a [[Civaka fîzîkê ya DYAyê]], 1994 * Hilbijartin bo [[National Academy of Sciences]], 1995 * [[Einstein-Medaille]] bo zanistiya lazer ji saziya optîk û elekronîka qûantan, 1995 * Richtmyer Memorial Lecture Award der American Association of Physics Teachers, 1996 * [[Xelata Fritz-London]], 1996 * [[Xelata Newcomb-Cleveland]] a [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]], 1996 * Xelata navneteweyî ya zanistiyê ya Key Faysal ê Ereb, 1997 * Xelata zanistiyê ya Bonfils-Staanton Foundation, 1997 * Hilbijartin bo [[American Academy of Arts & Sciences]], 1998 * [[Lorentz-Medaille]] a Akademiya keyserî ya Holenda ya hûner û zanistiyê, 1998 * Xelata R.-W.-Wood a Komeleya Optîkî ya DYAyê, 1999 * Xelata Schawlow bo lazerolojî ya Civaka fîzîkê ya DYAyê, 1999 * [[Benjamin-Franklin-Medaille]] a fîzîkê ya Franklininstituts, 2000 * [[Xelata Nobel a fîzîkê]], 2001 * National Professor of the Year des Council for Advancement and Support of Education and The Carnegie Foundation, 2004 {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fizîknasên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1951]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Fizîkê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî]] 1t48gbafta8d40f5k06kpw69av96wek 0 26580 2090065 1760274 2026-09-01T04:53:46Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090065 wikitext text/x-wiki '''Cahş''' an jî Cehş ji bo kesên kû bi dewletê re kar dikin û li dijî serhildêran şer dikin, tê gotin. Herwekî ji [[ker|kerên çêlik]] re jî Cahş anjî [[kurrîk]] tê gotin. Di dîroka Kurdistanê de gelek caran dewletên serdest ji nava civaka kurd kesên ku li dijî tevgerên azadîxwaz şer kirine ji xwe re bi kar anîne û ew bi serhildêren kurd dana şerkirin. Di van şeran de bi hezaran kurd bi destê hevûdû dane kuştin. Armaca wan dewletên ku Cahş û [[Cerdewan]]an bi kar tînin ewe ku civakê bikin çend beş û berxwedana şervanan bişkînin. Îro bi taybetî li [[bakurê Kurdistanê]] [[sistema Cahşîtiyê]] tê bi kar anîn û li derdora 60.000 kes weke Cahşê ( bi [[tirkî]]: [[Köykorucu]]) dewlêtê kar dikin. [[Serokeşîr]] û [[axayên kurd]] yên ku tenê li berjewendiyên xwe yên şeqsî dinêrin, ji vê sistemê re dibin alîkar. {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Çanda kurdî]] qdga1ncpxnr9vn1mu3h9a3rsnuajbbx 0 29636 2089808 2086845 2026-08-31T18:40:21Z ~2026-47291-27 178822 /* Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî */ 2089808 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 6 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır k1d6orwje4g7ucl6qy2b6o1vbhlra2x 2089809 2089808 2026-08-31T18:42:27Z ~2026-47291-27 178822 2089809 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 12 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 10 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır jquc4xppqm23qwnth49uadob1w0urx8 2089810 2089809 2026-08-31T18:42:44Z ~2026-47291-27 178822 /* */ 2089810 wikitext text/x-wiki {{Bê çavkanî|tarîx=sibat 2026}} Oramarî ( ئورەماری ) Horamarî [[eşîr]]eke kurd e. Konfederasyona Eşîreta [[Oramarî]] ji Eşîrên [[Mefî]] û [[Lemdînî]] û 19 qûbîlan pêk tê. Eşîra Oramarî li herêma [[Oramar]], li derdorê devera [[Oramar]] û [[Gever]]ê ya [[Colemêrg]]ê dijîn. Oramarî li sê pârçâyên Kurdistanê djin li Bakurê Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê li Rojhelata Kurdistânê eşîrâ Oramarî piştî salên 1915 ta 2026 eşîra Oramarî ji 112 gund û gundikan pêkhatibû. li sala 2026an Nufûsa eşîra [[Oramarî]] li hemû dinyayê 500 hezar kesî dêbaz kirîyê , yanî nîv mîlyon kesî zêdetir in. == Eşîra Oramarî Li Dûnyâyê == eşîra Oramarî li dûnyâyê dêspêkê li dewleten [[Turkîyê]] u [[îrâqê]] u [[îranê]] djîn ji bilî vân 3 dêwlêtân li dewleten wekî [[Almanîyâ]] u [[bêlçîkâ]] u [[Brîtânîyâ]] u [[Ermênîstan]] u [[Gûrcîstan]] u [[Pakîstan]] u [[Afxanîstanê]] ji djîn . == Oramarî li Kurdistanê == === Oramariyên Bakurê Kurdistanê === Oramarî li bajarên [[Colemêrg]], [[Gever]], [[Çelê]], [[Şemzînan]], [[Wan]], [[Şirnex]], [[Silopî]] û [[Stembol]]ê dijîn. Tê texmînkirin ku hejmara wan li [[Bakurê Kurdistanê]] ji 350 hezar kesî derbas kiriye. === Oramariyên Başûrê Kurdistanê === Piştî ku di sala 1926an de sînor hatin danîn, 20 hezar Oramarî li [[Başûrê Kurdistanê]] akincî bûn. Ew li bajarên [[Şêladizê]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Şêxan]], [[Hewlêr]] û [[Soran]]ê dijîn. Hejmara wan li wir ji 85 hezarî derbas kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} === Oramariyên Rojhilata Kurdistanê === Oramarî li bajarê Urmiyeyê û li dordora wê dijîn; wek mînak li [[Sîlwan]], [[Rajan]] û [[Barandûzê]]. Tê texmînkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê]] kêm-zêde 45 hezar oremarî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2026}} == Dabeşkirina konfederasyona Eşîra Oramarî == 1. Eşira [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek tê ewjî ev in : # • [[Mala Şaqûlî]] # • [[Mala Meyterî]] # • [[Mala Kemalî]] # • [[Mala Qerexanî]] # • [[Mala Mîrxanî]] # • [[Mala Mefî]] # • [[Mala Şexî]] # • [[Mala Xanê]] # • [[Mala Hesenî]] 2. Eşira [[Lemdînî]] ji 10 qûbîlan pek tê ewji ev in : # • [[Mala Mîre]] # • [[Mala Mijdînî]] # • [[Mala Mengelanî]] # • [[Mala Baranî]] # • [[Mala Melayî]] # • [[Mala Mam Axayî]] # • [[Mala Erebî]] # • [[Mala Melakî]] # • [[Mala Mîrzayî]] # • [[Mala Mesîhayî]] {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2026}} == Çavkani == [[Suhbeta Sed Eşira ( yüz aşiret Suhbeti)]] kitab Abdülkadir Güzereşi Tarafından Yazılmıştır ikrpbb60bd44z0r0ny7ywvn8fgeqmq0 0 30348 2090044 2089069 2026-09-01T00:09:58Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2090044 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Afrîka''' (bi navê '''Efrîqa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî hatiye binavkirin, {{bi-la|Africa}}), piştî [[Asya]]yê parzemîna duyem ê herî mezin û parzemîna duyem ê herî qerebalixê cîhanê ye. Afrîka bi qasî 30.3 milyon km² ku giravên cîran jî tê de ye, ji %20 ji rûerda bejahiya [[cîhan]]ê û %6 ji rûbera tevahiya cihanê rûerd wergirtiye. Li gorî daneyên sala 2021ê bi nifûsa Afrîkayê bi qasî 1.4 milyar kes bû ku ji sedî 18 yê nifûsa cîhanê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2012an nifûsa Afrîkayê li gorî parzemînên din ên cîhanê nifûsa herî ciwantirîn e ku temenê navîn a nifûsê 19.7 e. Li gorî daneyên heman salê temenê navînî ya li seranserê cîhanê 30.4 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.huffpost.com/entry/african-youth-innovation-_b_3904408 |sernav=African Youth, Innovation and the Changing Society |tarîx=2013-09-11 |malper=HuffPost |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Li gel cûrbecûr çavkaniyên dewlemendên xwezayî, Afrîka parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye ku li gorî nifûsê piştê [[Okyanûsya]]yê duyem parzemîna herî feqîr ê cîhanê ye. Zanyaran vê yekê bi faktorên cihêreng ve girêdidin ku nav de [[erdnîgarî]], [[avhewa]], [[eşîrtî]], [[kolonyalîzm]], [[Şerê Sar]], [[neokolonyalîzm]], nebûna [[Demokrasî|demokrasiyê]] û [[gendelî]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Collier |pêşnav=Paul |paşnav2=Gunning |pêşnav2=Jan Willem |tarîx=1999-08-01 |sernav=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=13 |hejmar=3 |rr=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 }}</ref> Tevî vê kombûna kêm a dewlemendiyê, berfirehbûna aborî ya vê dawiyê û nifûsa mezin û ciwan Afrîkayê di çarçoveyek gerdûnî ya berfireh de dike bazarek aborî ya girîng. Parzemîn li aliyê bakur bi [[Deryaya Navîn]], li aliyê bakurê rojhilat bi [[Bejahiya Suezê]] û [[Deryaya Sor]], li aliyê başûrê rojhilat ji aliyê [[Okyanûsa Hindî]] û li aliyê rojava jî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]]ê ve dorpêçkirî ye. Parzemîn Madagaskar û arşîpelên (komgirav) cihêreng vedihewîne. Li parzemînê 54 dewletên serwerî ku bi tevahî hatine nas kirin, heşt bajar û giravên ku beşek ji dewletên ne-afrîkî ne û du dewletên serbixwe yên de facto yên bi sinor an ne naskirî ne, hene. Ev hejmar [[Malta]] û [[Sîsîlya]], ku ji hêla jeolojîk ve beşek parzemîna Afrîkayê ne, vedihewîne. [[Cezayir|Cezayîr]] ji hêla rûberê ve welatê herî mezin ê Afrîkayê ye û [[Nîjerya]] jî ji hêla nifûsê ve welatê herî mezinê Afrîkayê ye. Welatên Afrîkî bi damezrandina [[Yekîtiya Afrîkayê]] ku navenda wê li [[Addis Ababa]]yê ye, bi hev re hevkariyê dikin. Afrîka li ser ekvator û merîdyenê despêkê cih digire. Afrîka yekane parzemîn e ku ji herêmên germ ên bakur (ji herêmên nerm ên ber bi herêmên nerm ên başur ve) berbi herêmên başûrê germ ve dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |sernav=Africa {{!}} Visual Geography |tarîx=2011-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2011-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piraniya parzemînê û welatên parzemînê li nîvkada bakur in û bi beşeke girîng û hejmarek welatên parzemînê li nîvkada başûr in. Piraniya parzemînê li herêmên tropîkan de ye ku ji xeynî beşekî mezin ji [[Sahraya Rojava]], [[Cezayir|Cezayîr]] û [[Misir]] serê bakurê [[Morîtanya]]yê û tevahiya herêmên Fasê, [[Ceuta]], [[Melilla]] û [[Tûnis]] li jor, li ser [[Kelûya Kêvjalê]], li herêma nerm a bakur cih digirin. Li aliyê din ê parzemînê, başûrê [[Namîbya]], başûrê [[Botswana]], beşên mezin ên Afrîkaya Başûr, tevahiya herêmên [[Lesoto|Lesotho]] û [[Eswatînî]] û herêmên başûr ên [[Mozambîk]]ê û [[Madagaskar]]ê li jêr, li [[Kelûya Karê]], li herêma nerm a başûr cih digirin. Ji ber ku parzemîn herî kêm ji windabûna megafauna Pleyistosenê bi bandor bûye, Afrîka di warê biyolojîkê de parzemînekî pir dewlemende ku cureyên herî zêde yê megafauna lê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |sernav=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |paşnav=Studies |pêşnav=the Africa Center for Strategic |malper=Africa Center for Strategic Studies |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-14 }}</ref> Lêbelê di heman demê de Afrîka bi giranî ji gelek pirsgirêkên jîngehê bi bandor bûye ku di nav de çolbûn, kêm bûna daristanan û kêmbûna avê heye. Tê payîn ku ev fikarên hawîrdorê yên domdar xirabtir bibin ji ber ku guheztina avhewa bandorê li Afrîkayê dike. Panela Guhertina Avhewayê ya Navdewletî ya Neteweyên Yekbûyî, Afrîkayê wekî parzemîna ku herî zêde ku ji ber guherîna avhewayê di xeternakê de ye, destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |sernav=19.3.3 Regional vulnerabilities - AR4 WGII Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |tarîx=2013-03-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Etîmolojî == Navê ''Afri'' navekî latînî bû ku ji bo niştecihên wê demê ku wekê bakurê Afrîkayê hatiye naskirin ku li rojavayê çemê [[Nîl|Nîlê]] bû û bi wateya xwe ya herî berfireh ji bo hemî axa li başûrê [[Deryaya Navîn]] ku wekê Lîbyaya Kevnare jî hatiye naskirin, hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Afri |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |roja-gihiştinê=2026-08-21 |xebat=Academic dictionaries and encyclopedias |ziman=de |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=Afer |sernav=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Āfer |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-08-21}}</ref> Diyar e ku ev nav di destpêkê de behsa eşîreke xwemaliya lîbyayê kiriye ku bav û kalên berberiyên îro bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vycichl |pêşnav=W. |tarîx=1985-11-01 |sernav=Africa |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/888 |kovar=Encyclopédie berbère |ziman=fr |hejmar=2 |rr=216–217 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.888 |issn=1015-7344}}</ref> Nav bi gelemperî bi peyva fenîkî ya ʿafarê ve girêdayî bû ku tê wateya "tozê"<ref>{{Cite book |sernav=Venter & Neuland, NEPAD and the African Renaissance (2005), p. 16.}}</ref> lê hîpotezek sala 1981ê îdia kiriye<ref>{{Cite web |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |sernav=The Names of Countries |roja-gihiştinê=2026-08-21 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ew ji peyva berberî ya ifri (pirjimar ifran) hatiye ku tê wateya "şikeft"ê ku behsa niştecihên şikeftan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref> Heman peyv di navê banû îfran de ku li Cezayir û Tripolîtanyayê, eşîreke berberî ye ku bi eslê xwe ji Yafran (ku wekê Îfrane jî tê zanîn) li bakurê rojavayê [[Lîbya|Lîbyayê]] ye û her wiha li bajarê Îfran a li Fasê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=MICHELL |pêşnav=GEO. BABINGTON |tarîx=1903-01-01 |sernav=THE BERBERS |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |kovar=African Affairs |cild=2 |hejmar=VI |rr=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Itineraria Phoenicia |paşnav=Lipiński |pêşnav=Edward |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200}}</ref> Di bin desthilatdariya romayiyan de, piştî serketina romayiyan a li dijî kartacayan ku di şerê sêyem ê punîk ku de di sala 146 berê zayînê de qewimiye ku beşa peravê ya Lîbyaya îro jî di nav de bû, Kartaca bûye paytexta wîlayeta ku wê demê navê wîlayetê Africa Proconsularis bû. Paşgira latînî ya -ica carinan dikare ji bo nîşankirina erdek were bikar anîn (mînak, li Celtica ,li Celtae wekê ku Julius Caesar bikar tîne). Herêma paşê ya misilmanên Ifriqiya, piştî dagirkirina wan ê li dijî Exarchatus Africae ya [[Împeratoriya Bîzansê]] (Romaya Rojhilat) jî formeke navê xwe parastiye. Li gorî romayiyan, Afrîka li rojavayê Misirê ye û di heman serdemê de navê "Asya"yê jî ji bo Anatolya û erdên li rojhilat ji aliyê romayiyan ve hatiye bikar anîn. Erdnîgarînas Ptolemy (85–165 CE) xêzeke diyar di navbera herdu parzemînan de kişandiye ku Îskenderiye li ser merîdyena sereke nîşan dide û berzaxa Suweyşê û Deryaya Sor wekê sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de nîşan daye. Her ku ewropî bi rastî fêm dikirin ka çiqas mezinahiya parzemînê heye, fikra navê "Afrîkayê" bi zanîna wan berfirehtir bûye. Ji bo navê kevnar ê "Afrîka"yê hîpotezên din ên etîmolojîk ku hatine pêşniyarkirin wiha ne: * Dîroknasê cihû yê sedsala 1ê Flavius Josephus (Ant. 1.15) îdia kiriye ku ev nav ji navê Eferê hatiye wergirtin ku li gorî Destpêbûn 25:4, neviyê Brahîm ew. Di heman demê de wî îdia kiriye ku neviyên wî li Lîbyayê bicih bûne. * Isidore ji Seville di ''Etymologiae'' XIV.5.2 ya sedsala 7an de dibêje ku "Afrîka" ji peyva latînî aprica hatiye ku tê wateya "deverên bi roj an deverên rojî". * Massey di sala 1881ê de diyar kiriye ku Afrîka ji peyva misirî ya af-rui-ka tê ku tê wateya " ber bi fetilandina vebûna Ka ve". Ka cêwî bûna enerjîk a her kesî ye û "vebûna Ka" behsa malzarok an jî cihê jidayikbûnê dike. Di be ku ji bo misriyan Afrîka "cîhê jidayikbûnê" be. * Michèle Fruyt di sala 1976an de pêşniyar kiriye ku peyva africus a latînî bi "bayê başûr" ve were girêdsn ku bi koka xwe peyveke Umbrî ye û tê wateya "bayê baranê".<ref>{{Cite book |sernav=Fruyt, M. (1976). "D'Africus ventus a Africa terrain". Revue de Philologie. 50: 221–238.}}</ref> * Ji Zanîngeha Rutgersê Robert R. Stieglitz di sala 1984an de pêşniyar kiriye ku "navê Afrîkayê ku ji peyva latînî ya *Aphir-ic-a hatiye wergirtin, bi navê îbranî Ophir 'dewlemend' re hevwate ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stieglitz |pêşnav=Robert R. |tarîx=1984 |sernav=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3209914 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=47 |hejmar=3 |rr=134–142 |doi=10.2307/3209914}}</ref> Peyvên "Afrîkaya Bakur" û "Afrîkaya Jêr Sahrayê" di demên dawî de ji aliyê hinek zanyaran ve rastê rexneyên giran hatine ji ber ku koka wê ya dîrokî di gotûbêjên kolonyalîst de ye ku bi awayekî kêfî Afrîkayê ji hev veqetandiye nav Afrîkaya "bakur" a spî û Afrîkaya "başûr" a reş. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|350px|Nexşeya hîpoteza belavbûna mirovan ji Afrîkayê ber bi parzemînên din ve]] Piraniya paleoantropologan Afrîkayê wekê herêma herî kevin a niştecîbûyî li ser Erdê dibînin ku li gorî hîpoteza belavbûna mirovan ên ji Afrîkayê cureyên mirovan ji vê parzemînê derketine ber bi parzemîn ên Cîhanê ve belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |paşnav=Herrera |pêşnav=Rene J. |weşanger=Academic Press |tarîx=2018-06-13 |isbn=978-0-12-804128-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |paşnav2=Garcia-Bertrand |pêşnav2=Ralph}}</ref> Di nîvê sedsala 20an de antropologan gelek [[fosîl]] û delîlên jiyana mirovan dîtine dibe ku dîroka wan ji heft milyon sal berê ("berê niha") ye. Bermahiyên fosîlî yên çend cureyên mirovên ajalî yên destpêkê ku tê texmînkirin ku bûne mirovên nûjen, wekê ''[[Australopithecus afarensis]]'' ku bi radyometrîk wekê 3,9-3,0 milyon sal {{bz}} hatine dîrokkirin, Paranthropus boisei (nêzîkê 2,3-1,4 milyon salên {{bz}}) û ''[[Homo ergaster]]'' (nêzîkê 1,9 milyon-600.000 sal ên {{bz}}) hatine keşif kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) The Skull of Australopithecus Afarensis, Oxford University Press US. ISBN 0-19-515706-0.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life, Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.}}</ref> Piştê pêşketina ''[[Homo sapiensê]]'' (bi qasê 350.000 heta 260.000 sal berê zayînê) li Afrîkayê, li parzemîn bi piranî komên nêçîrvan-berhevker jiyan kirine.<ref>{{Cite book |sernav=Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. ISBN 1-58112-564-X.}}</ref> Ev mirovên nûjen ên pêşîn ji Afrîkayê derketine û di dema koçberiya duyem ê derveyî Afrîkayê de ku bi qasê 50.000 sal berê zayînê de qewimiye, li seranserê cîhanê ber belav bûne ku bi rêya Bab-el-Mandebê bi ser [[Deryaya Sor]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html |sernav=Documentary Redraws Humans' Family Tree |malper=news.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |sernav=Gate of Grief 85,000 years ago |malper=www.bradshawfoundation.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |archive-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html |url-status=dead }}</ref> [[Tengava Cîbraltarê]] li [[Maroko]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |sernav=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |malper=www.lpi.usra.edu |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fregel |pêşnav=Rosa |paşnav2=Méndez |pêşnav2=Fernando L. |paşnav3=Bokbot |pêşnav3=Youssef |paşnav4=Martín-Socas |pêşnav4=Dimas |paşnav5=Camalich-Massieu |pêşnav5=María D. |paşnav6=Santana |pêşnav6=Jonathan |paşnav7=Morales |pêşnav7=Jacob |paşnav8=Ávila-Arcos |pêşnav8=María C. |paşnav9=Underhill |pêşnav9=Peter A. |paşnav10=Shapiro |pêşnav10=Beth |paşnav11=Wojcik |pêşnav11=Genevieve |paşnav12=Rasmussen |pêşnav12=Morten |paşnav13=Soares |pêşnav13=André E. R. |paşnav14=Kapp |pêşnav14=Joshua |paşnav15=Sockell |pêşnav15=Alexandra |tarîx=2018-06-26 |sernav=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6042094/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=115 |hejmar=26 |rr=6774–6779 |doi=10.1073/pnas.1800851115 |issn=1091-6490 |pmc=6042094 |pmid=29895688}}</ref> an jî bi rêya berzaxa Suweyşa li Misirê ji parzemînê derketine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Derricourt |pêşnav=Robin |tarîx=2005-06-01 |sernav=Getting “Out of Africa”: Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=https://doi.org/10.1007/s10963-006-9002-z |kovar=Journal of World Prehistory |cild=19 |hejmar=2 |rr=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |issn=1573-7802}}</ref> Koçberiyên din ên mirovên nûjen ji wê demê ve hatine vegotin û delîlên niştecihbûna mirovên destpêkê li başûrê Afrîkayê, başûrê rojhilatê Afrîkayê, bakurê Afrîkayê û li Sahrayê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=WORLD HISTORY, JOURNEYS: Journeys from Past to Present |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-13 |isbn=978-1-134-72354-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda}}</ref> Di serdema şil a Afrîkayê de ku hatiye texmînkirin ku li dora 10.500 {{bz}} de be, Sehra dîsa veguheriye geliyeke kesk û berhemdar û nifûsa wê ji deverên hundir û ji deverên bilind ên peravê vegeriyane ku li herêmê wêneyên hunerî yên kevirî yên ku Sahraya berhemdar û nifûsên qerebalix ên li Tassili n'Ajjer nîşan didin, hatine keşifkirin dibe ku dîroka wan 10 hezar sal ên berê niha vegere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mercier |pêşnav=Norbert |paşnav2=Le Quellec |pêşnav2=Jean-Loïc |paşnav3=Hachid |pêşnav3=Malika |paşnav4=Agsous |pêşnav4=Safia |paşnav5=Grenet |pêşnav5=Michel |tarîx=2012-07-01 |sernav=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871101411000793 |kovar=Quaternary Geochronology |series=13th International Conference on Luminescence and Electron Spin Resonance Dating - LED 2011 Dedicated to J. Prescott and G. Berger |cild=10 |rr=367–373 |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010 |issn=1871-1014}}</ref> Lêbelê germbûn û zuwabûna hewayê tê vê wateyê ku heta sala 5000ê {{bz}} herêma Sahrayê her ku çûye hem ziwa û hem jî ji bo jiyanê dijwartir bûye. Li dora sala 3500ê {{bz}}, ji ber guherîna rêgeha Erdê, çola sehrayê serdemeke bi lez a çolbûnê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm |sernav=Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en}}</ref> Kedîkirina pez li Afrîkayê beriya çandiniyê pêk hatiye û diyar e ku li kêleka çandên nêçîrvan-berhevkar kedîkirina pez hebûye. Hatiye texmînkirin ku heta sala 6000ê {{bz}} pez li Afrîkaya Bakur hatine kedîkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Diamond, Jared. (1999) Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: Norton, p. 167. ISBN 978-0-8134-9802-7.}}</ref> Li Afrîkaya Rojava qonaxeke şil bûye sedema berfirehbûna daristaneke baranê û savanayeke daristanî ku ji Senegalê heta Kamerûnê berfireh bûye. Di navbera salên 9000 û 5000ê {{bz}} de kesên ku bi zimanê nîjerokongoyê diaxivin palmiya rûnê û palmiya rafyayê kedî kirine. Polikên çavreş û voandzeia (fistiqên afrîkî) hatine kedîkirin û piştre bamye û fisteqên kolayê jî hatine kedîkirin. Ji ber ku piraniya nebatan di daristanê de şîn dibûn, axaftvanên Nîjer-Kongoyê ji bo paqijkirina daristanan balteyên kevirî çêkirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The civilizations of Africa : a history to 1800 |paşnav=Ehret |pêşnav=Christopher |weşanger=Charlottesville : University Press of Virginia |tarîx=2002 |isbn=978-0-8139-2084-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre}}</ref> Hatiye texmînkirin ku gelên pîgmeyî bi hezaran salan li Afrîkaya Navendî dijîn û li dora sala 5000ê {{bz}} veguherine komên rojhilat û rojava.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chiara |pêşnav=Batini, |paşnav2=Joao |pêşnav2=Lopes, |paşnav3=M. |pêşnav3=Behar, Doron |paşnav4=Francesc |pêşnav4=Calafell, |paşnav5=B. |pêşnav5=Jorde, Lynn |paşnav6=van der Veen, Lolke |paşnav7=Lluis |pêşnav7=Quintana-Murci, |paşnav8=Gabriella |pêşnav8=Spedini, |paşnav9=Giovanni |pêşnav9=Destro-Bisol, |paşnav10=David |pêşnav10=Comas, |tarîx=2011-02-01 |sernav=Insights into the Demographic History of African Pygmies from Complete Mitochondrial Genomes |url=https://academic.oup.com/mbe/article/28/2/1099/1221651 |kovar=Molecular Biology and Evolution |ziman=en |cild=28 |hejmar=2 |doi=10.1093/molbev/m |issn=0737-4038}}</ref> Zêdetirî 150.000 salên {{bz}} belavbûna zû ya mirovên anatomîkî yên nûjen ber bi Afrîkaya Başûr ve çêbûye ku bi civakên khoisanên roja îro re wekhev e ku şêwaza jiyana xwe ya kevneşopî ya nêçîrvan-berhevkar parastine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-08-22 |ziman=en |doi=10.1126/science.aao6266}}</ref> === Hezarsala 4ê {{bz}} – Sedsala 6ê {{pz}} === ==== Bakurê rojhilatê Afrîkayê ==== [[Wêne:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|Li dora salên 3150 {{bz}} heta 30 {{bz}} nexşeya Misira Kevnare ku bajar û deverên wê yên sereke nîşan dide]] Ji sala 3500ê {{bz}} pê ve, nom (ku ji aliyê nomarkan ve dihatin birêvebirin) li bakurê rojhilatê Afrîkayê bûne yek û keyaniyên Misira Jêrîn û Misira Jorîn ava kirine. Li dora sala 3100ê {{bz}} Misira Jorîn Misira Jêrîn dagir kiriye ku Misir di bin desthilatdariya xanedaniya 1em de bike yek perçe û pêvajoya yekbûn û pişavtinê (asîmîlasyon) di dema xanedaniya 3yem de temam bûye ku di sala 2686ê {{bz}} de keyaniya kevin a Misirê hatiye avakirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Keyaniya Kermayê di vê demê de derket holê û bûye hêza serdest ê li Nubiyayê û di navbera kataraktên 1 û 4 ên Nîlê de axa Misira îro kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kerma |paşnav=Anderson |pêşnav=Julie Renee |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2012 |isbn=978-1-4443-3838-6 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444338386.wbeah15224 |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}}</ref> Her çiqas di bin xanedaniya 6an de hêz hêdî hêdî ber bi nomarkan ve hate ne navendî kirin û bi hilweşîna keyaniyê ku ji ber hişkesaliyê û birçîbûnê girantir bûye gihîştiye asta herî xirab, di bilindeya hêza Keyaniya Kevin de gelek pîramîdên mezin hatine avakirin. Li dora sala 2055 yê {{bz}} de xanedana 11an ku li Tebesê bû xanedaniyên din ên deverê fetih kiriye û Keyaniya Navîn a Misrê ava kiriye û xanedana 12an berevajî yê Kermayê, ber bi Nubyaya Jêrîn ve berfireh bûye.<ref name=":0" /> Li dora sala 1700ê berê zayînê, Keyaniya Navîn bûye du parçe û hîksosan (gelekê mîlîtarîst ên ji Filistînê) êrîşî Misira Jêrîn kirine û fetih kirine û di heman demê de kermayiyan jî êrîşê deverên kûr ên Misirê kirine ku bigihîjin sinorê herî berfireh ê Misirê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |sernav=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |malper=www.dailytimes.com.pk |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Di sala 1550 yê {{bz}} de, xanedana 18an hîksosan xistiye der û Keyaniya Nû yê Misirê ava kirine. Keyaniya Nû ya Misirê li herêma levantê axa kenaniyan, axa mîtaniyan, amoriyan û hinek ji axa hîtîtan dagir kiriye û Kermayê ji holê rakiriye, Nûbyayê tevlî împaratoriyê kiriye û împaratoriya Misirê xistiye nav serdemeke zêrîn.<ref name=":0" /> Şerê navxweyî, hişkesalî, birçîbûn û fetih kirinên konfederasyona gelên deryavan bûne sedema hilweşîna Keyaniya Nû ya Misirê ku di sala 1069ê {{bz}} de hilweşiya ye.<ref name=":0" /> Hilweşîna Keyaniya Nû Keyaniya Kûşê li Nubiayê rizgar kiriye ku li Misira Jorîn li ser desthilatdariyê bû û di sala 754 ê {{bz}} de Misira Jêrîn fetih kiriye û împeratoriya Kuşîtê ava kiriye. Kuşiyan bi qasê sedsalekê hikum kirine û çavdêriya vejîna avakirina pîramîdan kirine, heta ku di sala 663ê {{bz}} de ji aliyê asûriyan ve ji Misirê hatine derxistin ku ev yekê wekê tolhildanek ji bo berfirehbûna wan ê ber bi xanedaniya asûrî ve pêk hatiye. Heta ku di sala 525ê {{bz}} de Misir ji aliyê împeratoriya Hexemenîşî ve hatiye fetih kirin, asûriyan li Misirê xanedaneke vasal ava kirin ku paşê serxwebûna xwe bi dest xistiye û careke din dîsa Misirê kirye yek perçe û bi yek perçeyek birêve birine.<ref name=":0" /> Misir di bin serweriya xanedaniya 28an de ji sala 404 heta sala 343 b.z., ji bo demek kurt serxwebûna xwe ji hexemenîşiyan bi dest xistiye. Fetihkirina Misira Hexemenîşî ji aliyê Îskenderê Mezin ve di sala 332ê b.z. de destpêka serweriya helenîstîk û damezrandina [[Xanedana ptolemeyiyan]] a Makedonî nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |sernav=General History of Africa: Volume 2 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Ptolemaîk di Şerên Sûriyeyê de milkên xwe yên li derveyî Afrîkayê dane destê seleukosan û winda kirine, ber bi Sirenaykayê ve berfireh bûne û di sedsala 3em ê berê zayînê de ji bo demek kurt beşek ji Kuşê dagir kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Between Two Worlds: The Frontier Region Between Ancient Nubia and Egypt, 3700 BC-AD 500 |paşnav=Török |pêşnav=László |weşanger=BRILL |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17197-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=irbP2hHqDAwC}}</ref> Di sedsala 1em ê berê zayînê de, Misira Ptolemaîs dikeve nav şerekî navxweyî yê Romayê ku ev şer di sala 30 yê berî zayînê de, bûye sedem ku Misir ji aliyê romayiyan ve were fetih kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fischer-Bovet |pêşnav=Christelle |tarîx=2015-12-22 |sernav=Cleopatra VII, 69–30 BCE |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672 |kovar=Oxford Classical Dictionary |ziman=en-US |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1672}}</ref> Di heman demê de Kûş wekê hêzeke herêmî ya sereke berdewam kiriye heta ku ji ber serhildana navxweyî û ji ber şert û mercên avhewayê yên xirabtir lawaz bûye û dagirkirinên Aksum û Nobayê ku li dora sedsala 5ê p.z. de pêk hatiye ku bûye sedem Kûş wekê Makûrya, Alodya û Nobatyayê were dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fedited-volume%2f61663%2fchapter-abstract%2f553492790%3fredirectedFrom%3dfulltext |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2026-08-22 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1081}}</ref> ==== Qiloçê Afrîkayê ==== [[Wêne:Horn of africa.jpg|thumb|Dîmenek ji nîvgirav Qiloçê Afrîkayê ku ji Keştiya Fezayê ya NASAyê ve di gulana sala 1993an de hatiye wergirtin]] Li Qiloçê Afrîkayê Keyaniya Puntê hebû ku keyaniyeke li ser peravê Deryaya Sor bû û di hezarsalên 3 û 2ê berê zayînê de şirîkê nêzîk ê bazirganî ya Misira Kevnare bû. Rodolfo Fattovich vê keyaniyê şibandiye Koma Gash a li deştên Sûdan-Erîtreyê û hinek zanyaran cihê keyaniyê li Somaliya roja îro texmîn kirine û di heman demê de Kenneth Kitchen û Felix Chami Girava Zanzibarê wekê cihê keyaniyê destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2018-12-01 |sernav=The Archaeology of Punt |url=https://doi.org/10.1177/0307513319858321 |kovar=The Journal of Egyptian Archaeology |ziman=EN |cild=104 |hejmar=2 |rr=205–209 |doi=10.1177/0307513319858321 |issn=0307-5133}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045?posInSet=2&queryId=a6aff8ac-57d1-4803-a9a6-a28b94c72e27 |sernav=General History of Africa: Volume 9 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-22}}</ref> Li Çiyayên Bilind ên Erître-Etiyopyayê, keyaniya dʿmt li dora sala 980 berê zayînê de bilind bûye ji ber ku herêm tevlî torên bazirganiya cîhanî bûye û bandorên Sebaî nîşan dane ku piraniya zanyaran bi koçberiyek piçûk a şebaiyan û bi bişavtina (asîmîlasyon) wan ve girêdidin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=González-Ruibal |pêşnav=Alfredo |tarîx=2025-07-03 |sernav=Colonies and colonialism in the Horn of Africa: from the first millennium BC to the nineteenth century |url=https://doi.org/10.1080/0067270X.2025.2510762 |kovar=Azania: Archaeological Research in Africa |cild=60 |hejmar=3 |rr=372–393 |doi=10.1080/0067270X.2025.2510762 |issn=0067-270X}}</ref> Çend zanyar difikirin ku dewletên din ên hevdem hebûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dugast |pêşnav=Fabienne |paşnav2=Gajda |pêşnav2=Iwona |tarîx=2012 |sernav=Reconsidering contacts between southern Arabia and the highlands of Tigrai in the 1st millennium BC according to epigraphic data |url=https://shs.hal.science/halshs-00865945 |kovar=18th International Conference of Ethiopian Studies Movements in Ethiopia / Ethiopia in Movement |cih=Dire Dawa, Ethiopia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foundations of an African civilisation : Aksum & the Northern Horn, 1000 BC-AD 1300 |paşnav=Phillipson |pêşnav=D. W. |weşanger=Woodbridge, Suffolk [England] : James Currey ; Rochester, NY : Boydell & Brewer |tarîx=2012 |isbn=978-1-84701-041-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/foundationsofafr0000phil}}</ref> û hilweşîna dʿmt di nîvê sedsala 1ê berê zayînê de herêm ji aliyê dewletên piçûk ve hatiye bireve birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fattovich |pêşnav=Rodolfo |tarîx=2012 |sernav=The northern Horn of Africa in the first millennium BCE: local traditions and external connections |url=https://www.jstor.org/stable/43854528 |kovar=Rassegna di Studi Etiopici |cild=4 (47) |rr=1–60 |issn=0390-0096}}</ref> Şivanên koçber li [[Somalya]]<nowiki/>ya îro bicih bûne û li peravên Qiralê gelek bajar-dewletên kevnar ên Somalî hebûn ku bi bazirganiya berfireh a Deryaya Sor sûd wergirtine û ji ber nebûna destwerdana [[Romaya kevnare|Romayê]], ji ber ku ew ne xwedî destwerdana Romayê bûn, ji yekdestdariya sûdmend a darçîn ji Hindistana Kevnare sûd werdigirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Somalia |paşnav=Njoku |pêşnav=Raphael Chijioke |weşanger=Santa Barbara, Calif. : Greenwood |tarîx=2013 |isbn=978-0-313-37857-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsomalia0000njok}}</ref> Di sedsala 1em ê {{pz}} de, Keyaniya Aksûmê ji dewleteke bajarî derketiye holê û li ser piraniya bilindahiyên bakurê Etiyopya-Erîtreyê û bendera Adulisa Deryaya Sor hikum kiriye. Aksûm di sedsala 3em de ji aliyê pêxemberê faris Manî ve wekê yek ji çar hêzên mezin hate wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia Aethiopica: A-C |paşnav=Uhlig |pêşnav=Siegbert |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2003 |isbn=978-3-447-04746-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nobesFx6E7oC}}</ref> Qiralê Aksumê di sedsala 4an de ji dînê kevneşopî derbasê xiristiyaniyê bûye û hêdî hêdî nifûs jî li pey wî bûye xiristiyan. Her çiqas ji bo parastina kontrola xwe li ser wê têkoşîn kiribe jî û hêdî hêdî serdestiya xwe yê li ser bazirganiya Deryaya Sor, ji destê faris û ereban winda bike jî, di sedsala 6an de, Aksumê başûrê Erebistana Siûdî fetih kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aksum, Kingdom of |paşnav=Phillips |pêşnav=Jacke |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–5 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe159 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe159}}</ref> ==== Bakurê rojavayê Afrîkayê ==== Şêniyên bakurê rojavayê Afrîkayê (Maxrib) şivanên nîv-koçer ên berberî bûn. Di hezarsala 1em a berê zayînê de, koçberî û bicihbûna fenîkîyan ê li Kendava Tunisê ji bo lêgerîna metalên hêja pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ev yek piştê ku di sedsala 6ê berê zayînê de ji Fenîkyayê serxwebûna xwe bi dest xistiue, veguheriye Kartacaya Kevnare û wan împaratoriyeke bazirganiyê ya berfireh bi toreke bazirganiyeke şid ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Carthaginian Empire |paşnav=Hoyos |pêşnav=Dexter |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–12 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe235 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe235}}</ref> Hilweşîn û fetihkirina Kartacayê ku ji aliyê Romayê ve di şerên punîk de (sedsalên 3 û 2 berê zayînê) pêk hatiye bûye sedem ku Nûmîdya û Mauretanya bibin hêzên sereke yê li Mexribê. Ber bi dawiya sedsala 2ê berê zayînê ve, piştê ku wan textê nûmîdiyan ji hevalbendekî Romayê desteser kiribû, Mauretanya di şerê Jugurtayayê de li kêleka Jugurtaya Nûmîdyayê li dijî romayiyan şer kiriye. Dema ku Bocchus I ê Mauretanyayê Jugurtayê firotiye romayiyan, piştê windahiyên giran ên her du aliyan, şer bi awayeke bê encam bi dawî bûye. Li dora destpêka hezarsaliya nû, her du jî rasterast ketine bin desthilatdariya romayiyan. Her çiqas dînê kevneşopî di nav berberan de serdest be jî, hinek kes bûne xiristiyan. Di sedsala 5ê {{pz}} de vandalan beriya hilweşîna Romayê Afrîkaya Romayê dagir kirine. Pişre jî piştê çend sedsalek heman parêzgeh ji aliyê bîzansan ve ji nû ve hatiye fetih kirin. Beşek mezin ji gelên xwemaliyên ji Masunayê û gelek dewletên cîgir ên li Mexribê ku di nav de keyaniyên wekê Ouarsenis, Aurès û Altava hebûn, rêveberiya xwe ya xweser ji nû ve bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== [[Wêne:Ghana empire map.png|thumb|Nexşeya Împeratoriya Ganayê]] Li rojavayê Sahelê derketina holê ya civakên niştecih bi piranî ji ber kedîkirina genim û sorgûmê çêbûye û şivantiya pez jî li dora 2500ê {{bz}} dest pê kiriye. Kemberên berfireh ên çol, mêrg û daristanan ji bakur ber bi başûr ve ji rojhilatê rojava ji bo awayê civakên xwe yên têkildar girîng bûn û ev tê vê wateyê ku têkiliyên bazirganiyê yên sîmbiyotîk li gorî jîngehên cûda pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology of Senegambia |paşnav=Canós-Donnay |pêşnav=Sirio |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1376 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1376}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji sala 4000ê berê zayînê ve çanda Tichitt li Morîtanya û Malî ya îro civaka herî kevin ê tevlihev û rêxistinkirî ya naskirî yê li Afrîkaya Rojava ye û di heman demê de civakên din ên herêmê çanda Kintampo li Ganaya îro, çanda Nok li Nîjeryaya îro û çanda Daima li dora Gola Çadê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Holl |pêşnav=Augustin |tarîx=1985-06-01 |sernav=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0278416585900054 |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |cild=4 |hejmar=2 |rr=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4 |issn=0278-4165}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-2}}</ref> Ber bi dawiya sedsala 3ê {{pz}} ve li Sahelê serdemeke baranê bûye sedema ku bi hezar salan dever ji bo jiyan û ji bo meskenî kirina mirovan veguhere cihekê guncav. Împeratoriya Ganayê (ku wekê Wagadu jî hatiye binavkirin) ji çanda Tichittê derketiye û piştê ku hêştiran anine rojavayê Sahelê herêm dewlemend bûye ku ev yek di bazirganiya trans-Saharayê de şoreşek çêkiriye ku paytexta wan û Aoudaghost bi Tahert û Sijilmasaya li Afrîkaya Bakur girê daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî, Afrîkaya Rojhilat û Afrîkaya Başûr ==== Li mêrgên [[Kamerûn|Kamerûnê]], cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn, di navbera salên 5000ê {{bz}} û 3000ê {{bz}} de ber bi başûr ve koç bûne. Tevî lêkolînên zêde, sedema koçberiyê û rêyên ku hatine bikaranîn hê jî ne diyar e lêbelê lihevkirinek heye ku gelek bûyerên belavbûnê çêbûne. Li dora sala 1500ê {{bz}} de ev axaftvanên zimanê bantû gihîştine navenda Kamerûnê. 'herika rojava' bi ihtimaleke mezin li pey perav û çemên sereke yên sîstema [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Kongoyê]] ber bi başûr ve çûne ku li dora sala 500ê {{bz}} de bigihîjin sinorê başûrê daristana barana Kongoyê (dibe ku hinek ji wan ji bo derbaskirina daristana baranê derya bikar anîne). Hatina wan bi belavbûna metalurjiya hesin re li seranserê [[Afrîkaya Navendî]] re di demek hevdem de bû. Di heman demê de bantûyiyan 'çemê rojhilat', an qiraxa bakurê daristana baranê an jî ji qiraxa çemê Ûbangî ber bi rojhilat ve şopandine û li dora 500ê {{bz}} de gihîştine rojavayê gola Vîktoryayê. Dema ku ew li wir bûn, axaftvanên zimanê bantûyî metalurjiya hesin ji axaftvanên kûşîtî yên ku berê li wir hebûn pejirandine û bi wan re jiyana xwe berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}</ref> Belavbûna ji herêma golên mezin bi rêya qiraxa du çeman pêk hatiye ku belavbûnek ber bi rojava ve çûye û li [[Komara Demokratîk a Kongoyê|Komara Demokratîk a Kongo]] û [[Angola|Angolayê]] gihiştiye çemê rojava û belavbûna din jî ber bi başûr ve berfireh bûye û li seranserê [[Afrîkaya Rojhilat]] û [[Afrîkaya Başûr]] belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell & Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}</ref> Li dora destpêka sedsala hezarsala piştê zayînê axaftvanên zimanê bantûyî gihîştine navenda [[Tanzanya|Tanzanyaya]] îro û gihîştine nêzîkê Dar es Salaamê. Piştre li seranserê peravê ber bi başûr ve belav bûne ku di sedsala 3em ê {{pz}} de gihîştine herêma Kwazulu Natal a li Afrîkaya Başûr.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Bantu Expansion |paşnav=Bostoen |pêşnav=Koen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.191 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.191}}</ref> Di seranserê vê demê de axaftvanên zimanê bantû komên nêçîrvan-berhevkar û çandiniyê ji cih derxistine, cihê wan girtine an jî bi wan re zewicîn û tevlî wan bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pakendorf |pêşnav=Brigitte |paşnav2=de Filippo |pêşnav2=Cesare |paşnav3=Bostoen |pêşnav3=Koen |tarîx=2011 |sernav=Molecular Perspectives on the Bantu Expansion: A Synthesis |url=https://brill.com/view/journals/ldc/1/1/article-p50_3.xml |kovar=Language Dynamics and Change |cild=1 |hejmar=1 |rr=50–88 |doi=10.1163/221058211X570349 |issn=2210-5824}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology and Oral Tradition in Malawi: Origins and Early History of the Chewa |paşnav=Juwayeyi |pêşnav=Yusuf M. |weşanger=Boydell & Brewer |tarîx=2020 |isbn=978-1-84701-253-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/archaeology-and-oral-tradition-in-malawi/7588016649895DA4A10FC2CCC6B5E336 |doi=10.1017/9781787448933}}</ref> === Qonaxa di navbera salên 600 – 1800an de === ==== Afrîkaya Bakur, Sahela Navîn û Sûdan û Qiloçê Afrîkayê ==== Di sedsalên 7 û 8an de wekê beşek ji dagirkirinên ereban ku dixwestin desthilatdariya îslamî belav bikin, xîlafetên raşîdûn û emewî li ser berevajiyê Împeratoriya Bîzansê û serokên berber ên wekê Kusaila û Kahîna Afrîkaya Bakur dagir kirine.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}</ref> Hejmareke mezin ji gelên berberî û kiptî bi dilxwazî bûne misilman û her çiqas peyrewên dînê kevneşopî ya berberî bi tundî hatin tepeserkirin, peyrewên dînên îbrahîmî ('gelên pirtûkê') hatine parastin.<ref name=":6" /> Di sedsala 8an de serhildana berberan xelîfetiyê hejandine û xanedanên berberan Mexribê kontrol kirin û di heman demê de tuluniyan jî demek kurt Misirê kontrol kirine.<ref name=":6" /> Berê ku ber bi [[Rojhilata Navîn]] ve berfireh bibin, di sedsala 10an de, fatimî li [[Tûnis|Tûnisa]] a îro bûne desthilatdar ku xelîfetiyeke reqîb ava kirine û [[Misir]] fetih kirine. Di sedsala 11an de Almoravîdan Mexrib fetih kirine û destwerdana vegerandina xiristiyanên kirine ku ber bi Îberyayê ve hatine.<ref name=":6" /> [[Selahedînê Eyûbî]] ku wezîrê fatimiyan bû di sedsala 12an de desthilatdarî bi dest xistiye û xanedana eyûbîyan ava kiriye ku prestîja Misirê vegerandiye û  di heman demê de şoreşa Elmohad Elmoravî li rojhilat ji ser textê aniye xwarê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ismaili and Fatimid North Africa |paşnav=Baker |pêşnav=Christine D |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.327 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.327}}</ref> Piştê pêşketinên xiristiyanan li Îberyayê di sedsala 13an de, Elmuhad li Maroko, Cezayir û li Tûnis a îro wekê Marînîd, Zeyyanîd û Hafsîdê dabeş bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Maghrib: 1147–1500 |paşnav=Fromherz |pêşnav=Allen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.322 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.322}}</ref> Li hemberê berfirehbûna mongolan, generalên memlûkî li Misirê desthilatdarî bi dest xistine û ber bi Rojhilata Navîn ve berfireh bûne.<ref name=":6" /> Di destpêka sedsala 16an de, xanedaniya osmanî bi lez û bez Afrîkaya Bakur (ji xeynî Marokoyê ku di bin desthilatdariya Saadî de bû) dagir kiriye ku li hemberê berfirehbûna Spanyayê raweste.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}</ref> Di sedsalên piştre de, hatiye texmînkirin ku zêdetirî milyonek ewropî ji aliyê korsarên berberî ve hatine girtin û hatine kolekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Slaves in North Africa and North African Slaves in Europe from the Early Modern Period to the 1820s |paşnav=Oualdi |pêşnav=M'hamed |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1595}}</ref> Rejîmentên osmanî di sedsala 18an de her ku diçe serbixwe bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Maghrib, 1505–1830 |paşnav=Cory |pêşnav=Stephen |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.415 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.415}}</ref> Li Sahela Navendî, li dora gola Çadê, împeratoriya Kanem-Bornu ji sedsala 6an vir ve hikum kiriye û li ser keyaniyên Hausayayê desthilatdariya xwe zêde kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}</ref> Di sedsala 7an de li rojhilat, Makûrya, Nobatyayê fetih kiriye ku bibe hêza serdest a herêmê û li hember berfirehbûna misilmanan li ber xwe daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}</ref> Herêm paşê piştê şerê navxweyî û koçberiya ereban ku ber bi [[Sûdan|Sûdanê]] be hatine ketiye nav paşveçûneke giran û di sedsala 15an de ji hev belav bûye û bûye sedema derketina siltanetiya Funjê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-26}}</ref> Hilweşîna keyaniya Tunjurê li Sûdana Navendî bûye sedema bilindbûna siltanatên Bagîrmî, Wadaî û Darfur ên ku pir caran ji bo koleyan êrîşî nifûsên li başûrê wan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Slavery in the Mandara Mountains and Lake Chad Basin |paşnav=Chetima |pêşnav=Melchisedek |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.890 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.890}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA636}}</ref> Li Qiloçê Afrîkayê Aksum kontrola Deryaya Sor winda kiriye û veqetandina wê yê ji xiristiyantiyê bûye sedem ku civaka Etiyopyayê li ser xwe bifikire û îlhaman ji Peymana Kevin werbigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}</ref> Bejayên îslamî êrîşî çiyayên bilind ên Etiyopyayê kirine ku Aksûm neçar kirine ku ber bi başûr ve koç bibe û li gorî kevneşopiyê, berfirehbûna Aksûmê ji aliyê şahbanûyeke cihû an jî şahbanûyeke kevneşopîparêz ve hatiye pêşwazîkirin ku dewletê li dora sala 960an hilweşandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |pêşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-3}}</ref> Di sedsala 13an de hegemonya Qiloçê Afrîkayê di navbera Zagwe ya xiristiyan, misilmanên şewa û damotê kevneşopîparêz de bûye qada pêvçûnan ku xanedaniya Silêmanî Zagweyê hilweşandiye û Împeratoriya Etiyopyayê ava kiriye û di heman demê de cihê Şewa jî Îfatê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1977 |isbn=978-0-521-20981-6 |cild=3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Oliver |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/C022553858696B7F0FF6728ED795B8E1 |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521209816}}</ref> Piştê demek kurt Etiyopyayê Damot û dewletên misilman fetih kiriye û ketiye nav serdemeke zêrîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Ethiopia |paşnav=Marcus |pêşnav=Harold G. |weşanger=Berkeley : University of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-22479-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofethiopi0000marc}}</ref> Heta ku bi alîkariya portûgalan, Etiyopyayê dest bi êrîşeke dijber kiriye û serweriya wan di rêveberiyeke hêza kêm de hatiye vegerandin, di sedsala 16an de misilman bi pêşengiya Adalê di nav dagir kirinên cîhadê de bûn ku axên berê ji nû ve dagir bikin û piştre jî Etiyopyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Dema ku Ajuran li perava rojhilat perçe bûye, sedsalên 16an û 17an jî şahidiya êrişên Oromo ya li ser Hornê kiriye ku Etiyopyayê zêdetir qels kiriye û bûye sedema hilweşîna Adalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ajuran Sultanate |paşnav=Mukhtar |pêşnav=Mohamed Haji |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe146 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia and the Horn of Africa |paşnav=Abir |pêşnav=M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=537–577 |isbn=978-0-521-20413-2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gray |pêşnavê-edîtor=Richard |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-africa/ethiopia-and-the-horn-of-africa/F8A03786AA49FE91AE44D6F3A56885AA |series=The Cambridge History of Africa |doi=10.1017/CHOL9780521204132.010}}</ref> Etiyopyayê di dawiya sedsala 17an de ji bo demek kurt desthilatdariya bi hêz bike jî di destpêka sedsalê de parçebûn û anarşiyeke hêdî hêdî zêde bûye ku di tevahiya sedsala 18an de berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> ==== Afrîkaya Rojava ==== Li herêma Sahel a Afrîkaya Rojava împeratoriya Ganayê di navbera sedsalên 2 û 8an de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Empire of Ghana |paşnav=Gestrich |pêşnav=Nikolas |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gao Empire |paşnav=McIntosh |pêşnav=Susan Keech |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–3 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe312 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe312}}</ref> Di heman demê de ji sedsala 7an û pê ve împeratoriya Gaoyê jî li rojhilatê [[Afrîkaya Rojava]] hikum kiriye. Girtina Aoudaghost a şahî ji aliyê Almoravid ve bûye sedem ku Gana di sedsala 11an de bibe misilman û guhertinên avhewayê bûne sedema ku Gana di sedsala 13an de ji aliyê vasalê Ganayê Sosso ve were dagirkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Conrad |pêşnav=David C. |paşnav2=Fisher |pêşnav2=Humphrey J. |tarîx=1983 |sernav=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/abs/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |kovar=History in Africa |ziman=en |cild=10 |rr=53–78 |doi=10.2307/3171690 |issn=0361-5413}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=McIntosh, Susan (2008). "Reconceptualizing Early Ghana". Canadian Journal of African Studies. 43 (2). Taylor and Francis: 347–373. JSTOR 40380172}}</ref> Sosso ji aliyê împeratoriya Malî ve hatiye hilweşandin ku Gaoyê fetih kiriye û bazirganiya trans-Sahrayê birêve biriye.<ref>{{Cite book |sernav=Niane, Djibril (1984). "Mali and the second Mandingo expansion". General History of Africa. UNESCO. Retrieved 6 October 2024.}}</ref> Keyaniyên Mossiyê li başûrê Afrîkaya Rojava hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mossi Empire |paşnav=Djata |pêşnav=Sundiata |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–2 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe127 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe127}}</ref> Di heman demê de sedsala 15an şahidiya hilweşîna împeratoriya Malî yê û împeratoriya Songhayî ku navenda împaratoriyê bajarê Gaoyê bû û bûye hêzeke serdestê herêmê. Bajarê Gaoyê ku ji ber nakokiyên navxweyî lawaz bibû, di sala 1591ê de ji aliyê Marokoyê ve hate fetih kirin û valahiya siyasî ji aliyê împeratoriya Segouyê û çend dewletên din ve hatiye dagirtin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Bazirganiya trans-Sahraya ku berê qezenc dikir hêdî hêdî giringiya xwe li hemberê bazirganiya peravên Atlantîkê bi Ewropiyan re winda kiriye û di sedsalên piştre de gelek hişkesalî, birçîbûn û nexweşî çêbûne.<ref name=":1" /> Li herêmên daristanî yên Afrîkaya Rojava gelek keyanî û împeratorî hatine avakirin ku di nav de îmeratoriyên wekê împeratorîya Yoruba yên Ife û Oyo, Keyaniya Igbo ya Nri, Keyaniya Edo ya Benin (bi hunera xwe navdar bû), Keyaniya Dagomba ya Dagbon û keyaniyên Akan ên Bonoman û Adanse hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Yoruba People |paşnav=Akintoye |pêşnav=Stephen Adebanji |weşanger=Amalion |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-2-35926-027-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&dq=history+of+the+yoruba&pg=PT7}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |paşnav=M. Angulu Onwuejeogwu |tarîx=1980 |url=http://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Benin (Edo city-state) |paşnav=Lawal |pêşnav=Babatunde |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe124 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe124}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |sernav=Dagbon Kingdom History: Kings, Wars and Origins |tarîx=2024-03-25 |roja-gihiştinê=2026-08-26 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Asante, Akan, and Mossi States |paşnav=Hargrove |pêşnav=Jarvis |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.1354}}</ref> Ev rêveberî di sedsala 15an de bi Portûgalê re ketine pêwendiyê ku ev yek bûye sedema destpêkirina bazirganiya koleyên li Atlantîkê. Di heman demê de împeratoriya Asante li Ganaya îro hatiye damezrandin. Di navbera salên 1515 û 1800an de 8 milyon afrîkî di bazirganiya koleyên li Atlantîkê hatin hinardekirin.<ref>{{Cite book |sernav=Bulliet et al. 2015b, p. 512}}</ref> ==== Afrîkaya Navendî ==== Li rojavayê hewza Kongoyê heta sedsala 13an sê konfederasyonên sereke yên dewletên wekê Heft Keyanî, Mpemba û dewleta bi serokatiya Vungu hebûn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}</ref> Di sedsala 14an de keyaniya Kongoyê derketiye holê ku li herêmê keyaniyeke serdest bû, keyaniya Tiyo li bakurê keyaniyê û Mwene Mujî jî li bakurê rojhilatê keyaniya Kongoyê hatine avakirin.<ref name=":2" /> Hatina portûgaliyan di sedsala 15an de bûye sedema ku hikumdarê Kongoyê bi dilxwazî bibe katolîsîzm û bazirganiya Atlantîkê dest pê kiriye ku bazirganiya koleyam wekê hinardekirina herî bi qezen bû. Di sedsala 16an de, fetih kirinên Afonso I gelek dîl ji bo bazirganiya koleyan a Kongo girtiye û bazirganiya koleyan bi awayekê bi lez mezin bûye ku daxwaza li Amerîkayê bicih bîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Development of States in West Central Africa to 1540 |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=16–55 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |series=New Approaches to African History}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Angola |paşnav=Ball |pêşnav=Jeremy |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.180 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.180}}</ref> Di dawiya sedsalên 16 û 17an de portûgaliyan di Şerên Angolayê de xwestine ku Ndongoyê (ku hevalbendê Matambayê bû) fetih bikin. Tevî berxwedana tund a Şahbanû Nzinga û dagirkirina kurt a Luandayê ji aliyê holendiyan (ku hevalbendê Kongo bûn) ve Portûgalê di salên 1670î de piraniya Ndongoyê kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ndongo and Portugal at War |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=89–122 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/ndongo-and-portugal-at-war/6057AF1FECBDCD88C32C5F2898D3DD9C |series=New Approaches to African History}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Queen Njinga’s Struggle for Ndongo |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=123–161 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/queen-njingas-struggle-for-ndongo/1C9A81A7BA46ADD0FF917CD44BF38F1A |series=New Approaches to African History}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}</ref> Di dawiya sedsala 17an de, Kongo di navbera malên esilzadeyan de parçe bûye. Ji ber ku çend vasal ji wan veqetiyan; heta dema vegerandina Kongo di sala 1709an de Kongo êdî wekê berê nekariye bibe hêza serdest a herêmî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Thirty Years War Comes to Central Africa |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=162–216 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/thirty-years-war-comes-to-central-africa/752FF659817B8E80D6555028C8EBC037 |series=New Approaches to African History}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Emergence of Lunda |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |rr=217–266 |isbn=978-1-107-56593-7 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Thornton |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-west-central-africa-to-1850/emergence-of-lunda/217772278889F27A939637A817DC83EF |series=New Approaches to African History}}</ref>  Her wiha di sedsala 17an de li bakurê rojhilatê Kongoyê hilberîna tekstîlê, keyaniya Boma, Yaka û dibe ku keyaniya Kûba û Pende ji Mwene Mujiyê cûda bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=John |tarîx=2024 |sernav=Mwene Muji: A Medieval Empire in Central Africa? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/mwene-muji-a-medieval-empire-in-central-africa/2F2D9F46069847DC655F171B75636D27 |kovar=The Journal of African History |ziman=en |cild=65 |hejmar=1 |rr=30–46 |doi=10.1017/S0021853724000161 |issn=0021-8537}}</ref> Li rojhilatê hewza Kongoyê cotkar, masîgir û nêçîrvan (bi gelemperî pîgmeyan) pêwendiyên sîmbiyotîk ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Jan Vansina nivîsandiye ku li savanaya başûr 'axaftên axê' ji ber têkiliya wan a taybet bi giyanên axê re rolên kahîntiyê wergirtine û li ser gelek gundan bûne desthilatdar û keyaniyên ku nû derketine holê birêve birine. Li gorî vê yekê her ku ew zêde bûne, desthilatdarî bi awayekî fersendperest dihatin desteserkirin an jî bi darê zorê beşdarê desthilatdariyê dibûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa: Volume 4 |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Navenda împeratoriya Lûbayê hê jî lêkolînên arkeolojîk nehatiye kirin ku ev tê vê wateyê ku zanîna li ser bilindbûna împeratoriyê bi sinor e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Complexity North and South of the Zambezi River |paşnav=Schoeman |pêşnav=Maria |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.69 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.69}}</ref> Her çiqas texmînên zanistî ji sedsalên 8an heta 17an biguherin jî dîroka damezrandina împeratoriyê bi gelemperî ji sedsalên 14 û 15an vedigere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Africa, 1250-1800 |paşnav=Oliver |pêşnav=Roland Anthony |weşanger=Cambridge, U.K. ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-79024-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/medievalafrica1200rola |paşnav2=Atmore |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Oliver |pêşnav3=Roland Anthony African middle ages}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&pg=PA23}}</ref> Dewleteke Lûnda li Geliyê Nkalaniyê ava bûye (texmînên avabûna dewletê ji dora 1450 heta ji dora 1700 diguherin) ku di sedsala 18an de Lûnda bi lez û bez li seranserê savanaya başûr veguheriye dewleteke berfireh ku bi karanîna saziyên xizmtiyê û bi saziyên cihgirtina meqamî ya berdewam, şêniyên deverê tevlî dewletê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vansina |pêşnav=Jan |tarîx=1998 |sernav=Government in Kasai before the Lunda |url=https://www.jstor.org/stable/220882 |kovar=The International Journal of African Historical Studies |weşanger=Boston University African Studies Center |cild=31 |hejmar=1 |rr=1–22 |doi=10.2307/220882 |issn=0361-7882}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of Empire |weşanger=Wiley |tarîx=2016-01-11 |isbn=978-1-118-44064-3 |çap=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Dalziel |pêşnavê-edîtor=Nigel |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |paşnavê-edîtor2=MacKenzie |pêşnavê-edîtor2=John M |doi=10.1002/9781118455074}}</ref> Di heman demê de Lûba hejmara şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye ku di hinek rewşan de prestîja xwe ya berfireh naskirî bikar aniye ku destwerdanê di nakokiyên li ser textan de bike û nîşanên rêveberî yên bi hêz ên ayînî yên bi bulopwe (keyaniya pîroz) ve girêdayî, belav bike û di heman demê di rewşên din de jî bi bi karanîna fetih kirinan şaxên xwe yê dewletê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luba–Lunda states |paşnav=Macola |pêşnav=Giacomo |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2015 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe060 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe060}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rainbow and the Kings: A History of the Luba Empire to 1891 |paşnav=Reefe |pêşnav=Thomas Q. |weşanger=Univ of California Press |tarîx=2022-08-19 |isbn=978-0-520-33490-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jNZ9EAAAQBAJ&pg=PA23}}</ref> Li bakurê golên mezin împeratoriya Kîtara li dora sedsala 11an bihêz bûye ku bi kevneşopiyên xwe yên devkî navdar bû. Dîroknas Peter Robertshaw hikumdarên împeratoriyê (Chwezi) wekê rêberên dînê dihesibîne ku torên perestgehên li serê giran bikar anîne ku desthilatdariya xwe nîşan bidin. Li dora sala 1500an hişkesaliyên dijwar û birçîbûn bûye sedema bêaramiya herêmê û di destpêka sedsalên 17 û 18an de heman hişkesalî û birçîbûn dîsa dubare kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}</ref> Gelên ku bi zimanê loyî diaxivin ji hewza Nîla Jorîn koçê Ûgandaya îro bûne û xanedaneke Biito li Bunyoro-Kîtara cihê xanedana Çwezî girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography}}</ref> Di sedsalên piştre de, keyaniyên Bunyoro-Kîtara, Bûganda û Rwanda ji bo hegemonyayê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de, Bunyoro êrîşî dewletên li başûr ên wekê Nkore û Rwanda kiriye. Mpororo di sedsala 18an de bilind bûye û parçe bûye û di heman demê de Buganda li gorî Bunyoro bi lez û bez berfireh bûye û bûye hêza sereke ya herêmî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The great lakes of Africa : two thousand years of history |paşnav=Chrétien |pêşnav=Jean-Pierre |weşanger=New York : Zone Books ; Cambridge, Mass : Distributed by MIT Press |tarîx=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/isbn_9781890951344}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5}}</ref> ==== Rojhilat û başûrê Afrîkayê ==== Ligel axaftvanên bantûyî yên ku berfireh bûna berdewam kirin, hundirê Rojhilatê Afrîkayê ji axaftvanên şivantiyê yên kuşîtî û nîlotî pêk dihatin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Di heman demê de di sedsala 17an de jî sîstemên bacê hatine damezrandin ku herêmê stabîl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Peravên swahîlî bajar-dewletên swahîlî bi bazirganiya Okyanûsa Hindî geş bûne û hêdî hêdî veguherine deverên îslamî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Di heman demê de ev bûye sedem ku ji sedsala 10an vir ve siltanetiya Kilwayê ava bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Swahili World |paşnav=Wynne-Jones |pêşnav=Stephanie |weşanger=Routledge |tarîx=2017-10-16 |isbn=978-1-317-43016-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EyE6DwAAQBAJ |paşnav2=LaViolette |pêşnav2=Adria}}</ref> Di sedsala 15an de rêyên bazirganiyê ji bo zêrê Zimbabweyê ber bi bakur ve çûne û Kilwayê qels kiriye. Portûgalî di demek kurt de gihîştine peravê û ji nakokiyên di navbera bajar-dewletên peravê de sûd wergirtin ku kontrola herêmê bi dest bixin û di heman demê de portûgaliyan hêzên deryayî yên bihêz jî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Di sedsalên 17 û 18an de bajarên wekê Lamu-Swahili li dijî portûgalan dest bi serhildanan kirin û bi împeratoriya Omanî re bûne hevalbend ku li cihê desthilatdariya portûgaliyan girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-4}}</ref> Ji ber ku civak li ser daxwaza Hasînayê hatine birêxistin kirin û li ser devê çem û serê pirên giravê bi hev re ketine nav nakokiyan, Madagaskar di navbera sedsalên 5 û 7an de ji aliyê gelên awistiryayî ve hatiye meskenî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Madagascar : a short history |paşnav=Randrianja |pêşnav=Solofo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-226-70418-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/madagascarshorth0000rand}}</ref> Ji dora sedsala 15an û pê ve, başûrê Madagaskarê tevlî bazirganiya cîhanî bû; împeratoriya Sakalavayê, digel gelek dewletên din rabû û serdestiya bazirganiya peravên rojava kiriye û girav rastê gelek projeyên kolonyalîst ên ewropî yên têkçûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&q=historiography}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Malagasy empires (Sakalava and Merina) |paşnav=Campbell |pêşnav=Gwyn |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |tarîx=2016 |rr=1–6 |isbn=978-1-118-45507-4 |ziman=en |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe056 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe056}}</ref> Li başûrê Afrîkayê yek ji keyaniyên destpêkê Mapungubwe bû<ref>{{Cite book |sernav=Huffman, Thomas N. (2015). "Mapela, Mapungubwe and the Origins of States in Southern Africa". The South African Archaeological Bulletin. 70 (201): 15–27. ISSN 0038-1969.}}</ref> ku dema Zimbabweya Mezin bi dîwarên xwe yên kevirî yên bilind ava bûye û bûye navenda sereke ya siyasî û aborî ya herêmêli, Mapungubwe li dora sala 1300an de hilweşiya ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe Reconsidered: A Living Legacy: Exploring Beyond the Rise and Decline of the Mapungubwe State |paşnav=Chirikure |pêşnav=Shadreck |weşanger=Real African Publishers Pty Ltd. |tarîx=2015-10-01 |isbn=978-1-920655-06-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3pa7CgAAQBAJ&dq=kingdom+of+mapungubwe&pg=PT6 |paşnav2=Delius |pêşnav2=Peter |paşnav3=Esterhuysen |pêşnav3=Amanda |paşnav4=Hall |pêşnav4=Simon |paşnav5=Lekgoathi |pêşnav5=Sekibakiba |paşnav6=Maulaudzi |pêşnav6=Maanda |paşnav7=Neluvhalani |pêşnav7=Vele |paşnav8=Ntsoane |pêşnav8=Otsile |paşnav9=Pearce |pêşnav9=David}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapungubwe : ancient African civilisation on the Limpopo |paşnav=Huffman |pêşnav=Thomas N. |weşanger=Johannesburg : Wits University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-86814-408-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/mapungubweancien0000huff}}</ref> Piştê guheztina rêyên bazirganiyê ber bi bakur û ber bi Zambeziyê ve û ji ber şert û mercên nezelal, Zimbabweya Mezin ketiye nav rewşeke xirab û di sedsala 15an de împeratoriya Mutapa û keyaniya Butua cihê Zimbabweya Mezin girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Mutapa di sedsala 17an de ji bo demek kurt ketiye bin destê portûgalan ku di nîvê duyem ê sedsala 17an de birçîbûn û nexweşîyên berfireh çêbûne. Di heman denê de heta ku Changamire Dombo di salên 1680an de dest bi serhildanê kiriye û Butua fetih kiriye û împeratorîya Rozvi damezrandiye û hemî portûgalan ji deşta Zimbabweyê derxistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Maravî li dora gola Malawî yê di sedsala 17an de berfireh bûye lê hilweşîna sîstema Maravî ya cîhgirtinê di sedsala 18an de bûye sedema hilweşîna Maravî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |sernav=General History of Africa |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-08-27}}</ref> Di dawiya hezarsala 1em ê {{pz}} de cotkarên ku bi zimanê bantûyî diaxivîn piraniya savanayên çandiniyê yên Başûrê Afrîkayê dagir kirine ku ber bi başûr ve digihîştin Çemê Keiyê ku wan di navbera civakan de û bi nêçîrvan-berhevkaran re bazirganiya kelûpelên ajalan, genim û amûrên metalî kirine. Li dora sedsala 11an zêdetir ê cotkar dibe ku zimanên wekê ngunî û sotho-tswana yên bav û kalên xwe bi xwe re anîne ku ji çemê Lîmpopoyê derbas bûne û hem ji aliyê siyasî û hem jî ji aliyê çandî ve serdestî li cotkarên berê kirine û bi rêveberiyên nîv-serwer ên sist hatine bi rêxistin kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Southern Africa before Colonial Times |paşnav=Wright |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.92 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.92}}</ref> Holendiyan di sedsala 17an de ber bi başûr ve dest bi kolonîzasyona rojavayê Kapê kirine û Brîtanyayê li dora sedsala 19an kontrola Koloniya Kapê ya holendiyan bi dest xistiye. Ji ber ku gelek dewletên afrîkî hatine damezrandin, di dawiya sedsala 18an de têkiliya meylên navendîbûna siyasî yên berê bi bandorên bazirganiya navneteweyî, bêaramiya jîngehê û bi kolonyalîzma ewropî re Mfecane ("pêçûn") xistiye nav tevgerê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eldredge |pêşnav=Elizabeth A. |tarîx=1992 |sernav=Sources of Conflict in Southern Africa, C. 1800-30: The 'Mfecane' Reconsidered |url=https://www.jstor.org/stable/182273 |kovar=The Journal of African History |weşanger=Cambridge University Press |cild=33 |hejmar=1 |rr=1–35 |issn=0021-8537}}</ref> === Qonaxa di navbera salên 1800 û 1935an de === Di destpêka sedsala 19an de gelek avaniyên aborî û siyasî yên Afrîkayê ji ber bandorên demdirêj ên bazirganiya koleyan nearam û lawaz bûne.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}</ref> Li Misirê Muhemmed Elî rêberiya tevgereke neteweyî kiriye ku dawî li desthilatdariya osmaniyan aniye, reformên berfireh pêk aniye û bi berfirehbûnên leşkerî hêza Misirê zêde kiriye. Di heman demê de li rojavayê Afrîkayê cîhadên Fûlayê ku di sedsala 18an de zêdetir pêş diketin, bi avakirina xîlafetên berfireh ên sokoto û hamdillahî gihîştine hêza xwe yê herî bilind. Li Pozê Afrîkayê, rêveberiya [[Etiyopya]] bi armanca vejandina dewleta împaratoriyê gelek reforman çêkiriye ku ev reform piştre bi fetihên Menelik II bi awayekê berfireh hatine pêkanîn.<ref name=":3" /> Li başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistin ku li seranserê herêma fireh bûne sedema tevliheviyeke berfireh ku di heman demê de çend komarên Boerê hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ethiopia in the Nineteenth Century |paşnav=Tibebu |pêşnav=Teshale |weşanger=Oxford University Press |rr=0 |isbn=978-0-19-785172-2 |paşnavê-edîtor=Spear |pêşnavê-edîtor=Thomas |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277734.013.279 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.279}}</ref> Li Başûrê Afrîkayê, Mfecane koçberiyên dûr û dirêj ên mezin pêş xistine ku li seranserê herêma fireh rê li ber tevliheviyeke berfireh vekirine û di heman demê de çend komarên Boer hatin damezrandine. Kampanyayên ewropî yên ji bo bidawî anîna bazirganiya koleyên li Atlantîkê bûye sedema ji nû ve balkişandina li ser bazarên navxweyî û mezinbûna bilez a bazirganiya koleyên li [[Okyanûsa Hindî]].<ref name=":3" /> Li seranserê parzemînê gelek serweran hewl dane ku reform û formên xwemalî 'modernîzasyonê' pêk bînin lêbelê ev hewldan ji ber ku pêla dagirkirina Ewropî zêde bûye, ji aliyê bazirgan û mîsyonerên ewropî ve bi berdewamî hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=General history of Africa |paşnav= |weşanger=London : Heinemann Educational Books ; Berkeley : University of California Press |tarîx=1981 |isbn=978-0-435-94807-8 |url=http://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-6}}</ref> Bi qasê 400 salan welatên ewropî bi giranî tenê li deverên peravên Afrîkayê dikaribûn karê bazirganiyê bikin û gelek hindik kes dikaribûn derbasê herêmên navxweyî yên Afrîkayê bibin. Şoreşa pîşesaziyê li Ewropayê çend nûbûnên teknolojîk derxistine holê ku di vê serdema derbaskirina vê 400 salê ji bo Ewropayê bûye derfeteke mezin. Yek ji van pêşxistinên Ewropayê tifingên otomatîk bûn ku ji muşketan hêsantir û zûtir dihatin barkirin. Topxane her ku diçû zêdetir dihat bikaranîn. Dewletên ewropî van çekan ku pêşxistine ne difirotin welatên Afrîkayê û piraniya çekan di nav welatên ewropî de hîştine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Nexweşî û mîkrobên afrîkî bûye sedem ku gelek ewropî jiyana xwe jidest bidin û bicih bûbûn mayîndeyên ewropiyan daye asteng kirin. Nexweşiyên wek taya zer, nexweşiya xewê, nexweşiya frabzeyê û cûmê Afrîkayê ji bo Ewropiyan kiriye cihekê nearamê jiyanê. Nexweşiya herî kujer nexweşiya lerzetayê bû ku li seranserê Afrîkaya Tropîkal belav bibû. Di sala 1854an de keşfa kînînê û nûjeniyên din ên bijîşkî bûye sedem ku fetih û kolonîzekirina Afrîkayê hêsantir bibe.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Sub-Saharan Africa |paşnav=Collins |pêşnav=Robert O. |weşanger=Cambridge ; New York : Cambridge University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-521-86746-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll}}</ref> Ji bo fetihkirina Afrîkayê motîvasyonên bihêz hebûn. Ji bo kargehên ewropî madeyên xav hewce bûn û ji bo ku afrîkî nikaribin aboriyên xwe birêkûpêk bikin, bazirganiya azad dihat piştgirîkirin. Prestîj û reqabetên emperyal bi bandor bûn. Bi destxistina koloniyên Afrîkayê dê ji reqîbên xwe re nîşan bidaya ku neteweyek bi hêz û giring e. Ev faktorên kontekstî bûne sedemên Şerê Afrîkayê ku di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de hêzên ewropî tevî berxwedana dijwar jî hema hema tevahiya Afrîkayê parçe kirin û fetih kirine ku di nav van de tenê Etiyopya û Lîberya serbixwe mane.<ref name=":4" /> Rêberên kevneşopî wekê celebek serweriya nerasterast di nav rejîmên kolonyal de hatine bicîhkirin ku çavkaniyên mirovî û xwezayî derxînin û berxwedana rêxistinkirî sinordar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: Traditional Authority and Democratization in Africa |paşnav=Kyed |pêşnav=Helene Maria |weşanger=Palgrave Macmillan US |tarîx=2007 |rr=1–28 |isbn=978-0-230-60971-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Buur |pêşnavê-edîtor=Lars |url=https://doi.org/10.1057/9780230609716_1 |paşnav2=Buur |pêşnav2=Lars |paşnavê-edîtor2=Kyed |pêşnavê-edîtor2=Helene Maria |doi=10.1057/9780230609716_1}}</ref> Sinorên kolonyal ji aliyê ewropiyan ve bi awayekî yekalî hatine xêzkirin ku pir caran têkiliyên xizmtiyê, ziman, çand û rêyên damezrandî qut kirin û carinan jî komên ku berê di van de tiştên hevpar tune bû, di nav xwe de girtine. Polîsên nerêkûpêk û karsazên afrîkî (ku wekê qaçaxçiyan dihatin dîtin) kesên ku ji planên bac û qanûnî yên cûda sûd werdigirtin, metirsiya li ser rêyên bazirganiyê kêm kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |paşnav=Shillington |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-135-45670-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA636}}</ref> === Têkoşînên serxwebûnê === [[Wêne:Africa map 1939, colours.svg|thumb|Ji sala 1939an vir ve nexşeya hebûna kolonyalîstên ewropî yên li Afrîkayê]] Dema ku hema hema hemî deverên kolonyal ên mayî hêdî hêdî serxwebûna fermî bi dest xistine, desthilatdariya împaratorî ji aliyê ewropiyan ve heta piştê bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn berdewam kiriye. Tevgerên serxwebûnên li Afrîkayê piştê [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyemîn]] ku hêzên sereke yên ewropî lawaz kiriye, zêdetir bûne. Di sala 1951ê de Lîbya ku berê koloniyeke [[Îtalya|Îtalyayê]] bû, serxwebûna xwe bi dest xistiye. Di sala 1956an de [[Tûnis]] û [[Maroko]] serxwebûna xwe ji [[Fransa|Fransayê]] bi dest xistine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of France |paşnav=Bély |pêşnav=Lucien |weşanger=Editions Jean-paul Gisserot |tarîx=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&pg=PA118}}</ref> [[Gana]] di sala 1957an de bû yekem welat ku ji koloniyên başûrê Sehrayê serxwebûna wergirtiye. Di deh salên pêş de, pêlên dekolonîzasyonê li seranserê parzemînê pêk hatiye û Rêxistina [[Yekîtiya Afrîkayê]] di 1963an de gihîştiye asta xwe ya herî berfireh.<ref>{{Cite book |sernav=Hargreaves, John D. (1996). Decolonization in Africa (2nd ed.). London: Longman. ISBN 0-582-24917-1. OCLC 33131573.}}</ref> Piştê ku rejîma [[Estado Novo]] bi darbeyeke leşkerî li Lîzbonê hatiye rûxandin, hebûna Portûgala li derveyî welat li Afrîkaya bin Sehrayê (bi taybetî li [[Angola]], [[Pozikê Verdeyê]], [[Mozambîk]], Gîne-Bîsau û São Tomé û Príncipe) ji sedsala 16an heya sala 1975an berdewam kiriye. [[Rodesya]] di sala 1965an de di bin hikûmeta hindikahiya spî ya Ian Smith de, bi yekalî serxwebûna xwe ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ragihandiye lê heta sala 1980an, dema ku neteweperestên reş piştê şerekî dijwar ê gerîla desthilatdarî bi dest xistine, di qada navneteweyî de wekê dewleteke serbixwe (wekê [[Zîmbabwe|Zimbabwe]]) nehatiye naskirin. Her çiqas [[Afrîkaya Başûr]] yek ji welatên afrîkî yên pêşîn ên ku serxwebûna xwe bi dest xistiye, dewlet di bin kontrola kêmneteweya spî ya welêt de maye ku di destpêkê de bi rêya mafên dengdana kalîfîye û ji sala 1956an heta sala 1994an bi rêya sîstemeke cudakariya nijadî ya bi navê apartaîdê, hatiye birêvebirin. === Afrîkaya piştî kolonyalîzmê === Ji sala 2025an vir ve li Afrîka 54 welatên serwer hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factsinstitute.com/countries/countries-in-africa/ |sernav=The 54 Countries in Africa in Alphabetical Order - The Facts Institute |tarîx=2024-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB |paşnav=Maria |pêşnav=Caitriona |paşnav2=Lomo |pêşnav2=Naa-Atswei Mawufemor}}</ref> Ji serxwebûnê vir ve dewletên afrîkî gelek caran ji ber bêîstîqrarî, gendelî, tundûtûjî û ji ber otorîterîzmê başve mane. Piraniya dewletên afrîkî komarin ku di bin hinek formên cûrbecûr ên pergala serokatiyê de têne birêvebirin. Lêbelê li gorî pîvanên ku ji aliyê Lührmann et al hatine çêkirin, çend ji van welatan xwedî hikûmetên demokratîk in ku li ser bingeheke mayînde berdewam kirine ku welatên wekê Botswana û Mauritius di tevahiya dîroka xwe ya piştî kolonyalîzmê de bi berdewamî bi rêveberiyeke demokratîk hatine birêvebirin. Piraniya welatên afrîkî çend derbe an jî bi serdemên dîktatoriyên leşkerî hatine birêvebirin. Lêbelê di navbera salên 1990 û 2018an de welatên parzemîna Afrîkayê bi tevahî ber bi rêveberiyên demokratîktir ve çûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lührmann |pêşnav=Anna |paşnav2=Grahn |pêşnav2=Sandra |paşnav3=Morgan |pêşnav3=Richard |paşnav4=Pillai |pêşnav4=Shreeya |paşnav5=Lindberg |pêşnav5=Staffan I. |tarîx=2019-08-18 |sernav=State of the world 2018: democracy facing global challenges* |url=https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1613980 |kovar=Democratization |weşanger=Routledge |cild=26 |hejmar=6 |rr=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347}}</ref> Piştê serxwebûnê, piraniya afrîkîyan di nav xizaniyek dijwar de dijiyan. Parzemîn ji nebûna pêşketina binesaziyê an pîşesaziyê di bin [[serweriyên kolonyalîst]] de, digel bêîstîqrariyên siyasî jî êş kişandiye. Digel çavkaniyên darayî yên bi sinor an gihîştina bazarên cîhanî, welatên wekê [[Kenya|Kenyayê]] ku hinek aram in, heta roja îro pêşketineke aborî ya pir hêdî bidest xistine. Berê sala 1990an, tenê çend welatan karîbûn mezinbûna aborî ya bilez bi dest bixin. Welatên wekê [[Lîbya]] û [[Gîneya Rojbendî]] ji ber ku xwedî rezervên mezin ên neftê ne, di nav van welatên ne aram de cih negirtine. Bêaramiya piştê dekolonîzasyonê di destpêkê de ji ber marjînalîzekirina komên etnîkî û gendeliyê derketiye holê. Ji bo bidestxistina qezenc û berjewendiyên siyasî yên şexsî, gelek rêberan bi zanebûn nakokiyên etnîkî pêş xistine ku hinek ji wan di serdema kolonyalîzmê de derketibûn holê. Wek mînak ji komkirina gelek komên etnîkî yên ne têkildar di nav koloniyekê de, dabeşkirina komeke etnîkî ya cuda di navbera gelek koloniyan de, an jî nakokiyên heyî yên ku ji aliyê desthilatdariyên kolonyal ve zêde bûne (wek mînak, muameleya cuda yê ku li Rwandayê di dema desthilatdariyên alman û belçîkî de pêk hatiye ku ji bo hutuyên etnîkî hatine kirin ku li gorî muameleya li dijî tutsiyan gelek baştir bû). Ji ber ku bi tundûtûjiya her ku diçû zêdetir û dijwartir dibû desthilatdariya leşkerî ji aliyê nifûsa gelek welatan ve wekê rêbazek ji bo parastina aramiyê hate pejirandin û di salên 1970 û 1980an de piraniya welatên afrîkî ji aliyê dîktatoriyên leşkerî ve hatine kontrol kirin û hatine birêvebirin. Nakokiyên axên di navbera neteweyan de û serhildanên komên ku serxwebûnan xwestine, di nav dewletên serbixwe yên Afrîkayê de mijar û nakokiyên hevpar bûn. Di nav şer û pêşveçûnan de şerê herî wêrankar [[Şerê Navxweyî yê Nîjeryayê]] bû ku di navbera hêzên hikûmetê û komara cudaxwaz a Îgbo de qewimiye ku di encamê de xelayiyeke li welat rû daye ku bi qasê 2 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Du şerên navxweyî li [[Sûdan|Sûdanê]] qewimiye ku şerê yekem ji 1955 heta 1972an û şerê duyem jî ji 1983 heta sala 2005an berdewam kiriye ku bi hev re nêzîkê 3 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Ev her du şer bi giranî li ser bingehên etnîkî û dînî qewimine. Nakokiyên [[Şerê Sar]] ên di navbera [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de jî li Afrîkayê bûye sedema bêîstîqrariyê. Hem Yekîtiya Sovyetê û hem jî Dewletên Yekbûyî teşwîqên giring dane serokên siyasî û leşkerî yên ku xwe bi siyaseta derve ya hêzên mezin ve girêdane. Wek mînak di dema Şerê Navxweyî yê Angolayê de, MPLA ya ku alîgirê Sovyet û Kûbayê bû û UNITA ya ku alîgirê Amerîkayê bû piraniya piştgiriya xwe ya leşkerî û siyasî ji van welatan wergirtine. Gelek welatên afrîkî girêdayê alîkariyên biyanî bûn. Windakirina ji nişka ve yê alîkariya Sovyet û alikariya Amerîkaya di dawiya Şerê Sar de û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bûye sedema aloziyên aborî û siyasî yên giran ên li welatên ku herî zêde girêdayê piştgiriya biyaniyên derve bûn. Di navbera salên 1983 û 1985an de li Etîyopyayê xelayiyeke mezin qewimiye ku di encamê nêzîkê 2 milyon kes mirine ku piraniya dîroknasan vê yekê bi giranî bi koçberkirina bi darê zorê ya karkerên cotkariyê û desteserkirina genim ji aliyê hikûmeta komunîst a Derg ve girê dane ku ji ber Şerê Navxweyî yê Etîyopyayê hê jî xirabtir bibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Flashback 1984: Portrait of a famine |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-08-28}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Robert G. Patman, The Soviet Union in the Horn of Africa, 1990, ISBN 0-521-36022-6, pp. 295–296.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=WOLDEMESKEL |pêşnav=GETACHEW |tarîx=1989-07-01 |sernav=THE CONSEQUENCES OF RESETTLEMENT IN ETHIOPIA |url=https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |kovar=African Affairs |cild=88 |hejmar=352 |rr=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |issn=0001-9909}}</ref> Di sala 1994an de li Ruandayê qirkirinek çêbûye ku di encamê de bi qasê 800.000 kes jiyana xwe jidest dane, krîza penaberan girantir bûye û bûye sedema zêdebûna komên milîs li welatên cîran. Her wiha ev yek bûye sedema derketina Şerên Kongoyê ya yekem û şerê duyem ku pevçûnên leşkerî yên herî wêrankar ê li Afrîkaya nûjen bû ku di encama van şeran de bi qasê 5,5 milyon kes jiyana xwe jidest dane<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |sernav="s your mobile phone helping fund war in Congo? |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ku ev şer wekê şerê herî kujer ê dîroka Afrîkaya nûjen û wekê yek ji şerên herî giran ê di dîroka mirovahiyê hatiye tomarkirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |sernav="Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study" |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |url-status=bot: unknown }}</ref> Di sala 2025an de hatiye texmînkirin ku ji %20ê afrîkîyan bi birçîbûnê re rû bi rû bimînin. Li gorî heman pîvanê û heman daneyên heman salê ev rêje li Asyayê ji %6, li Amerîkaya Latîn û Karayîban ji %5, li Okyanûsyayê ji %8 û li Amerîkaya Bakur û li Ewropayê jî ji %2,5 e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO ; |tarîx=2026 |isbn=978-92-5-140461-4 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd8306en |paşnav2=IFAD |paşnav3=UNICEF |paşnav4=WFP |paşnav5=WHO |doi=10.4060/cd8306en |issn=2663-8061}}</ref> <gallery mode="packed"> Wêne:African nations order of independence 1950-1993.gif|Nexşeya anîmasyonî rêza serxwebûna welatên afrîkî nîşan dide (1950–2011) Wêne:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|Şer û pevçûnên li Afrîkayê (1980–96)<br>{{Legend|#cc4c02|Şerên mezin/pêvçûn (>100.000 qurbanî)}}{{Legend|#fe9929|Şerên biçûk/pevçûn}}{{Legend|#fed98e|Şerên din}} Wêne:Political Map of Africa.svg|Di sala 2021ê de nexşeya siyasî ya Afrîkayê </gallery> Di serdema nûjen de şer û pevçûnên cûrbecûr ên di navbera komên serhildêr û hikûmetên Afrîkayê de berdewam kiriye. Ji 2003 heta 2020an şerekî li Darfûrê bûye sedema mirina nêzîkî 300.000 kesan. Di serhildana Boko Haram de li Afrîkaya başûrê Sehrayê ji sala 2009an vir ve nêzîkê 350.000 jiyana xwe jidest dane. Di şerê Tigrayê de ji 2020 heta 2022an bi texmînî bi qasê 300.000-500.000 kes jiyana xwe jidest dane ku bi piranî ji ber birçîbûnê qewimiye. Bi tevayî, tunditûjî li seranserê Afrîkayê di sedsala 21ê de pir kêm bûye ku Şerên navxweyî yên li welatên wekê [[Angola]], [[Sierra Leone]] û [[Cezayir|Cezayîrê]] di sala 2002an de bidawî bûye, şerê navxweyî yê [[Lîberya|Lîberyayê]] di sala 2003an de û şerê navxweyî yên li Sûdan û li Burundiyê di 2005an de bidawî bûye. Başbûna aramiyê û reformên aborî bûne sedema zêdebûneke mezin ê di veberhênana biyanî de bo gelek welatan, bi taybetî li Çînê ku ev yek jî mezinbûna aborî zêdetir teşwîq kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 2000 û 2014an de, mezinbûna salane ya GDP li Afrîkaya başûrê Sahrayê bi navînî ji %5 bû û GDPya wê ya giştî jî ji 811 milyar dolarê du qat zêde kiriye û gihîştiye 1.63 trilyon (2015) dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-28}}</ref> [[Afrîkaya Bakur]] rêjeyên mezinbûnê yên berawirdî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Onyishi |pêşnav=Augustine |paşnav2=Solomon |pêşnav2=Ogbonna |tarîx=2019-12-31 |sernav=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156_The_African_Continental_Free_Trade_Zone_AFCFTZ_Economic_Tsunami_Or_Development_Opportunities_In_Sub-Sahara_Africa |kovar=Journal of Development and Administrative Studies |cild=1 |rr=133–149}}</ref> Beşek giring ji vê mezinbûnê dikare bi belavbûna hêsankirî ya teknolojiyên agahdariyê û bi taybetî telefona mobîl ve jî were girêdan. Her çend hinek ji welatan rêjeyên mezinbûna xwe yê bilind parastibin jî, ji sala 2014an vir ve mezinbûna giştî bi girîngî hêdî bûye ku bi giranî ji ber kêmbûna bihayên kelûpelan, nebûna berdewam a pîşesaziyê û nexweşiyên wekê [[Ebola]] û [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] hêdî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frankema |pêşnav=Ewout |paşnav2=van Waijenburg |pêşnav2=Marlous |tarîx=2018-10-01 |sernav=Africa rising? A historical perspective |url=https://doi.org/10.1093/afraf/ady022 |kovar=African Affairs |cild=117 |hejmar=469 |rr=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |issn=0001-9909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://africarenewal.un.org/en |sernav=Home {{!}} Africa Renewal |malper=africarenewal.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-28}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Topography of africa.png|thumb|Nexşeya topografiya parzemîna Afrîkayê]] Parzemîna Afrîkayê yek ji sê perçeyên başûrê dinyayê ye ku ber bi başûr ve berjêr dibe û di van her sê perçeyan de perçeya herî mezin e. Parzemîn ji Ewropayê bi Deryaya Navîn dabeş bûye û li dawiya xwe ya bakurê rojhilat de jî bi rêya berzaxa Suweyşê (ku ji aliyê qenala Suweyşê ve hatiye dabeşkirin) bi parzemîna Asyayê be hatiye girêdan ku bi qasê 163 km fireh e.<ref>{{Cite book |sernav=Drysdale, Alasdair and Gerald H. Blake. (1985) The Middle East and North Africa, Oxford University Press US. ISBN 0-19-503538-0.}}</ref> Ji aliyê jeopolîtîk ve, nîvgirava Sînayê ya Misirê ku li rojhilatê qenala Suweyşê ye, pir caran wekê beşek ji Afrîkayê hatiye qebûlkirin. Dirêjahiya xeta peravê bi qasê 26.000 km ye. Ji xala herî bakur, ji Ras ben Sakkayê, ji [[Tûnis|Tûnisê]] (37°21' bakur) heta xala herî başûr, pozikê Agulhasê, li Afrîkaya Başûr (34°51'15" başûr) dirêj bûye ku dûrahiya di nava vê navberê de nêzîkê 8.000 km ye.<ref>{{Cite book |sernav=Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. ISBN 0-87779-546-0.}}</ref> Ji xala herî bakur, Ras ben Sakka li Tûnisê (37°21' Bakur), heta xala herî başûr, pozikê Agulhasaya li [[Afrîkaya Başûr]] (34°51'15" başûr) bi qasê 8.000 km ye.<ref>{{Cite book |sernav=Lewin, Evans. (1924) Africa, Clarendon press.}}</ref> Giravên pozikê Verdeyê, (17°33'22" W) ji Ras Hafunê (51°27'52" E) ku xala herî rojava ye, bi qasê 7.400 km dûr e ku li kêleka pozikê Guardafui ya serê Qiloçê Afrîkayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index) (1998), Merriam-Webster, pp. 10–11. ISBN 0-87779-546-0.}}</ref> Welatê herî mezin ên parzemînê [[Cezayir|Cezayîr]] e û welatê herî biçûk ê parzemînê jî [[Seyşel]] e ku giraveke li perava rojhilat e.<ref>{{Cite book |sernav=Hoare, Ben. (2002) The Kingfisher A–Z Encyclopedia, Kingfisher Publications. p. 11. ISBN 0-7534-5569-2.}}</ref> Welatê herî biçûk li ser parzemîna sereke jî [[Gambiya]] ye. === Plaqeya Afrîkayê === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = MapAfricaSize.gif |width1 = 180 |caption1 = Li gorî parzemînên din, mezinahiya parzemîna Afrîkayê. |image2 = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg |width2 = 180 |caption2 = Di sala 1972an de Afrîka li ser wêneya ''The Blue Marble'' ku ji Heyvê ve tê dîtin |}} Plaqeya Afrîkayê ku wekê plakaya Nubyayê jî tê zanîn, plakeyeke tektonîkî ya sereke ye ku piraniya parzemîna Afrîkayê (ji xeynî beşa wê ya herî rojhilat) û qalikê okyanûsî yê cîran ê li rojava û li başûr vedigire. Di heman demê de parzemîna Afrîkayê şerîteke teng ji Rojavayê Asyayê li kêleka Deryaya Navîn vedigere ku piraniya Îsraîl, Filistîn û Libnanê jî di nav de ye. Afrîka li rojava ji aliyê plakaya Amerîkaya Bakur û plakaya Amerîkaya Başûr ve (ku ji aliyê Ridgeya Navîn-Atlantîk ve ji hev dabeş kirî ye); li rojhilat ji aliyê plaqeya erebî û ji aliyê plaqeya somalî ve; li bakur ji aliyê plaqeya Ewrasyayê, plakaya Deryaya Egeyê û ji aliyê plakaya Anatolyayê ve û li başûr jî ji pleqaya Antarktîkayê ve hatiye dorpêçkirin. Di navbera 60 milyon û 10 milyon sal berê de, plaqeya Somaliya li ser Rifta Afrîkaya Rojhilat dest bi veqetandina ji plakaya Afrîkayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africa-arabia-plate.weebly.com/somali-plate.html |sernav=Somali Plate |malper=African/Arabian Tectonic Plates |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}</ref> Ji ber ku parzemîna Afrîkayê hem ji qalikê plaqeya Afrîkayê û hem jî ji plaqeya Somalî pêk tê, hinek çavkanî plaqeya Afrîkayê wekê plaqeya Nubyayê bi nav dikin ku plaqeyê ji tevahiya parzemînê cuda bikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chu |pêşnav=Dezhi |paşnav2=Gordon |pêşnav2=Richard G. |tarîx=1999 |sernav=Evidence for motion between Nubia and Somalia along the Southwest Indian ridge |url=https://www.nature.com/articles/18014 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=398 |hejmar=6722 |rr=64–67 |doi=10.1038/18014 |issn=1476-4687}}</ref> === Avhewa === Avhewaya Afrîkayê ji bilindeyên herî bilind ên tropîkal bigire heya deverên subarktîk ên parzemînê diguhere. Nîvê bakur ê parzemîna Afrîkayê bi piranî çol an deverên ziwa ye. Di heman demê de deverên navendî û deverên başûr hem deştên savanayê û hem jî herêmên daristanên gurr (daristana baranê) vedihewînin. Di navberê de nêzîkatiyeke heye ku tê de şêwazên nebatan ên wekê sahel û stepê serdest in. Afrîka parzemîna herî germ ê Cîhanê ye û ji %60ê rûyê parzemînê ji deverên ziwa (deverên bê baran) û ji deverên çolî pêk tê.<ref>{{Cite web |url=http://www.africa.upenn.edu/ |sernav=Avhewa Afrîkayê |roja-gihiştinê=2026-08-28 |archive-date=2011-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731143110/http://www.africa.upenn.edu/ |url-status=dead }}</ref> === Guherîna avhewayê === [[Wêne:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|thumb|Ev grafîk guherîna germahiya li Afrîkayê di navbera salên 1901 û 2021ê de nîşan dide. Rengê sor germtir û şîn jî ji navînî sartir e (germahiya navînî ya di navbera salên 1971-2000an de wekê xala referansa ji bo van guhertinan tê girtin.)]] Ji ber ku Afrîka yek ji di warê guherîna avhewayê yek ji herêmên herî xeternak e û di heman demê de tevê ku ji sedê 4 kêmtir ê ji emisyonên seraya gerdûnî berpirsiyar e, guherîna avhewaya li Afrîkayê gefeke metirsîdar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.afdb.org/en/cop29/focus-africa |sernav=Focus on Africa |malper=African Development Bank Group |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |weşanger=African Development Bank Group |ziman=en |paşnav=Bank |pêşnav=African Development}}</ref> Guherîna avhewayê dibe sedema şêweyên barana ku her ku diçe nearam dibe, bûyerên hewaya ekstrem ên wekê ziwabûn, lehî û bilindbûna germahiya rûyê deryayê bandor li gelek deverên parzemînê kiriye. Ev guhertin ji bo ewlehiya xwarin û avê, biyolojîkî, tenduristiya giştî û pêşketina aborî bûye gef. Di roja îro de Afrîka bi navînî ji deverên din ên cîhanê bileztir germ dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/africa-faces-disproportionate-burden-from-climate-change-and-adaptation-costs |sernav=Africa faces disproportionate burden from climate change and adaptation costs |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2024-09-02 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}</ref> Guherîna avhewayê lawaziyên heyî yên civakî û aborî zêde dike. Beşên mezin ên nifûsa Afrîkayê girêdayê çavkaniyên jiyanê yên hesas ên li hember avhewayê ye ku çandinî çavkaniya sereke ye (%55-62 ji hêza kar li Afrîkaya Başûrê Sehrayê).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability: Working Group II Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |paşnav=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/161F238F406D530891AAAE1FC76651BD |doi=10.1017/9781009325844}}</ref> Ji ber ku welatên parzemînê di xizaniyê de dijîn, guherîna avhewayê her ku diçe bandor ên neyînî li parzemînê dike. Ji zêdetirî nîvê (56%) ji zêdetirî 2.000 bûyerên tenduristiya giştî yên tomarkirî ya li Afrîkayê di navbera salên 2001 û 2021ê de bi guherîna avhewayê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africacdc.org/download/climate-change-and-health-strategic-framework-2025/ |sernav=Climate Change and Health: Strategic Framework 2025 |malper=Africa CDC |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en-GB}}</ref> Bi taybetî li herêmên hesas ên ku ji guherîna avhewayê bi bandor bûye, kêmbûna çavkaniyan bûye sedema koçberî û pevçûnan. Deverên bajarî ku pir caran bi wargehên nefermî têne diyar kirin, dikarin bi xetereyên zêde yên lehiyê û germahiya zêde re rû bi rû bimînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability: Working Group II Contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |paşnav=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2022-impacts-adaptation-and-vulnerability/161F238F406D530891AAAE1FC76651BD |doi=10.1017/9781009325844}}</ref> === Ekolojî û biyocûre === [[Wêne:Vegetation Africa.png|thumb|Nexşeya biyomên sereke yên li Afrîkayê]] Ligel 198 deverên parastî yên deryayî, 50 rezervên biyosferê û 80 rezervên zozanan, li seranserê Afrîkayê zêdetirî 3.000 deverên parastî hene. Wêrankirina girîng a jîngehê, zêdebûna nifûsa mirovan û nêçîrên îllegal cûrbecûrîya biyolojîk û erdên çandiniyê kêm kiriye. Destwerdana mirovan, bêaramiya civakî û anîna cureyên ne-xwemalî gefê li biyolojîk cihêrengiya parzemînê dixwin. Ev yek ji ber pirsgirêkên îdarî, kêmasiya personelê û pirsgirêkên fînansekirinê girantir bûye. Li gorî Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, birîna daristanan li gorî rêjeya heyî ya li cîhanê du qat zêde bandor li parzemîna Afrîkayê kiriye. Rêjeya birîna daristanan ji 4,08 milyon hektar ku di navbera salên 2000-2015an hatiye birîn, di navbera salên 2015-2025an de ev rêje daketiye 3.45 milyon hektaran.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> Li gorî navenda lêkolînên Afrîkayê ya Zanîngeha Pensîlvanyayê, ji %31ê çêregeh (an mêrg) û ji %19ê daristan û zozanan wekê deverên xirabûyî hatine dabeşkirin û rêjeya birîna daristanan ji birîna navînîya daristanên li cîhanê du qat zêdetir e. Hinek çavkaniyan îdîa kirine ku bi qasê ji %90ê daristanên resen ên pak ên li [[Afrîkaya Rojava]] hatine xirakirin. Ji dema hatina mirovan 2.000 sal berê ve, zêdetirî ji %90ê daristanên resen ên Madagaskarê hatine xirakirin. Bi qasê ji %65ê erdê çandiniyê ji ber xirabûna axê bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/climate-change/news/nature-laid-waste-the-destruction-of-africa-844370.html |sernav=Nature laid waste: The destruction of Africa |malper=The Independent |tarîx=2008-06-11 |roja-gihiştinê=2026-08-28 |ziman=en}}</ref> === Fauna === Afrîka xwedî populasyona herî zêde yê [[Heywan|ajalan]] e û bi qada azad ê ji bo jiyana ajalan xwedî kombinasyona herî zêde û xwedî cûreyên herî zêdeyê a cîhanê ye ku bi nifûsên kovî yên goştxwerên mezin (wekê [[şêr]], [[keftar]] û çîta) û gihaxweran (wek [[gamêş]], [[fîl]], [[hêştir]] û zirafe) ku bi azadî li ser deştên ku bi piranî vekirîne digerin. Di heman demê de parzemîn malavaniya cûrbecûr ajalên "daristanî" ye ku di nav wan de mar û prîmat û ajalên jiyana avî yên wekê ziha û amfîbî hene. Her wiha ji ber ku ew ji nemana megafauna ya pleîstosenê herî kêm bandor lê bûye, Afrîka xwedî hejmara herî mezin ê cureyên megafaunan e. === Pirsgirêkên jîngehî === Pirsgirêkên jîngehî yên Afrîkayê rêzeke pirsgirêk in ku ji ber bandorên rasterast û nerasterast ên mirovan li ser jîngeha xwezayî çêdibin û bandorê li mirovan û hema hema li hemî şêweyên jiyana li Afrîkayê dikin. Di nav pirsgirêkên serekeyê yên parzemînê de ku ji bo pêşeroja parzemînê dibe ku bibe xetere birîna daristanan, xirabûna axê, qirêjiya hewayê, qirêjiya avê, erozyona peravan, qirêjiya çopê, guherîna avhewayê, rijandina petrolê, windabûna cûrbecûrîya biyolojîkî û kêmbûna avê (ku dibe sedema pirsgirêkên gihîştina dabînkirina ava bi ewle û paqijiyê) hene. Di heman demê de ev pirsgirêk dibin sedema pevçûnên jîngehî. Kêmbûna teknîkên adaptasyona avhewaya li Afrîkayê bûye sedem ku parzemînê li hember guherîna avhewayê qels bibe.<ref>{{Cite book |sernav=Obi, Cyril (2005). Environmental movements in sub-Saharan Africa: a political ecology of power and conflict. UN Research Institute for Social Development. OCLC 153316952.}}</ref> == Polîtîka == === Yekîtiya Afrîkayê === [[Wêne:Flag of the African Union.svg|thumb|Alaya Yekitiya Afrîkayê]] Yekîtiya Afrîkayê (YA) yekîtiyeke parzemînî ye ku ji 55 dewletên endam pêk tê. Yekîtî di sala 2001ê de bi navenda xwe li [[Adîs Abeba|Addis Ababayê]] wekê cîgirê rêxistina yekîtiya Afrîkayê hatiye damezrandin.<ref>{{Cite web |url=http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm |sernav=Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki |roja-gihiştinê=29 August 2026 |archive-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503210549/http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> Di heman demê de parlamentoya pan-afrîkî (PAP) li Midrand a Afrîkaya Başûr e. Yekîtiya Afrîkayê û Komîsyona Yekîtiya Afrîkayê bi tevahî saziyên cûda ne ku ji aliyê qanûna damezrîner a [[Yekîtiya Afrîkayê]] ve hatiye damezrandin ku armanc saziyê ev e ku civaka aborî ya Afrîkayê ku dewleteke federal e, veguherîne dewletek li gorî peymanên navneteweyî yên damezrandî. Meclîsa Yekîtiya Afrîkayê ji dezgehên wekê yasadanîn, dadwerî û cîbicîkar pêk hatiye. Meclîs ji aliyê serok û serokên dewletê ya Yekîtiya Afrîkayê ve tê rêvebirin ku di heman demê de serokê parlamentoya pan-afrîkî (PAP) ye. Serokkomar ji aliyê PAPê ve têne hilbijartin. Desthilat û desthilata serokê meclîsê ji qanûna damezrîner û protokola parlamentoya pan-afrîkî û her weha ji mîrateya desthilata serokatiyê ya ku ji aliyê peymanên Afrîkayê û peymanên navneteweyî ve hatiye destnîşankirin tê. Di heman demê de hikûmet ji rayedarên yekîtî, herêmî, eyaletî û şaredarî û her wiha ji sedan saziyan pêk tê ku bi hev re karûbarên rojane yên saziyê birêve dibin. Binpêkirinên mafên mirovan ên berfireh di roja îro de jî li gelek deverên Afrîkayê diqewimin ku pir caran di bin çavdêriya dewletê de ev binpêkirin têne kiru. Piraniya van binpêkirinan ji ber sedemên siyasî çêdibin ku pir caran di heyamên şerê navxweyî yên welatan de çêdibin. Welatên ku di demên dawî de binpêkirinên mezin ên mafên mirovan lê hatine ragihandin [[Komara Demokratîk a Kongoyê]], [[Sierra Leone]], [[Lîberya]], [[Sûdan]], [[Zîmbabwe]] û [[Peravê Diranfîl|Perava Diranfîl]] in. === Nakokiyên sînorî === Dewletên efrîkî demek dirêj e ku di nav hewlên mezin dane ku sinorên navneteweyî wekê sinoreke ku nayê guhertin rêz lê werin girtin. Wek mînak, Rêxistina Yekîtiya Afrîkayê (OAU) ku di sala 1963an de hatibû damezrandin û di sala 2002an de ji aliyê Yekîtiya Afrîkayê ve hatiye guhertin, rêzgirtina ji bo yekparçeyiya axa her welatekê wekê yek ji prensîbên xwe di rêziknameya saziyê de destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peaceau.org/en/article/oau-charter-addis-ababa-25-may-1963 |sernav=OAU Charter, Addis Ababa, 25 May 1963-African Union - Peace and Security Department |malper=African Union,Peace and Security Department |roja-gihiştinê=2026-08-29 |ziman=en |paşnav=Kodjo |pêşnav=Tchioffo}}</ref> Bi rastî ev yek dema ku li hember avakirina welatên ewropî tê berhev, li Afrîkayê ji bo guhertina sinoran pevçûn û şerê navneteweyî gelek kêm çêbûne ku ev yek bandor li avakirina welatan kiriye û bûye sedem ku hinek welat, dibe ku bi destê welateke din têk biçûna, rê li ber hatiye girtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Herbst |pêşnav=Jeffrey |tarîx=1990 |sernav=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |kovar=International Security |weşanger=The MIT Press |cild=14 |hejmar=4 |rr=117–139 |doi=10.2307/2538753 |issn=0162-2889}}</ref> Şerên navneteweyî ku li gelek welatên afrîkî derketine bi piştgiriya artêşên wekîl an tevgerên serhildêr derketine holê. Li gelek dewletên afrîkî ev şerên navxweyî çêbûne di nav van dewletan de Rwanda, Sûdan, Angola, Sierra Leone, Kongo, Lîberya, Etîyopya û Somalî hene. Şerên rizgariya neteweyî jî pir caran di warê îdeolojîk de karekterek marksîst, marksîst-lenînîst an jî maoîst wergirtine ku serxwebûna neteweyên afrîkî bi gotinên marksîst dihat bilindkirin. Nimûneyên destpêkê tevgera çekdarî ya yekîtiya Gîgelên Kamerûnê ye ku li dijî kolonyalîzma fransî bi serhildaneke marksîst-lenînîst û piştre jî serhildanên tevgerên wekê marksîst-lenînîst li Kongoyê (serhildana Simba) pêk hatine. Che Guevara beşdarê serhildana paşîn bûye û di sala 1967an de diyar kiriye ku Afrîka ji bo şoreşê ne amade ye. Tevî vê yekê li Zanzibarê berê û piştê yekbûna bi Tanzanyayê re, formên sosyalîzmê belav bûne. Li Sûdanê di bin rêveberiya Gaafar Nimeiry de, li Somalî di bin rêveberiya Siad Barre, li Etîyopyayê di bin rêveberiya Dergue û Mengistu Haile Mariam de, li Kongo Brazzaville di bin rêveberiyên cihêreng de ji salên 1960an û pê ve, di nav de Denis Sassou-Nguesso hebû, li Benînê di bin rêveberiya Mathieu Kerekou de, li Seychelles û Moşeel li Fransayê, li Albert Reîza, li Fransa-Guinea-Bissau, beriya şoreşa qerenfîlê ya Portûgalê ya sala 1974an, marksîzm-lenînîzm populer bû. Heta piştê sala 1990î jî, hinek mînakên marksîzma leşkerî hene, wek mînak milîsek ku ji aliyê Ernest Wamba-dia-Wamba ve di salên 1990î de li Rojhilatê Kongoyê hatiye damezrandin.<ref>{{Cite book |sernav=Adam Mayer: Military Marxism: Africa's Contribution to Revolutionary Theory, 1957-2023, Lexington Books, Lanham, 2025, pp. 37-90}}</ref> == Welatên Afrîkayê == {{Columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Afrîkaya Başûr}} * {{Ala|Angola}} * {{Ala|Bênîn}} * {{Ala|Botswana}} * {{Ala|Burkîna Faso}} * {{Ala|Bûrûndî}} * {{Ala|Cezayir}} * {{Ala|Cîbûtî}} * {{Ala|Çad}} * {{Ala|Erîtrea}} * {{Ala|Etiyopya}} * {{Ala|Gabon}} * {{Ala|Gambiya}} * {{Ala|Gana}} * {{Ala|Gînê}} * {{Ala|Gînê-Bissau}} * {{Ala|Gînêya Rojbendî}} * {{Ala|Hebeşîstan}} * {{Ala|Kamerûn}} * {{Ala|Kenya}} * {{Ala|Komara Afrîkaya Navend}} * {{Ala|Komara Kongoyê}} * {{Ala|Komara Demokratîk a Kongoyê}} * {{Ala|Komor}} * {{Ala|Lesoto}} * {{Ala|Lîberya}} * {{Ala|Lîbya}} * {{Ala|Malawî}} * {{Ala|Malî}} * {{Ala|Maroko}} * {{Ala|Misir}} * {{Ala|Madagaskar}} * {{Ala|Morîtanya}} * {{Ala|Mozambîk}} * {{Ala|Namîbya}} * {{Ala|Nîjer}} * {{Ala|Nîjerya}} * {{Ala|Peravê Diranfîl}} * {{Ala|Rwanda}} * {{Ala|Sahraya Rojava}} * {{Ala|Senegal}} * {{Ala|Sierra Leone}} * {{Ala|Somalya}} * {{Ala|Sûdan}} * {{Ala|Swazîlenda}} * {{Ala|Tanzanya}} * {{Ala|Togo}} * {{Ala|Tûnis}} * {{Ala|Ûganda}} * {{Ala|Zambiya}} * {{Ala|Zîmbabwe}} * {{Ala|Sûdana Başûr }} }} == Aborî == [[Wêne:African countries by GDP (PPP) per capita in 2023.png|thumb|Di sala 2023an de Welatên Afrîkayê li gorî GDP (PPP) serê kesî]] Her çend çavkaniyên xwezayî yên dewlemend ên parzemînê hebin jî, Afrîka wekê parzemîna herî xizan û wekê parzemîna herî kêm pêşketî ya cîhanê dimîne (ji xeynî Antarktîkayê) ku ev encama gelek sedeman e ku di nav de hikûmetên gendel ên ku gelek caran binpêkirinên mafên mirovan ên jidil kirine, plansaziya navendî ya têkçûyî, asta bilind a nexwendinê, xwebaweriya nizm, nebûna gihîştina sermayeya biyanî, mîrata kolonyalîzmê, bazirganiya koleyan, Şerê Sar û pevçûnên eşîrî û leşkerî yên pir caran (ji şerê gerîla bigire heya komkujiyan) hene.<ref>{{Cite book |sernav=Sandbrook, Richard (1985). The Politics of Africa's Economic Stagnation, Cambridge University Press. passim.}}</ref> GDPya giştî ya nomînal a parzemînê li paş GDPya çend welatên takekesî dimîne ku di nav wan de Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Hindistan û Fransa hene. Li gorî rapora Geşepêdana Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya 2003an, 24 welatên di rêzên jêrîn de (ji 151an heta 175an) hemî welatên afrîkî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hdr.undp.org/ |sernav=Home {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Xizanî, rêjeya nexwendinê, kêmbûna xwarinê, dabînkirina avê û kanalîzasyona nebaş û tenduristiya xirab bandorê li girseyên mezin ên mirovan kiriye. Banka Cîhanî ya 2008an texmîn dike ku ji %81ê nifûsa Afrîkaya Başûrê Sahrayê di sala 2005an de rojane bi 2,50 dolarên amerîkî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/0,,contentMDK:21882162~pagePK:64165401~piPK:64165026~theSitePK:469382,00.html |sernav=Research - World Bank Updates Poverty Estimates for the Developing World |malper=econ.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&piPK=64165421&theSitePK=469372&menuPK=64166093&entityID=000158349_20080826113239 |sernav=The developing world is poorer than we thought, but no less successful in the fight against poverty, Vol. 1 of 1 |malper=econ.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Afrîkaya Jêr-Sahrayê di kêmkirina xizaniyê de herêma herî ne serketî ya cîhanê ye ku di sala 1981ê de nêzîkê ji %50yê nifûsê (200 milyon kes) di xizaniyê de dijiyan ku ev rêje di sala 1996an de gihîştiye ji %58an û piştre jî ev rêje di sala 2005an de daketiye rêjeya ji %50yan (380 milyon kes). Hatiye texmînkirin ku kesek xizan ê navînî li başûrê Sahrayê bi tenê bi 70 sentê di rojê de dijî û di sala 2003an de ji sala 1973an xizantir bûye ku ev yek nîşan dide ku li hinek deveran xizanî zêde dibe. Hinek ji wan ji ber bernameyên lîberalîzasyona aborî yên neserketî ne ku ji aliyê pargîdanî û hikûmetên biyanî ve têne rêvebirin lê lêkolînên din xizaniya li parzemînê polîtîkayên xirab ên hikûmetên navxweyî destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://globalpolitician.com/21498-africa-malawi-poverty |sernav=Global Politician - Neo-liberalism and the Economic and Political Future of Africa |malper=globalpolitician.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131200200/http://globalpolitician.com/21498-africa-malawi-poverty |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkishweekly.net/news.php?id=58925 |sernav=JTW News - The Number of the Poor Increasing Worldwide while Sub-Saharan Africa is the Worst of All |malper=www.turkishweekly.net |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Krîza deynê ya dawî ya sala 2005an bi alîkariya nexşeya welatên xizan ên bi deynên giran hatiye çareserkirin ku di encamê de hinek bandorên erênî û neyînî li ser aboriya Afrîkayê çêbûne. Nêzîkê 10 sal piştê çareserkirina krîza deynê ya sala 2005ê li Afrîkaya Başûrê Sehrayê, Zambiya dîsa ketiye nav deynan. Sedemeke biçûk kêmbûna bihayên sifir di sala 2011an de bû lê sedema herî mezin ev bû ku gelek ji pereyên ku Zambiya deyn kiribûn ji aliyê elîtan ve hatine xerckirin an jî ji xwe re hildane.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Zambia’s looming debt crisis is a warning for the rest of Africa |url=https://www.economist.com/leaders/2018/09/15/zambias-looming-debt-crisis-is-a-warning-for-the-rest-of-africa |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The Economist |ziman=en}}</ref> Ji sala 1995an heta 2005an, rêjeya mezinbûna aborî ya Afrîkayê zêde bûye ku di sala 2005an de bi navînî bi rêyeya ji %5 aboriya parzemînê zêde bûye. Hinek welatan rêjeyên mezin bûna bilindtir dîtine ku di nav van welatan de Angola, Sûdan û Gîneya Rojbendî hebû ku hemiyan hilberîna petrolê zêde kiribûn. Hatiye texmînkirin ku parzemîn ji %90ê kobaltê, ji %90ê platînê, ji %50ê zêrê, ji %98ê kromê, ji %70ê tantalîtê, ji %64ê manganezê û sêyeka uranyûma cîhanê vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Africa: Developed Countries' Leverage On the Continent |url=https://allafrica.com/stories/200802070635.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=allAfrica.com |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/ |sernav=Verifying Device |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Li Komara Demokratîk a Kongoyê ji sedê 70ê koltanê cîhanê heye ku mîneralek e ku di hilberîna kapasîtorên tantalumê ji bo amûrên elektronîkî yên wekê telefonên mobîl tê bikar anîn. Her wiha Komara Demokratîk a Kongoyê xwediyê zêdetirî ji %30 ji rezervên elmasa cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-16 |sernav=DR Congo poll crucial for Africa |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5209428.stm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB}}</ref> Gîne mezintirîn hinardekarê boksîta cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/africa-travel/south-africa/china-tightens-grip-on-africa-with-dollar44bn-lifeline-for-guinea-junta-blbsnm3psnj |sernav=Verifying Device |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Ji ber ku mezinbûna li Afrîkayê bi giranî ji aliyê xizmetguzariyê ve hatiye ajotin, ne ji aliyê pîşesazî an çandiniyê ve, ew mezinbûnek bê kar û bêyî kêmkirina asta hejariyê bû. Di heman demê de krîza ewlehiya xwarinê ya sala 2008an (ku piştî krîza darayî ya cîhanî pêk hat) 100 milyon kes xistiye nav bêewlehiya xwarinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.strategicforesight.com/african_decade.htm |sernav=The African Decade? By Ilmas Futehally |malper=www.strategicforesight.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Di sala 2024an de nêzîkê 307 milyon kes neçar mane bi xwarina kêm jiyana xwe berdewam bikin (ji 46% ji tevahîya cîhanê) ku ev hejmar ji sala 2023an vir ve 10 milyon kes û ji sala 2022an vir ve 34 milyon kes zêde bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140174-3 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd4313en |doi=10.4060/cd4313en |issn=2225-7373}}</ref> Çîn bi welatên afrîkî re têkiliyên xwe her ku diçe xurttir dike û şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Afrîkayê ye. Di sala 2007an de, pargîndaniyên çînî bi tevahî bi qasê 1 milyar dolarê amerîkî li Afrîkayê veberhênan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> Lêkolîneke Zanîngeha Harvardê bi serokatiya profesor Calestous Juma hatiye kirin, nîşan dide ku Afrîka dikare bi veguherîna ji parzemîneke derhanîn ber bi parzemîneke xweser ê ku dikare têra xwe bike. "Çandiniya Afrîkayê li ser xaçerêyekê ye; em gihîştine dawiya sedsalek polîtîkayên ku ji bo hinardekirina hêmanên xav û derhanîna xwarinê ji Afrîkayê sûd werdigirtin. Afrîka dest pê dike ku balê bikişîne ser nûjeniya çandiniyê wekê hêza xwe ya nû ji bo bazirganî û aramiya herêmî."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101202124337.htm |sernav=Africa can feed itself in a generation, experts say |malper=ScienceDaily |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> == Demografî == === Komên etnîkî === [[Wêne:Africa population density, 2019.jpg|thumb|çep|Giraniya nifûsa li Afrîkayê (li serê her km² yê)]] Ji ber ku serdemeke dirêj e ku mirov parzemînê dijîn parzemîna Afrîkayê ji aliyê antropologan wekê parzemîna herî cihêreng a genetîkî hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://blogs.bcm.edu/2018/07/19/genetic-diversity-in-africa-is-greater-than-in-any-other-region-in-the-world/ |sernav=The genetic diversity in Africa is greater than in any other region in the world |malper=Baylor College of Medicine Blog Network |tarîx=2018-07-19 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=Rodríguez |pêşnav=Ana}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ksj.mit.edu/tracker-archive/new-study-confirms-africans-are-most-gen/ |sernav=New study confirms that Africans are the most genetically diverse people on Earth. And it claims to pinpoint our center of origin. |malper=Knight Science Journalism @MIT |tarîx=2025-10-04 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=May 1st 2009 |pêşnav=Boyce Rensberger /}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.progress.org.uk/africa-is-most-genetically-diverse-continent-dna-study-shows/ |sernav=Africa is most genetically diverse continent, DNA study shows |malper=PET |tarîx=2009-05-10 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB |paşnav=West |pêşnav=Sarah}}</ref> Di nav 40 salên dawî de nifûs bi awayekê bi lez zêde bûye û ji ber vê yekê nifûsa parzemînê nifûseke ciwan e ku hinek eyaletên parzemînê zêdetirê ji nîvê nifûsa van eyaletan di bin temenê 25 salî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.growthbusters.org/ |sernav=GrowthBusters: End Growth Addiction & Live Sustainably |malper=GrowthBusters {{!}} Hooked on Growth |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US}}</ref> Bi zêdebûna nifûsa salên dawî nifûsa parzemînê ji 229 milyonan (1950) di sala 1990an de gihîştiye 630 milyonan. Ji sala 2021ê vir ve nifûsa parzemînê bi qasê 1 milyar 394 milyon hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects |malper=population.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Hêjmara giştî ya nifûsa Afrîkayê ji parzemînên din pir nû ye ku di salên 1990î de nifûsa parzemînê ji Ewropayê derbas bûye û di heman demê de li dora salên 2000î de jî ji nifûsa parzemîna Amerîkayê jî derbas bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=2015-07-29 |sernav=India Will Be Most Populous Country Sooner Than Thought, U.N. Says |url=https://www.nytimes.com/2015/07/30/world/asia/india-will-be-most-populous-country-sooner-than-thought-un-says.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Ev zêdebûna hejmara zarokên ku li Afrîkayê li gorî cîhanê ji dayik dibin tê çaverêkirin ku di sala 2050an de bigihîje nêzîkî ji %37. Di salên 1990î de ji %16ê jidayikbûnên cîhanê li Afrîkaya Başûrê Sehrayê pêk dihatin.<ref>{{Cite web |url=https://www.economist.com/leaders/2018/09/22/what-to-do-about-africas-dangerous-baby-boom |sernav=What to do about Africa's dangerous baby boom}}</ref> Rêjeya giştî ya jidayîkbûna zarokan (serê jinê) ji bo Afrîkaya Başûrê Sehrayê di sala 2018an de 4,7 bû ku di cîhanê de rêjeya herî bilind bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Hemî welatên li Afrîkaya Başûrê Sehrayê di sala 2019an de rêjeyên jidayikbûnê ji asta cihgirtinê bilindtir bûn û ji sedê 27,1ê jidayîkbûnên zindî yên cîhanê pêk tînin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Haidong |paşnav2=Abbas |pêşnav2=Kaja M. |paşnav3=Abbasifard |pêşnav3=Mitra |paşnav4=Abbasi-Kangevari |pêşnav4=Mohsen |paşnav5=Abbastabar |pêşnav5=Hedayat |paşnav6=Abd-Allah |pêşnav6=Foad |paşnav7=Abdelalim |pêşnav7=Ahmed |paşnav8=Abolhassani |pêşnav8=Hassan |paşnav9=Abreu |pêşnav9=Lucas Guimarães |paşnav10=Abrigo |pêşnav10=Michael R. M. |paşnav11=Abushouk |pêşnav11=Abdelrahman I. |paşnav12=Adabi |pêşnav12=Maryam |paşnav13=Adair |pêşnav13=Tim |paşnav14=Adebayo |pêşnav14=Oladimeji M. |paşnav15=Adedeji |pêşnav15=Isaac Akinkunmi |tarîx=2020-10-17 |sernav=Global age-sex-specific fertility, mortality, healthy life expectancy (HALE), and population estimates in 204 countries and territories, 1950–2019: a comprehensive demographic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30977-6/fulltext |kovar=The Lancet |ziman=English |weşanger=Elsevier |cild=396 |hejmar=10258 |rr=1160–1203 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30977-6 |issn=0140-6736 |pmc=7566045 |pmid=33069325}}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedê 29ê jidayikbûnên cîhanî li Afrîkaya başûrê Sehrayê pêk hatiye.<ref>{{Cite book |sernav=United Nations. Department of Economic and Social Affairs. World Population Prospects 2022. Summary of Results (PDF). New York. p. 14. Archived (PDF) from the original on 19 July 2022. Retrieved 6 July 2023.}}</ref> Axêverên zimanên bantûyî (ku şaxeke ji malbata zimanên nîjer-kongo ye) li başûr, navîn û başûrê rojhilatê Afrîkayê berbelav in. Gelên ku bi zimanê bantûyî diaxivin ji Sahelê gav bi gav li piraniya Afrîkaya başûrê Sahrayê belav bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban World History: An Economic and Geographical Perspective |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |weşanger=PUQ |tarîx=2009 |isbn=978-2-7605-2209-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC}}</ref> Di heman demê de çend komên nîlotîk li Sûdana Başûr û Afrîkaya Rojhilat hene ku di nav wan de gelên swahîlî yên tevlihev ên li peravên Swahîlî û çend gelên xwemaliyên wekê xoîsan û pîgmî gelên mayî li başûr û li navenda Afrîkayê hene. Axêverên zimanên bantûyî li Gabon û Gîneya Ekvatorî serdest in û li hinek deverên başûrê Kamerûnê têne dîtin. Li Çola Kelaharî yê, gelên cuda yên wekê bûşmen (her weha "san" ku bi khoekhoe re nêzîk in lê ji wan cuda ne) demek dirêj e ku hene. San ji aliyê fîzîkî ve ji Afrîkîyên din cuda ne û gelê xwemaliyên başûrê Afrîkayê ne. Pîgmeyên berê, xelkekî di beriya bantûyiyên xwemaliyên Afrîkaya Navendî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/ |sernav=Latest news & breaking headlines |malper=www.thetimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> Her çend hinek komên axêver ên nîlo-seharanî û afroasyatîk jî hebin jî gelên Afrîkaya Rojava bi piranî bi zimanên nîjerokongo diaxivin ku bi piranî ji şaxên nîjerokongo yên ne-bantûyî ne. Komên nîjadî yên ku bi zimanên nîjerokongoyî diaxivin komên ku bi zimanên wekê yorubayî, îgboyî, fulanî, akanî û wolofî diaxivin, komên herî mezin û komên herî bi bandor bûn. Li Sehraya navendî, komên mandînkayî an mandeyî komên herî giring in. Komên ku bi zimanê çadî diaxivin, tevî hausayiyan, li deverên bakurtir ên herêma herî nêzîkî Sehrayê hatine dîtin. Civakên nîloseharayî yên wekê songhayî, kanûrî û zarmayî li rojhilatê Afrîkaya Rojava têne dîtin. Gelên Afrîkaya Bakur ji sê komên xwemaliyên sereke yên wekê berberî li bakurê rojava, misirî li bakurê rojhilat û gelên ku bi zimanê nîloseharayî diaxivin li rojhilat pêk tên. Erebên ku di sedsala 7an de hatin, zimanê erebî û baweriya îslamê anîne Afrîkaya Bakur. Fenîkîyên semîtîk (kesên ku Kartacayê damezrandine) û hîksos, alanên hind û îranî, yewnanên hind û ewropî, romayî û vandal jî li Afrîkaya Bakur bi cih bûne. Di sedsala 21ê de, civakên berberî yên giring li Maroko û Cezayîrê mane û di heman demê de axaftvanên berberî li hinek herêmên Tûnis û Lîbyayê jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2004-03-12 |sernav=Q&A: The Berbers |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-GB}}</ref> Tuaregên ku bi zimanê berberî diaxivin û gelên din ên ku pir caran koçer in, niştecihên sereke yên hundirê Sahraya Afrîkaya Bakur in. Her çend li her du herêman çanda erebî û zimanê erebî serdest be jî li Morîtanyayê, li bakur civatek berberî ya piçûk heye ku hema bêje tune bûye û li başûr jî gelên ku bi zimanê nîjerokongo diaxivin hene. Li Sûdanê, her çend çanda erebî û zimanê erebî serdest be jî, dever bi piranî ji aliyê komên ku di destpêkê de bi zimanê nîloseharayî diaxivîn ve hatiye cihwarî kirin ku di nav wan de komên etnîkî yên wekê nûbî, fûrî, masalîtî û zaghawayî hene ku di nav sedsalan de bi koçberên ji nîvgirava erebî re bi awayên cûrbecûr tevlihev bûne. Her wiha civakên piçûk ên koçerên beja yên ku bi zimanê afroasyatîk diaxivin li Misir û Sûdanê têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Linguistic Prehistory of the Sahara |paşnav=Blench |pêşnav=Roger |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2019 |rr=431–463 |isbn=978-1-108-47408-5 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Mattingly |pêşnavê-edîtor=D. J. |url=https://www.cambridge.org/core/books/burials-migration-and-identity-in-the-ancient-sahara-and-beyond/linguistic-prehistory-of-the-sahara/76E34016357D7694FCF23CCF9A7F29D3 |series=Trans-Saharan Archaeology |paşnavê-edîtor2=Sterry |pêşnavê-edîtor2=M. |paşnavê-edîtor3=Gatto |pêşnavê-edîtor3=M. C. |paşnavê-edîtor4=Ray |pêşnavê-edîtor4=N. |doi=10.1017/9781108634311.014}}</ref> Di dema ku Oromo û Somalî bi zimanên ji şaxê kûşitî ya afroasyatîk diaxivin, li Kevana Afrîkayê hinek komên etiyopyayî û erîtreyî (mîna amhara û tîgrayan ku bi hev re wekê habesha têne zanîn) bi zimanên ji şaxê semîtîk ên malbata zimanên afroasyatîk diaxivin. Berê tevgerên dekolonîzasyona piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, ewropî li her deverê Afrîkayê xwe radest kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/ |sernav=TIME {{!}} Current & Breaking News {{!}} National & World Updates |malper=TIME |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> Dekolonîzasyon di salên 1960î û di salên 1970î de pir caran bûye sedema koçberiya girseyî ya niştecihên spî ku bi taybetî ev koçberî ber bi Cezayîr û Maroko, (1,6 milyon pieds-noir koçberê Afrîkaya Bakur bûne) Kenya, Kongo, Rodesya, Mozambîk û ber bi Angolayê ve çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/ |sernav=TIME {{!}} Current & Breaking News {{!}} National & World Updates |malper=TIME |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 1975 û 1977an de tenê zêdetirî milyonek kolonyalîst vegeriyane Portûgalê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/portugal/48.htm |sernav=Portugal - Emigration |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Lêbelê afrîkîyên spî li gelek dewletên afrîkî, nemaze li Zimbabwe, Namibya, Réunion û Afrîkaya Başûr wekê kêmneteweyeke girîng dimînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pidgins and Creoles: Volume 2, Reference Survey |paşnav=Holm |pêşnav=John A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-521-35940-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394}}</ref> Welatê ku nifûsa spî ya herî mezin a Afrîkayê lê heye Afrîkaya Başûr e. Diyasporayên holendî û brîtanî, civakên herî mezin ên parzemîna Afrîkayê ne ku bi eslê xwe ewropî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The World Book encyclopedia.: Volume 22: Research Guide |paşnav=World Book |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1989 |isbn=978-0-7166-1289-6 |cih=Chicago}}</ref> Kolonyalîzma ewropî komên mezin ji asyayiyan, bi taybetî ji asyayiyên başûr, anîne cihê koloniyên brîtanî. Civakên mezin ên hindî li Afrîkaya Başûr têne dîtin û civakên biçûktir jî li Kenya, Tanzanya û li hinek welatên din ên başûr û başûrê rojhilatê Afrîkayê hene. Her çiqas gelek ji wan ji wî demê ve vegeriyane, giravên li Okyanûsa Hindî bi piranî ji aliyê mirovên ku bi eslê xwe asyayî ne hatiye cihwarî kirin ku pir caran bi afrîkî û ewropiyan re tevlihev in, civaka mezin a hindî li Ûgandayê di sala 1972an de ji aliyê Îdî Amîn ve hatiye derxistin. Gelên Madagaskarên gelekî awisturyayî ne lê gelên li peravê bi gelemperî bi eslê xwe bantûyî, ereb, hindî û ewropî ne. Bav û kalên malayî û hindî pêkhateyên Pozikê Koloredsê ne (gelên ku eslê xwe ji du an bêtir nijad û parzemînan digirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/journal |sernav=Migration Information Source {{!}} Migration Policy Institute |malper=www.migrationpolicy.org |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winder |pêşnav=R. Bayly |tarîx=1962 |sernav=The Lebanese in West Africa |url=https://www.cambridge.org/core/journals/comparative-studies-in-society-and-history/article/abs/lebanese-in-west-africa/2C090488F61EEC6214432E53DE19DEBE |kovar=Comparative Studies in Society and History |ziman=en |cild=4 |hejmar=3 |rr=296–333 |doi=10.1017/S0010417500012342 |issn=1475-2999}}</ref> === Dîn === [[Wêne:Religion distribution Africa crop.png|thumb|Nexşeya Afrîkayê ku belavbûna dîn ên li Afrîkayê nîşan dide]] Her çiqas afrîkî baweriyên cûrbicûr ên dînan qebûl bikin jî, piraniya mirovan rêzê li dînên afrîkî an jî rêzê li beşên wan digirin. Lêbelê di giştpirsî yên (anket) fermî an jî di hêjmara nifûsê de, piraniya mirovan xwe girêdayê dînên sereke yên ku ji derveyî parzemînê hatine ku bi piranî bi rêya kolonyalîzmê, hatiye parzemînê, diyar kirine. Çend sedem ji bo vê yekê hene. Sedema sereke jî fikra kolonyalîst e ku bawerî û pratîkên dînî yên afrîkî têrê nakin. Ji ber ku ew pir caran mijareke hesas in ji bo hikûmetên bi nifûsên dînî yên tevlihev, zehmet e ku mirov bigihîje statîstîkên baweriyên dînî û statîstîkên li ser girêdana dînî.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Onishi |pêşnav=Norimitsu |tarîx=2001-11-01 |sernav=Rising Muslim Power in Africa Causes Unrest in Nigeria and Elsewhere |url=https://www.nytimes.com/2001/11/01/world/rising-muslim-power-in-africa-causes-unrest-in-nigeria-and-elsewhere.html |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Li gorî ensîklopediya cîhanê, îslam û xiristiyanî du dîn ên herî mezin in. Îslam li gelek welatên Bakurê Afrîkayê ku li Cezayîrê ji %99ê nifûsa welat ji misilmanan pêk hatiye û îslam li Afrîkaya Bakur dînê herî berfireh û dînê fermî yê dewletan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |sernav=The World Factbook |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2021-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead }}</ref> Piraniya xelkê li Afrîkaya Başûr, başûrê rojhilat Afrîkayê û Afrîkaya Navendî û her weha li beşek girîng a Qiloçê Afrîkayê û Afrîkaya Rojava, xwe wekê xiristiyan nas dikin. Xiristiyanên qiptî li Misirê kêmneteweyeke giring pêk tînin û dêra ortodoks a Etiyopyayê dêra herî mezin a Etiyopyayê ye ku bi qasê 36 milyon û 51 milyon bawermendên dêrê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/ |sernav=Orthodox Christianity in the 21st Century |malper=Pew Research Center |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}</ref> Li gorî ensîklopediya Britannicayê ji %45ê nifûsa parzemînê xiristiyan, ji %40 misilman û ji %10 ji nifûsa parzemînê dîn ên kevneşopî dişopînin. Hejmareke kêm ji afrîkîyan hindû, budîst, konfuçyusîst, bahaî, an cihû ne û komeke biçûk jî bê bawer in. === Ziman === [[Wêne:Map of African language families.svg|thumb|Nexşeya malbatên zimanên li Afrîkayê]] Li gorî piraniya texmînan, li Afrîkayê zêdetirî hezar ziman (UNESCO texmîn kiriye ku dora du hezar e) hene ku ji aliyê kom û gelên cihêreng ve tê axavtin.<ref>{{Cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Africa |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602050234/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Her çend hinek ji van zimanan bi koka xwe ewropî an asyayî bin jî piraniya zimanan bi koka xwe afrîkî ne. Ji ber vê yekê Afrîka parzemîna herî pirzimanî ya cîhanê ye û gelek kom hene ku bi gelek zimanên afrîkî û her wiha yek an çend zimanên ewropî bi awayekî rewan diaxivin. Çar malbatên zimanî yên sereke yên xwemaliyên Afrîkayê wiha ne: * Zimanên afroasyatîk malbateke zimanî ye ku ji 240 zimanan pêk hatiye û ji aliyê 285 milyon kesan ve tê axavtin û li seranserê Qiloçê Afrîkayê, Afrîkaya Bakur, Sahelê û başûrê rojavayê Asyayê belav bûye. * Zimanên nîlosaharî yek ji malbata zimanan e ku ji çend malbatên têkildar pêk hatiye ku ji aliyê 30 mîlyon kesan ve bi qasê 100 şaxên zimanî tê axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/335691200_Linguistic_features_and_typologies_in_languages_commonly_referred_to_as_%27Nilo-Saharan%27 |sernav=Linguistic features and typologies in languages commonly referred to as 'Nilo-Saharan'}}</ref> Zimanên nîlosaharî ji aliyê komên etnîkî ve li Çad, Etiyopya, Kenya, Nîjerya, Sûdan, Sûdana Başûr, Uganda û li bakurê Tanzanyayê tê axavtin. * Malbata zimanî ya nîjerokongo yek ji malbatên zimanên li Afrîkayê ye ku li piraniya Afrîkaya başûrê Sahrayê tê axavtin. Ev malbata zimanên nîjerokongo ji aliyê hejmara zimanan ve, malbata herî mezin ê li Afrîkayê ye û dibe ku yek ji malbata zimanî ya herî mezin ê cîhanê be. * Zimanên xoîsan komeke zimanî ye ku ji sê malbatên ku ji hev dûr in û ji du zimanên îzolekirî pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî pêncî zimanan pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond ‘Khoisan’: Historical relations in the Kalahari Basin |weşanger=John Benjamins |tarîx=2014-08-29 |ziman=en |url=https://www.jbe-platform.com/content/books/9789027269928}}</ref> Ev kom bi giranî li başûrê Afrîkayê ji aliyê nêzîkê 400.000 kesan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.languagesgulper.com/eng/Khoisan.html |sernav=Khoisan |malper=www.languagesgulper.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Gelek ji zimanên xoîsanî di bin xetereya nemanê de ne. Gelên xoyî û sanî wekê gelên resen ên vê beşa zimanê hatine hesab kirin. Her çiqas çend welatan zimanên xwemalî (welatên wekê Swahîlî, Yoruba, Igbo û Hausa) bi qanûnî nas kiribin jî piştê bidawîhatina kolonyalîzmê, hema hema hemî welatan zimanên fermî yên ku ji derveyî parzemînê derketine pejirandine. Li gelek welatan, îngilîzî û fransî ji bo ragihandinê di warên giştî de wekê zimanê hikûmetê, bazirganiyê, perwerde û wekê zimanê medyayê têne bikar anîn. Zimanê erebî, portûgalî, afrîkansî û zimanê spanî mînakên zimanan in ku bi koka xwe ji derveyî Afrîkayê ne û di îro de ji aliyê milyonan afrîkîyan ve, hem di warên giştî û hem jî di warên taybet de têne bikar anîn. Ji ber ku ew berê di bin parastina Almanyayê de bû, li Namibyayê zimanê almanî tê axavtin. Bi kêmanî ji pênc kesan yek ê ji afrîkîyan bi zimanên kolonyalîstên berê diaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://africa.businessinsider.com/local/lifestyle/a-comprehensive-list-of-all-the-english-speaking-countries-in-africa/hdp1610 |sernav=A comprehensive list of all the English-speaking countries in Africa |malper=Business Insider Africa |tarîx=2021-09-12 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Oluwole |pêşnav=Victor}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://theconversation.com/africa-and-the-french-language-are-growing-together-in-global-importance-179224 |sernav=Africa and the French language are growing together in global importance |malper=The Conversation |tarîx=2022-03-17 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-US |paşnav=Stein-Smith |pêşnav=Kathleen |doi=10.64628/AAJ.5v5xnss5g}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.babbel.com/en/magazine/how-many-people-speak-portuguese-and-where-is-it-spoken |sernav=How Many People Speak Portuguese, And Where Is It Spoken? |malper=Babbel Magazine |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Babbel.com |paşnav2=GmbH |pêşnav2=Lesson Nine}}</ref> Di heman demê de di salên dawî de hinek welat difikirin ku zimanên xwe yên fermî yên kolonyal ên berê ji holê rakin ku di nav van welatan de welatên wekê Malî, Burkina Faso û Nîjer hene ku di salên 2020an de zimanê fransî ku zimanê fermî yê berê bû bidawî kirine û zimanên xwemalî li wekê zimanê fermî bikar anîne û bi vê yekê re de navên kolanên kolonyal jî guhertine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/niger-downgrades-french-as-it-distances-from-its-colonial-past-with-a-new-official-language/ar-AA1Cub13?ocid=BingNewsVerp |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/mali-junta-renames-colonial-french-street-names-9bdfc394 |sernav=Mali Junta Renames Colonial French Street Names |malper=barrons |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en-us |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://qz.com/africa/2173650/new-wave-of-anti-colonial-populism-sweeps-francophone-africa |sernav=New wave of anti-colonial populism sweeps Francophone Africa&#xa0; |malper=Quartz |tarîx=2022-06-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en}}</ref> == Çand == Afrîka bi gelek çandên etnîkî dabeş bûye.<ref>{{Cite book |sernav=Khair El-Din Haseeb et al., The Future of the Arab Nation: Challenges and Options, 1 edition (Routledge: 1991), p.54}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Halim Barakat, The Arab World: Society, Culture, and State, (University_of_California_Press: 1993), p.80}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Tajudeen Abdul Raheem, ed., Pan Africanism: Politics, Economy and Social Change in the Twenty-First Century, Pluto Press, London, 1996.}}</ref> Vejînkirina çandî aliyek yekgirtî yê avakirina neteweyê piştî serxwebûnê pêk hatiye ku bi naskirina pêwîstiya bikaranîna çavkaniyên çandî yên ji bo dewlemendkirina pêvajoya perwerdehiyê, ku bi gelek awayan afirandina hawîrdoreke guncav hewce dike. Di demên dawî de, daxwaza ji bo girîngiyeke pir mezintir li ser aliyê çandî di hemî aliyên pêşketinê de her ku diçe zêdetir deng vedaye.<ref>{{Cite web |url=https://ocpa.irmo.hr/resources/docs/COMEDAFII_Unesco_EdCultRole-en.pdf |sernav=Education And Culture In Africa'S Quest For Development}}</ref> Hinek aliyên çandên kevneşopî di salên dawî de ji ber paşguhkirin û tepeserkirina ji aliyê rejîmên kolonyal û piştî-kolonyal ve kêm hatine bicih anîn. Wek mînak adetên afrîkî hatine kêm kirin û zimanên afrîkî di dibistanên mîsyonê de hatine qedexekirin<ref name=":5">{{Cite web |url=http://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0205208606.pdf |sernav=Pearsonhighered.com |roja-gihiştinê=2026-08-30 |archive-date=2015-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501070358/http://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0205208606.pdf |url-status=dead }}</ref> û di heman demê de kolonyalîstên wekê Leopold II yê Belçîkayê hewl daye ku afrîkîyan ji çanda pirjinî yê û sêrbaziyê dest bide berdan.<ref name=":5" /> F. Abiola Irele û Simon Gikandi diyar kirine ku nasnameya heyî ya wêjeya afrîkî di "hevdîtina trawmatîk a di navbera Afrîka û Ewropayê de" de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=African literature and the colonial factor |paşnav=Gikandi |pêşnav=Simon |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |rr=379–397 |isbn=978-1-139-05463-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Irele |pêşnavê-edîtor=F. Abiola |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-african-and-caribbean-literature/african-literature-and-the-colonial-factor/75EB9C067EFD344DD2B2323A31CA772E |paşnavê-edîtor2=Gikandi |pêşnavê-edîtor2=Simon |doi=10.1017/CHOL9780521832755.021}}</ref> Ji aliyekî din ve Mhoze Chikowero bawer dike ku afrîkîyan muzîk, reqs, giyanî û çandên din ên performansê bikar anîne ku xwe wekê ajanên çalak û rewşenbîrên xwemalî (ji nû ve) destnîşan bikin ku marjînalîzekirina kolonyalîzma xwe ji holê rakin û çarenûsa xwe ji nû ve diyar bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=African Music, Power, and Being in Colonial Zimbabwe |paşnav=Chikowero |pêşnav=Mhoze |weşanger=Indiana University Press |tarîx=2015-11-24 |isbn=978-0-253-01809-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o3y9CgAAQBAJ&pg=PA8}}</ref> Ji adara sala 2023an pê ve, 98 milkên afrîkî ji aliyê UNESCOyê ve wekê cihên Mîrata Cîhanê hatine navnîş kirin ku 54 ji wan cihên çandî, 39 cihên xwezayî û 5 jî cihên tevlihev in. Lîsteya Mîrata Cîhanê ya di Xetereyê de 15 cihên Afrîkî vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/africa/ |sernav=Africa |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Afrîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka| ]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8g464b65r7axvxr29ioear5aa59heck 0 31724 2090054 2002589 2026-09-01T04:44:46Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090054 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Niels Feijen NL.JPG }} '''Bîlardo''', '''bîlard'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} an jî '''[[bîlyard]]''' lîstikekê ku du kes an jî du tîm li dijî hev dilîzîn. Lîstik bi [[gokên bîlardoyê]] û bi [[îstakaya bîlardoyê]] (darê bîlyardoyê) li ser [[maseya bîlardoyê]] tê lîstin. Destpêkê lîstik bi tiqandina goka spî bi îstakaya bîlardoyê tê vekirin. Navê lîstika bîlardo ji peyva fransî ''bille'' tê, ku tê wateya ''goka biçûk'', gok, an jî xar. Peyva îro "bîlardo", ji peyva îtalî ''biliardo'' ya ku di zimanê tirkî re derbazî zimanê kurdî bûye. Bîlardo bi heta 35 awayên cude tê lîstin. Awayên herî hezkirî û popûler [[bîlardoya pool]], [[snooker]], [[carambolage]], [[bîlardoya îtalî]], [[bîlardoya rûsî]] û [[bîlardoya înglîzî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bîlardo| ]] [[Kategorî:Lîstikên bi gog]] [[Kategorî:Dahênên fransî]] bhqm3o3lv1qi5n8ywldbh4afrhb1atl 0 33026 2090050 1703556 2026-09-01T04:38:45Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090050 wikitext text/x-wiki '''Baleybelen''' (bi [[osmanî]]: ''Bâleybelen'', "zimanê ziman dide lala"), ji hêla [[Muhyî-i Gülşenî]] ve ([[1528]]-[[1604]]) ji bo agahiyên bawerî li avamê veşêri û ji bo zimana çanda hevparê [[Împeratoriya Osmanî]] çêke sala [[1574]] ên ve hatiye çêkirin. Ev zimanê çêkirî li gerdûnê seretayî ye. Muhyî, bi vê zimanî 200 berhem nivîsandîye. Dawiyê mirina Muhyî re bikaranîna baleybelen disekini. Li rojame berhemên vê [[zimanê çêkirî]] ya hatiye nivîsandin pir hindik mayîye. == Çavkanî == == Girêdaniya derve == * [http://www.islammedeniyeti.com Li Bâleybelenê Hetta Esperantoyê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Zimanên çêkirî]] [[Kategorî:​Wêjeya tirkî]] bsozl17aqxyecnl7dhcvrrrs2i9elkk 0 49559 2090066 1768849 2026-09-01T04:56:45Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090066 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Calvin Coolidge''' (jdb. {{Jidayikbûn|4|tîrmeh|1872}} – m. {{mirin|5|kanûna paşîn|1933}}) serokdewletê 30^em ê [[DYA]]'yê ye. Ew parêzerê aligirê [[komar]]ger bû. Di [[2ê tebaxê|2ê tebaxa]] 1923an de dibe serokdewlet û heta [[4ê adarê|4ê adara]] 1929an li ser postê xwe dimîne. Ji sedema mirina [[Warren G. Harding]] a ji nişka ve, ew dibe serokdewlet. Bi [[Grace Coolidge]] ''(berê Grace Goodhue)'' re zewicî û du zarokên wî çêbûn. Coolidge di sala 1933an de li [[Northampton, Massachusetts|Northampton]] a [[Massachusetts]]ê çû ser dilovaniya xwe.[[Wêne:Calvin Coolidge.jpg|thumb|Calvin Coolidge|çep]] {{Serokdewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{siyasetmedar-şitil}} [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] fen4w99vkafcmcjkpqxq6nnyhr8jdxh 0 50121 2090053 1833448 2026-09-01T04:44:30Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090053 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Eye_Fillet,_Grass-Fed_Beef.jpg|thumb|Çêtîka goştê dewarê]] [[Wêne:Steak_03_bg_040306.jpg|thumb|Çêtîk bo biraştinê tên amadekirin]] '''Bîftek''', '''çêtîk''', '''steak''', '''pariya goşt a pelî''', '''ziman''' ji çêtiyên [[goşt]]ê [[golik]]ê yan dewarê yên pirranî pan in (pehn) re dibêjin. Bîftek bêjeyeke [[fransî]] ye, derbasê romiyan ([[tirk]]), ji wan jî derbasê [[kurd]]an bûye. Ji bo biraştinê ye, goştê biraşte ye. Herwiha tê qelandin, davêjin firneyê jî. Bîftek ti marketan de pakêtkirî jî tê firotin. Li [[Ewropa]], [[Rûsya]], [[Çîn]] û bakurê [[Amerîka]]yê bêhtir tê xwarin, lewra jiyana nûjen mirov mecbûrê [[fastfood]] û biraşteyan dike. Li [[Kurdistan]]ê jî fastfood roj bi roj bipêşdikeve, pariyên kurdî cihê xwe ji bîftekên pakêtkirî yên marketan re dihêle. == Çima gotine ziman? == Li Ewropa û DYAyê aşxaneyên xwerû bîftekan difiroşin hene û bazara bîftekan mezin e. Bîftekên kurdî pelîn û tenik in. Berê bêjeya çêtîk û ji ber ku dişibe zimanê jî, ziman dihate bikaranîn. Bo mînak; "Ka zimanekê sor bike!". == Bîftekên ewropayiyan rengîn in == * Bîfteka ji goştê golikê * Bîfteka goştê berazê * Bîfteka permaliyan (kedanî, mamir, pûngalî, ajalên pînikê mirîş ûêd) * Bîfteka masiyê == Çavkanî == * Günther Bischoff, Bernd Schneider, Gerhard Bamberger, Klaus Bippes: ''Fleischverarbeitung. Fachkunde und Fachrechnen.'' Schroedel Schulbuchverlag GmbH, Hannover 1996, ISBN 3-507-91412-3 (almanî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên goştê]] [[Kategorî:Pêjgeha Ewropayê]] [[Kategorî:Xwarinên bigoşt]] [[Kategorî:Pêjgeha fransî]] [[Kategorî:Pêjgeha îtalî]] i7h17jo088t60btl0wp387v13uz1smo 0 52967 2089542 2046570 2026-08-31T17:04:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089542 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | bexş = [[Silîvana (bexş)|Silîvana]] | gundistan = [[Mirgewer]] | nifûs = 1040 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Bava''' an jî '''Bavan''' (bi [[farsî]]:''باوان'' Bavan) gundekî girêdayî navçeya [[Mirgewer]]ê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 181 xane û 1040 kes hene.<ref>[http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_census85/census85/natayej/abadifil/04.xls Portala neteweyî ya îstatîstikên Îranê]</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Mirgewerê}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Mirgewerê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mwkj8ka8oo05wudky5xy5efcynj600v 0 54942 2089958 2024840 2026-08-31T19:44:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089958 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çapan xwarû | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Îmam (gundistan)|Îmam]] | nifûs = 214 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çapan xwarû''', [[gund]]ekî gundistana [[Îmam (gundistan)|Îmama]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çapan xwarû 214 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 48 e. == Bibîne == * [[Îmam (gundistan)|Gundistana Îmam]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Îmamê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Îmamê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l3zchrl7kax319qpqj6241qhiusz3c8 0 54957 2089957 2024838 2026-08-31T19:44:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089957 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çapan serû | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Îmam (gundistan)|Îmam]] | nifûs = 184 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çapan serû''', [[gund]]ekî gundistana [[Îmam (gundistan)|Îmama]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çapan serû 184 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 44 e. == Bibîne == * [[Îmam (gundistan)|Gundistana Îmam]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Îmamê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Îmamê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4c59gybo76pg4q6j3qrnbjro0wqel7r 0 54958 2090073 2024903 2026-09-01T05:06:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090073 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çinare | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{Ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Îmam (gundistan)|Îmam]] | nifûs = 98 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinare<ref>{{GEOnet3|-3795415|Chenareh}}</ref>''', [[gund]]ekî gundistana [[Îmam (gundistan)|Îmama]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çinare 98 kes e<ref>{{Iran Census 2006|12}}</ref>. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan# |sernav=Language distribution: Kordestan Province |tarîx=2015 |malper=Iran Atlas |tarîxa-gihiştinê=22 adar 2021 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-arşîvê=31 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210131201827/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan }}</ref> == Bibîne == * [[Îmam (gundistan)|Gundistana Îmam]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Îmamê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Îmamê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1mqqgti26ntimwg5cnsssdwhgppnkul 0 54968 2089954 2024832 2026-08-31T19:44:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089954 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çallge | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Tîleko (gundistan)|Tîleko]] | nifûs = 79 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çallge''', [[gund]]ekî gundistana [[Tîleko (gundistan)|Tîlekoa]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çallge 79 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 14 e. == Bibîne == * [[Tîleko (gundistan)|Gundistana Tîleko]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Tîlekoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tîlekoyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jvtbgoqbx3uzi3a93i127lzr0s8lnsf 0 54983 2090074 2024906 2026-09-01T05:06:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090074 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çinare | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Xurrxurre (gundistan)|Xurrxurre]] | nifûs = 134 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinare''', [[gund]]ekî gundistana [[Xurrxurre (gundistan)|Xurrxurrea]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çinare 134 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 29 e. == Bibîne == * [[Xurrxurre (gundistan)|Gundistana Xurrxurre]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Xurxureyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xurxureyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hmfed6l6a805mgdgowwodp08g4b28pe 0 55023 2090118 2024917 2026-09-01T05:07:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090118 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çomellû | wêne = Çomellû village in kurdistan province of Iran.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Çomelûyê, 2013 | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Kulltepe (gundistan)|Kulltepe]] | nifûs = 479 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çomellû''', [[gund]]ekî gundistana [[Kulltepe (gundistan)|Kulltepea]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çomellû 479 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 90 e. == Bibîne == * [[Kultepe (gundistan)|Gundistana Kultepeyê]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwyeyê]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Kultepeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Kultepeyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 27fhwk0tz3tm8qicg4s59tfvlxs0wwy 0 55045 2090108 2024891 2026-09-01T05:06:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090108 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çîçî xwar | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Saḧêw (gundistan)|Saḧêw]] | nifûs = 147 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | koordînat = }} '''Çîçî Xwar''' gundekî bi ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqiz]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] ve ye. == Gelhe == Li gori [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala 2006an de hatiye hêjmartin, hejmara nifûsa gundê Çîçî Xwarê 147 kes bû. Herwiha hejmara malbatên li gund 28 malbat bûn. == Binêre == * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Sahewê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Sahêwê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k593as7g2je6zbtpnuppjxi0p1h1jfo 0 55051 2089973 2024857 2026-08-31T19:45:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089973 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çaxlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Çaxlû- Kurdistan- Iran.jpg | sernavê_wêne = Çaxlû | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Zêwye (navçe)|Zêwye]] | gundistan = [[Saḧêw (gundistan)|Saḧêw]] | nifûs = 382 | bilindahî_m = 1505 | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|17|34|N|46|33|4|E|display=inline, title}} }} '''Çaxlû''' ({{bi-fa|چاغرلو}}), [[gund]]ekî gundistana [[Saḧêw (gundistan)|Saḧêwa]] [[Zêwye (navçe)|navçeya Zêwyeê]] ye. Zêwye ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çaxlû 382 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 88 e. == Bibîne == * [[Saḧêw (gundistan)|Gundistana Saḧêw]] * [[Zêwye (navçe)|Navçeya Zêwye]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Sahewê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} {{Koord|36|17|34|N|46|33|04|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Sahêwê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ky34xt7roywbsep1t6owemslryl0l77 0 55103 2089983 2024865 2026-08-31T19:45:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089983 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çekuşe | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqiz]] | gundistan = [[Sera (gundistan)|Sera]] | nifûs = 82 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çekuşe''', [[gund]]ekî gundistana [[Sera (gundistan)|Seraa]] [[Navendiya Seqiz (navçe)|navçeya Navendiya Seqizê]] ye. Navendiya Seqiz ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çekuşe 82 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 21 e. == Bibîne == * [[Sera (gundistan)|Gundistana Sera]] * [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navçeya Navendiya Seqiz]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Serayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serayê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q7zdztg8brkqg0c11bodkb2fj14zgg3 0 55144 2090086 2024909 2026-09-01T05:06:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090086 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çiraxweys | navê_din = Çiraẍweys | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | şaristan = [[Seqiz (şaristan)|Seqiz]] | navçe = [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navendiya Seqiz]] | gundistan = [[Mîredê (gundistan)|Mîredê]] | demonîm = [[Çiraxweysî]], xelkê Çiraxweysê | nifûs = 174 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çiraxweys''', '''Çiraẍweys''', [[gund]]ekî gundistana [[Mîredê (gundistan)|Mîredê]] ya [[Navendiya Seqiz (navçe)|navçeya Navendiya Seqizê]] ye. Navendiya Seqiz ser [[Seqiz (şaristan)|şaristana Seqizê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çiraẍweysê 174 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e. == Bibîne == * [[Mîredê (gundistan)|Gundistana Mîredê]] * [[Navendiya Seqiz (navçe)|Navçeya Navendiya Seqiz]] * [[Seqiz (şaristan)|Şaristana Seqizê]] {{Bajar û gundên Mîredê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Mîredê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jdmugyljd850xdynwrnhl4a14wlozna 14 57076 2089300 1701650 2026-08-31T16:57:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Gundên Bakurê Kurdistanê]] ber bi [[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089300 wikitext text/x-wiki {{Hemû koordînat}} [[Kategorî:Adiyeman]] [[Kategorî:Gundên Bakurê Kurdistanê|Adiyeman]] [[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê|Adiyeman]] [[Kategorî:Gundên Tirkiyeyê|Adiyeman]] loyjtw0blqij4dkc48qqh1ww1kqihip 2089301 2089300 2026-08-31T16:57:25Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]] bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089301 wikitext text/x-wiki {{Hemû koordînat}} [[Kategorî:Adiyeman]] [[Kategorî:Gundên Bakurê Kurdistanê|Adiyeman]] [[Kategorî:Gundên Tirkiyeyê|Adiyeman]] b26zcsry2sivr4v767frfurixycdold 0 65601 2090067 1878869 2026-09-01T04:57:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2090067 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Osetî | wêne = Ossetian mosaic.jpg | wêne firehî = | ravek = [[Kosta Khetagurov]], [[Gaito Gazdanov]], [[Arsen Kocojty]],<br> [[Grigori Tokaty]], [[Valery Gergiev]], [[Veronika Dudarova]], [[Artur Taymazov]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 700,000<ref> https://www.refworld.org/docid/49749cb8c.html</ref> | salKom = 2020 | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe1 = 83.205 (bê Alanistanê) | sal1 = | çavk1 = <ref>[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls Russian Census 2010: Population by ethnicity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204011922/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls |date=2013-12-04 }} {{Ru icon}}</ref> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 20.000 - 50.000 | sal2 = | çavk2 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://lit.lib.ru/e/emelxjanowa_n_m/musulxmaneosetiinaperekrestkeciwilizacijchastxiiislamwosetiiistoricheskajaretrospektiwa.shtml |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2006-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060614233730/http://lit.lib.ru/e/emelxjanowa_n_m/musulxmaneosetiinaperekrestkeciwilizacijchastxiiislamwosetiiistoricheskajaretrospektiwa.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> https://web.archive.org/web/20090501214021/http://www.noar.ru/content_full.php?nid=164&binn_rubrik_pl_news=153</ref><ref> https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/goc-edeli-100-yil-oldu-ama-asetinceyi-unutmadilar-9679327</ref> | herêm3 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe3 = 14.385 (bê Alanistanê) | sal3 = | çavk3 = <ref> http://csem.ge/wp-content/uploads/2016/10/Infographics-Ethnic-Composition-of-Georgia-1926-2014.pdf</ref> | herêm4 = {{Ala|Tacîkistan}} | gelhe4 = 7.861 | sal4 = | çavk4 = <ref> https://web.archive.org/web/20130116004155/http://stat.tj/en/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355502192.pdf</ref> | herêm5 = {{Ala|Ûzbêkistan}} | gelhe5 = 5.823 | sal5 = | çavk5 = <ref> https://web.archive.org/web/20120106212632/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=4</ref> | herêm6 = {{Ala|Ukrayna}} | gelhe6 = 4.830 | sal6 = | çavk6 = <ref>http://www.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=75&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=4{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2023 }}</ref> | herêm7 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe7 = 4.308 | sal7 = | çavk7 = <ref> https://web.archive.org/web/20120103211816/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5</ref> | herêm8 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe8 = 2.066 | sal8 = | çavk8 = <ref> https://web.archive.org/web/20130313015500/http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html</ref> | herêm9 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe9 = 1,170 | sal9 = | çavk9 = <ref> https://web.archive.org/web/20120104081849/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7</ref> | herêm10 = {{Ala|Qirgizistan}} | gelhe10 = 758 | sal10 = | çavk10 = <ref> https://web.archive.org/web/20120107034908/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=11</ref> | herêm11 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe11 = 700 - 10.000 | sal11 = | çavk11 = <ref>https://jamestown.org/program/first-ethnic-ossetian-refugees-from-syria-arrive-in-north-ossetia-2/</ref> | herêm12 = {{Ala|Belarûs}} | gelhe12 = 554 | sal12 = | çavk12 = <ref> https://web.archive.org/web/20131018221300/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.11-0.pdf</ref> | herêm13 = {{Ala|Moldova}} | gelhe13 = 403 | sal13 = | çavk13 = <ref> https://web.archive.org/web/20160125044608/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9</ref> | herêm14 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe14 = 331 - 1.000 | sal14 = | çavk14 = <ref> https://web.archive.org/web/20120104081804/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=13</ref> | herêm15 = {{Ala|Lîtvanya}} | gelhe15 = 285 | sal15 = | çavk15 = <ref> https://web.archive.org/web/20170914034936/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20reģistrs/010717/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf</ref> | herêm16 = {{Ala|Letonya}} | gelhe16 = 119 | sal16 = | çavk16 = <ref> https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/217110/Gyv_kalba_tikyba.pdf/1d9dac9a-3d45-4798-93f5-941fed00503f</ref> | herêm17 = {{Ala|Estonya}} | gelhe17 = 116 | sal17 = | çavk17 = <ref> https://andmed.stat.ee/et/stat/</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSK11-03&ti=TSK11%2D03%2E+IEDZ%CEVOT%C2JU+NACION%C2LAIS+SAST%C2VS&path=../DATABASE/tautassk_11/2011.gada%20tautas%20skait%EE%F0anas%20provizoriskie%20rezult%E2ti/&lang=16 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-03-28 |archive-date=2012-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021170059/http://data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSK11-03&ti=TSK11%2D03%2E+IEDZ%CEVOT%C2JU+NACION%C2LAIS+SAST%C2VS&path=../DATABASE/tautassk_11/2011.gada%20tautas%20skait%EE%F0anas%20provizoriskie%20rezult%E2ti/&lang=16 |url-status=dead }}</ref> | herêm18 = | gelhe18 = | sal18 = | çavk18 = | herêm19 = | gelhe19 = | sal19 = | çavk19 = | herêm20 = | gelhe20 = | sal20 = <ref name="Ossetians">[http://ossetians.com/eng/ Ossetians]</ref> | çavk20 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê osetî|Osetî]]<br/> yê din: [[Zimanê rûsî|rûsî]] û [[Zimanê gurcî|gurcî]] | ol = Bi pîrani: [[Dêra ortodoks]] <br/> [[Watsdîn]] û [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = | gelheKom1 = [[Wêne:Flag of South Ossetia.svg|25px]] <div style="font-size:115%;">'''[[Alanistan]]'''<br>[[Alanistana Bakur|Bakur]] 490.310<ref name="Russian census">[http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 2002 Russian census]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2023 }}</ref><ref>(2007) PCGN Report "Georgia: a toponymic note concerning South Ossetia" (page 3)[http://www.pcgn.org.uk/Georgia%20-%20South%20Ossetia-Jan07.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221153653/http://www.pcgn.org.uk/Georgia%20-%20South%20Ossetia-Jan07.pdf |date=2014-02-21 }}.</ref><br> [[Alanistana Başûr|Başûr]] 445.310<ref name="Russian census"/> | wêne sernûçe = Navdarên osetî }} '''Osetî''' (bi [[zimanê osetî]]: ир, ирӕттӕ, ''ir, irættæ''; дигорӕ, дигорӕнттӕ, ''digoræ, digorænttæ'') gelekî [[îranî]] yê ku bi piranî li [[Kafkasya|Qefqasyaê]] dijî. Ew gel bi [[Zimanê osetî]] diaxivi wekî zimanêkî ji [[Zimanên îranî|Bakur-rojavayê zimanên îranî]] ye<ref> Lubotsky, Alexander (2010). Van Sanskriet tot Spijkerschrift Breinbrekers uit alle talen. Amsterdam: Amsterdam University Press. p. 34. ISBN 978-90-8964-179-3. </ref> û têkildariya xwe bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] heye.<ref> Salbiev, Tamerlan (2021). "KUỊRDALÄGON". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation.</ref> Xelkên xwe bi bawerî [[Xiristiyanî]] ye, lê hindekariya xwe [[Misilman]] li [[Tirkiye]] û di Sûriyê de ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/the-role-of-islam-in-north-ossetia-2/ |sernav=THE ROLE OF ISLAM IN NORTH OSSETIA |malper=Jamestown |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Kesên osetî ji welatê xwe re dibêjin „''Îriston''“ (bi [[gurcî]]: ''oseti'').<ref>Bell, Imogen. ''Eastern Europe, Russia and Central Asia'', p. 200.</ref><ref>Mirsky, Georgiy I. ''On Ruins of Empire: Ethnicity and Nationalism in the Former Soviet Union'', p. 28.</ref><ref>Mastyugina, Tatiana. ''An Ethnic History of Russia: Pre-revolutionary Times to the Present'', p. 80.</ref> == Etîmolojî == Osetî û Alanistanê navê xwe ji rûsan wergirtine, yên ku navên [[Zimanê gurcî|gurcî]] Osi û Osetî (welatê Osi ოსეთი) qebûl kirin.<ref> http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/23/02_shnirelman.pdf</ref> == Eşîrên osetî == [[Wêne: Ossetian tribes.png|thumb|Eşîretên osetî]] * [[Îron (eşîr)|Îron]], li başûrê Alanistanê dijîn û zaraveya Îron diaxivin. Ew beral çando komên xwe hene: Alagirî, Kurtatî, Tagaurî, Kûdar, Tûal, Urstual û Xsan. * [[Digoron (eşîr)|Digoron]], li rojavayê Alanistanê û bi [[Zaravaya Digorî|Zaravaya Dîgor]] diaxivin. * [[Lasi (eşîr)|Lasi]], koçeriya [[Mecaristan]]ê di sedsala 13an bûn. == Çand == Baweriyên xwemaliyên gelê Osetî bi eslê xwe ji gelê [[Sarmatî]] ve girêdayî dibejin, ku bi guhertoyek herêmî bi Folkloriya [[Ortodoks]] ve hatine hevrêz kirin, ku tê de hin xwedayên pûtperest bûne pîrozên [[Xristiyan]].<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |sernav=The Ossetes: Modern-Day Scythians of the Caucasus |paşnav=Foltz |pêşnav=Richard |tarîx=2021-12-30 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-7556-1845-3 |ziman=en }}</ref> Nart, Daredzant û Tsartsiat, wekî wêjeya bingehîn a mîtolojiya gelêrî li herêmê ne.<ref> Lora Arys-Djanaïéva "Parlons ossète" (Harmattan, 2004)</ref> == Dîrok == Di sedsala 8an de [[Padîşahiya Alanistanê|padîşahiya Alanî]] hevgirtî bû, ku di çavkaniyên serdemê de wekî Alanistan tê binavkirin, li çiyayên [[Çiyayên Qefqasê|Bakûre Qefqasyayê]], bi qasî li cîhê [[Çerkezîya|Çerkeziya]] û Osetiyayê Bakur- Alanistanê ya nûjen derketiya holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ossetians |sernav=Ossetians {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Di lûtkeya xwe de, Alanistan padîşahiyek navendî bû û hêzek leşkerî ya bihêz hebû û xwediyê aborîyek bihêz bû ku ji Rêya Îpekê sûd werdigirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factsanddetails.com/russia/Minorities/sub9_3d/entry-5115.html |sernav=OSSETIANS {{!}} Facts and Details |paşnav=Hays |pêşnav=Jeffrey |malper=factsanddetails.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Piştî êrîşên [[Împeratoriya Mongolan|Mongolan]] ên salan 1200an, erîşên û xelkên Alanî bêtir koçeriya [[Çiyayên Qefqasê|Çiyayên Qefqasyayê]] kirin, li wir wê sê komên Eşîr ava bûn; Hesin, Digoron û Kudar. Tê bawer kirin ku eşîrê [[Çasîk]] (eşîrek Alanî) koma çaremîn a dibe ku di sedsala 13an de koçî Mecaristanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 |sernav=South Ossetia profile |tarîx=2012-05-30 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Di dîroka nûjên de, Osetî beşdarî [[Pevçûnên Osetî-Îngûşî (1991-1992)]] û [[Pevçûnên Gurcistanê-Alanistanê (1918-1920, destpêka salên 1990-an)]] û di sala 2008an de di şerê Alanistana Başûr de di navbera [[Gurcistan]]ê û [[Rûsya]]yê de.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ossetians.com/eng/news.php?newsid=27 |sernav=Ossetians - Ossetian-Alanian history |malper=ossetians.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê osetî}} Zimanê Osetî ji şaxê îraniya rojhilatî (alanî) ya malbata [[Zimanên hind û ewropî|zimanên hind-ewropî]] ye.<ref> "Ossetians". Encarta. Microsoft Corporation. 2008.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Alan (kevnar)]] * [[Îranî|Ariyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alan (kevnar)]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Osetî| ]] j2556qktaa3q475y14aplcqn8xzf15v 0 65693 2090240 1766049 2026-09-01T05:09:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090240 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Dewlat abat | dewlet = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[horasan razavi(parêzgeh)|Horasan razavi]] | şaristan = [[Nişapur (şaristan)|Nişapur]] | navçe = [[Markazi(navçe)|Markazi]] | gundistan = [[Mazul]] | nifûs = 415 }} '''Dewllat abat''', navê yek ji [[gund]]ên gundistana [[Mazul]] li [[Markazi (navçe)|navçeya MarkaMarkaziyê]] ye. Markazi girêdayî [[Nişapur (şaristan)|şaristana Nişapur]] ye. == Hejmara rûniştvanan == Li gor [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê|serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê]] ku di sala [[2006]]'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dewlat abat 415 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 110 e. {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Îranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] az9gnfmc5nv8zrucsbmulmfvokzr7nr 0 67174 2090261 1745300 2026-09-01T05:09:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090261 wikitext text/x-wiki '''Dirole '''yan '''Dirrolle '''( [[Soranî]]: دڕۆڵە, [[Farisî]]: دروله) gundekî li herêma navendî ya başarê [[Bane (şaristan)|Baneyê]] ye. Serjimêra wê li gorî [[Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê]] ya sala 2006an 65 kes û 14 malbatan pêk dihê. == Wekî din == * [[Bane, Kurdistan]] * [[Lîsteya gundên Baneyê]] == Çavkanî == {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rsxoxzenllxlrhloilbz8zymfmygvb0 0 67182 2089332 2035660 2026-08-31T17:00:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089332 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Alot | navê_din = Allot | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = ) | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 916 | sala_nifûsê = [[2006]] | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Alot '''yan '''Allot '''([[soranî]]: ئاڵۆت, [[farisî]]: آلوت) gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]]yê. Li gorî[[Serjimariya Giştî ya Mirov û Malan a Îranê]] ya 2006an  hejmara niştîcihên wê 916 kes in û hejmara malan jî 187 e. Niştîcihên wê kurdên sunî [[şafiî]] ne. == Wekî din == * [[Bane]] * [[Lîsteya gundên baneyê]] == Çavkanî == {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n6gdaay4z8udtk4w0qku8vf3y8zrktb 0 73465 2089289 2020329 2026-08-31T16:07:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2089289 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Joseph-Louis Lagrange | wêne = Lagrange portrait.jpg | sernavê_wêne = Lagrange | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1736|01|25}} | cihê_jidayikbûnê = Torîno ([[Îtalya]]) | roja_mirinê = 10ê nîsana [[1912]] | cihê_mirinê = [[Parîs]] ([[Fransa]]) | hevwelatî = {{ala|Fransa}} | perwerde = | netewe = Îtalyan-Fransayî | pîşe = [[Matematîknas]], [[fîzîknas]] û [[stêrnasî|stêrnas]] | salên_çalak = | xebatên_navdar = | dê = | bav = | xelat = Yek ji 72 kesên ku navê wan li ser Barûya Eyfelê nivîsandiye ye. | malper = }} '''Joseph Louis Lagrange '''(jdb. 1736 - m. 10ê nîsana 1813an) [[matematîknas]] û [[Stêrnasî|stêrnasê]] [[îtalyan]] bû. Li gorî rayekê ew [[matematîknas]]ê herî mezin ê sedsala hijdehem e.<ref>W.W. Rouse Ball, 1908 Joseph Louis Lagrange (1736 - 1813)[http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Lagrange/RouseBall/RB_Lagrange.html], A short account of the history of mathematics, 4th ed.</ref> Ew beşekê jîna xwe li [[Prûsya]]yê, beşeke din jî li [[Fransa]]yê bihartiye. Ew ji teoriya hejmaran heta mekanîka esmanî xebatên girîng kiriye. Ew di sala 1766an de li ser qewîtiya Euler û d'Alembertê ve dest pê gerînendetiya matematîkê ya ''Akademiya Zanistan a Prûsyayê'' kir. Ew ji 20 sal pirtir li wê derê ma û di vî wextî de gelek berhem anî holê. Di heman katî de jî ew gelek xelat ji ''Akademiya Zanistan a Fransayê'' girt. Dozîneya wî ya ku di sala 1788an de li ser mekanîka analîtîkî kiribû, piştî Newtonê xebata herî berfireh bû û ev dozîne di sedsala nozdehem de ji bo pêşvebirina fizîka matematîkî pir alîkar bû.<ref>Lagrange, Joseph-Louis 1888–89. Mécanique Analytique, 4th ed., 2 vols. Paris: Gauthier-Villars et fils.</ref> == Jîna wî == Malbata wî îtalyan bû, belam li ber vê jî bav û kalên wî yên Fransayî hebûn. Di sala 1787an de wexta ku 51 salî bû ji Berlînê mala xwe bir Fransayê û li Fransayê bû endamê ''Akademiya Fransayî'' û heta dawiya jîna xwe li Fransayê ma. Ji ber vê yekê Lagrange carna wek [[Fransayî]] carna jî wek [[Îtalyan]] tê ramankirin. Di sala 1794an de wexta ku ''[[École polytechnique|École Polytechnique]]'' vebû, li wê derê profesorê analîz ê yekem bû. Lagrange di 10ê nîsana sala 1813an de li Parîsê mir û navê wî jî wekî navên endezyar, matematîkzan û zanyarên Fransayî, li ser [[Barûya Eyfelê]] hatiye nivîsandin. == Hevkêşeya Defransiyel a Lagrange == Lagrange di matematîkê de li ser hevkêşeyên defransiyel de gelek xebat kiriye û hevkêşeyekê bi navê wî jî heye. Hevkêşeya Lagrange bi vî awayî ye :: <math>y = xg(y')+ f(y')</math><ref>''Çözümlü Diferansiyel Denklem Problemleri'','''Doç.Dr. Erhan Pişkin''', rûpela 193yem</ref> Ji bo çareserkirina giştî ya vê hevkêşeyê, li gorî x'ê darişteya her du aliyê hevkêşeyê tê girtin. Lê belê di serî de ji bo ku di çareserkirinê de tevlihevî çê nebe, em ji darişteya y'ê re p bêjin.(<math>y'=p</math>) <math>{dy \over dx} = g(p) + xg'(p){dp \over dx}+f'(p){dp \over dx}</math> li vir derê ji bo ku em di serî ji <math>{dy \over dx}</math> re <math>p</math> gotibûn, em karin hevkêşeya xwe bi vî awayî binivîsin:<ref>''Çözümlü Diferansiyel Denklem Problemleri'','''Doç.Dr. Erhan Pişkin''', rûpela 194em</ref> <math>p = g(p)+ (xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> li vir derê heke em fonksiyona g yê girêdayî p bişeyinî aliyê din, hevkêşe wiha dibe: <math>p -g(p) =(xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> Ji vir derê: * Heke <math>p - g(p) = 0 </math> ê bibe, regeke reel ê hevkêşeyê dê hebe. Ev reg wek <math>p=a</math> tê terîfkirin û ev îfade di hevkêşeya Lagrangeê de bê nivîsandin, hevkêşeya nû dê bi vî awayî bibe: ** <math>y=xg(a)+f(a)</math> : Ev fonksiyonê ku ji neguhora kêfî re girêdayî nîn e, çareseriyeke tekane ye. * Heke <math>p -g(p)\neq0</math> bibe, hevkêşeya <math>p -g(p) =(xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> bi sererastkirinê tê vî halî: ** <math>{dx \over dp}-{g'(p) \over p-g(p)}x={f'(p) \over p-g(p)}</math> ** Bi çareserkirina vê hevkêşeya lîneer a ku li gorî x'ê hatiye nivîsandin, çareseriya <math>x=P(p,c)</math> tê bidestxistin. Di navbera ev îfade û hevkêşeyê de <math>p</math> ji navê tê rakirin û çareserî tê dîtin. == Jê cuda binêrin == * [[Hevkêşeya Defransiyel]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Akademiya Fransî ya Fenê]] [[Kategorî:Endamên Royal Society]] [[Kategorî:Matematîknasên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1813]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] mg8k76z8i3xua4upo1kdf876wh93kj9 2089290 2089289 2026-08-31T16:07:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2089290 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Joseph-Louis Lagrange | wêne = Lagrange portrait.jpg | sernavê_wêne = Lagrange | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1736|01|25}} | cihê_jidayikbûnê = Torîno ([[Îtalya]]) | roja_mirinê = 10ê nîsana [[1813]] | cihê_mirinê = [[Parîs]] ([[Fransa]]) | hevwelatî = {{ala|Fransa}} | perwerde = | netewe = Îtalyan-Fransayî | pîşe = [[Matematîknas]], [[fîzîknas]] û [[stêrnasî|stêrnas]] | salên_çalak = | xebatên_navdar = | dê = | bav = | xelat = Yek ji 72 kesên ku navê wan li ser Barûya Eyfelê nivîsandiye ye. | malper = }} '''Joseph Louis Lagrange '''(jdb. 1736 - m. 10ê nîsana 1813an) [[matematîknas]] û [[Stêrnasî|stêrnasê]] [[îtalyan]] bû. Li gorî rayekê ew [[matematîknas]]ê herî mezin ê sedsala hijdehem e.<ref>W.W. Rouse Ball, 1908 Joseph Louis Lagrange (1736 - 1813)[http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Lagrange/RouseBall/RB_Lagrange.html], A short account of the history of mathematics, 4th ed.</ref> Ew beşekê jîna xwe li [[Prûsya]]yê, beşeke din jî li [[Fransa]]yê bihartiye. Ew ji teoriya hejmaran heta mekanîka esmanî xebatên girîng kiriye. Ew di sala 1766an de li ser qewîtiya Euler û d'Alembertê ve dest pê gerînendetiya matematîkê ya ''Akademiya Zanistan a Prûsyayê'' kir. Ew ji 20 sal pirtir li wê derê ma û di vî wextî de gelek berhem anî holê. Di heman katî de jî ew gelek xelat ji ''Akademiya Zanistan a Fransayê'' girt. Dozîneya wî ya ku di sala 1788an de li ser mekanîka analîtîkî kiribû, piştî Newtonê xebata herî berfireh bû û ev dozîne di sedsala nozdehem de ji bo pêşvebirina fizîka matematîkî pir alîkar bû.<ref>Lagrange, Joseph-Louis 1888–89. Mécanique Analytique, 4th ed., 2 vols. Paris: Gauthier-Villars et fils.</ref> == Jîna wî == Malbata wî îtalyan bû, belam li ber vê jî bav û kalên wî yên Fransayî hebûn. Di sala 1787an de wexta ku 51 salî bû ji Berlînê mala xwe bir Fransayê û li Fransayê bû endamê ''Akademiya Fransayî'' û heta dawiya jîna xwe li Fransayê ma. Ji ber vê yekê Lagrange carna wek [[Fransayî]] carna jî wek [[Îtalyan]] tê ramankirin. Di sala 1794an de wexta ku ''[[École polytechnique|École Polytechnique]]'' vebû, li wê derê profesorê analîz ê yekem bû. Lagrange di 10ê nîsana sala 1813an de li Parîsê mir û navê wî jî wekî navên endezyar, matematîkzan û zanyarên Fransayî, li ser [[Barûya Eyfelê]] hatiye nivîsandin. == Hevkêşeya Defransiyel a Lagrange == Lagrange di matematîkê de li ser hevkêşeyên defransiyel de gelek xebat kiriye û hevkêşeyekê bi navê wî jî heye. Hevkêşeya Lagrange bi vî awayî ye :: <math>y = xg(y')+ f(y')</math><ref>''Çözümlü Diferansiyel Denklem Problemleri'','''Doç.Dr. Erhan Pişkin''', rûpela 193yem</ref> Ji bo çareserkirina giştî ya vê hevkêşeyê, li gorî x'ê darişteya her du aliyê hevkêşeyê tê girtin. Lê belê di serî de ji bo ku di çareserkirinê de tevlihevî çê nebe, em ji darişteya y'ê re p bêjin.(<math>y'=p</math>) <math>{dy \over dx} = g(p) + xg'(p){dp \over dx}+f'(p){dp \over dx}</math> li vir derê ji bo ku em di serî ji <math>{dy \over dx}</math> re <math>p</math> gotibûn, em karin hevkêşeya xwe bi vî awayî binivîsin:<ref>''Çözümlü Diferansiyel Denklem Problemleri'','''Doç.Dr. Erhan Pişkin''', rûpela 194em</ref> <math>p = g(p)+ (xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> li vir derê heke em fonksiyona g yê girêdayî p bişeyinî aliyê din, hevkêşe wiha dibe: <math>p -g(p) =(xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> Ji vir derê: * Heke <math>p - g(p) = 0 </math> ê bibe, regeke reel ê hevkêşeyê dê hebe. Ev reg wek <math>p=a</math> tê terîfkirin û ev îfade di hevkêşeya Lagrangeê de bê nivîsandin, hevkêşeya nû dê bi vî awayî bibe: ** <math>y=xg(a)+f(a)</math> : Ev fonksiyonê ku ji neguhora kêfî re girêdayî nîn e, çareseriyeke tekane ye. * Heke <math>p -g(p)\neq0</math> bibe, hevkêşeya <math>p -g(p) =(xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> bi sererastkirinê tê vî halî: ** <math>{dx \over dp}-{g'(p) \over p-g(p)}x={f'(p) \over p-g(p)}</math> ** Bi çareserkirina vê hevkêşeya lîneer a ku li gorî x'ê hatiye nivîsandin, çareseriya <math>x=P(p,c)</math> tê bidestxistin. Di navbera ev îfade û hevkêşeyê de <math>p</math> ji navê tê rakirin û çareserî tê dîtin. == Jê cuda binêrin == * [[Hevkêşeya Defransiyel]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Akademiya Fransî ya Fenê]] [[Kategorî:Endamên Royal Society]] [[Kategorî:Matematîknasên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1813]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] sbywsyjkgjhp5jxg6fsim7hxlat45s8 0 74258 2089277 1847639 2026-08-31T13:55:36Z ~2026-39134-08 168620 (Psychoanalysis) 2089277 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} Derûnkolerî li ser xebatên Sigmund Freud ên ku li ser bîrdoziya derûnnasiyê û rêbazên wê hatiye ava kirin. Derûnkolerî weke teknîkeke derûndermaniyê, dixwaze ku prosesa zihnî ya derhiş û têkiliyê wê derxîne holê.Armanca Kolîner, ew tiştên ku di binhişê mirov hatine tomar kirin û jiyana rojana ya nexweş dixe xeterê, bi rêya vegûhêziya nexweş kolînerê nexweş wan sererast dike û pêwendiyên çewt tên sererastkirin. {{Kontrola otorîteyê}} rl4abphfwxs72issn3f2vs2mpdvqwn3 2089730 2089277 2026-08-31T17:25:18Z MikaelF 935 2089730 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}} '''Derûnkolerî''', an jî '''psîkanalîz''', li ser xebatên [[Sigmund Freud]] ên ku li ser bîrdoziya derûnnasiyê û rêbazên wê hatiye avakirin. Derûnkolerî weke teknîkeke derûndermaniyê, dixwaze ku prosesa zihnî ya derhiş û têkiliyê wê derxîne holê. Armanca kolîner, ew tiştên ku di binhişê mirov hatine tomarkirin û jiyana rojana ya nexweş dixe xeterê, bi rêya vegûhêziya nexweş kolînerê nexweş wan sererast dike û pêwendiyên çewt tên sererastkirin.{{Çavk}} {{Çk}} {{şitil}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Psîkanalîz]] 8uywzlsjt3tro9jfv50kllhcb12801v 2089731 2089730 2026-08-31T17:26:21Z MikaelF 935 2089731 wikitext text/x-wiki {{Bêçavanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Derûnkolerî''', an jî '''psîkanalîz''', li ser xebatên [[Sigmund Freud]] ên ku li ser bîrdoziya derûnnasiyê û rêbazên wê hatiye avakirin. Derûnkolerî weke teknîkeke derûndermaniyê, dixwaze ku prosesa zihnî ya derhiş û têkiliyê wê derxîne holê. Armanca kolîner, ew tiştên ku di binhişê mirov hatine tomarkirin û jiyana rojana ya nexweş dixe xeterê, bi rêya vegûhêziya nexweş kolînerê nexweş wan sererast dike û pêwendiyên çewt tên sererastkirin.{{Çavk}} {{Çk}} {{şitil}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Psîkanalîz]] 1pyct95kvr7x6ew822fysuptkjmwq9x 2089732 2089731 2026-08-31T17:28:49Z MikaelF 935 2089732 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Yekkirin|[[Psîkoanalîz]]}} {{Agahîdanka giştî }} '''Derûnkolerî''', an jî '''psîkanalîz''', li ser xebatên [[Sigmund Freud]] ên ku li ser bîrdoziya derûnnasiyê û rêbazên wê hatiye avakirin. Derûnkolerî weke teknîkeke derûndermaniyê, dixwaze ku prosesa zihnî ya derhiş û têkiliyê wê derxîne holê. Armanca kolîner, ew tiştên ku di binhişê mirov hatine tomarkirin û jiyana rojana ya nexweş dixe xeterê, bi rêya vegûhêziya nexweş kolînerê nexweş wan sererast dike û pêwendiyên çewt tên sererastkirin.{{Çavk}} {{Çk}} {{şitil}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Psîkanalîz]] fp6re0bx6q1mgekpcchfaef2aseh3tp 0 81199 2089376 2068698 2026-08-31T17:00:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089376 wikitext text/x-wiki '''Armerde''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kxteimqsfr7fvcz76gwpma6wtm4p2hl 0 81203 2089855 2068699 2026-08-31T19:42:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089855 wikitext text/x-wiki '''Buên Jêr''', navê yek ji [[bajar]]ên li [[parêzgeh]]a [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistanê]] ye, ser bi [[Rojhilatê Kurdistanê]] ve. Girêdayî dewleta [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Kurdistan (parêzgeh)}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)| ]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eh7xudm3zn8y2n8q4c7uzlxjdf7m3ku 0 84518 2090068 2015786 2026-09-01T04:58:03Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090068 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Camila Cabello | wêne = Camila Cabello 2018.png | sernavê_wêne = Camila Cabello 2018 | paşbingeh = solo_singer | cure = [[Pop]], [[R&B]] | pîşe = Stranbêj | malper = {{URL|https://camilacabello.com}} | salên çalak = }} '''Camila Cabello''' an jî '''Karla Camila Cabello Estrabao''' ({{Dîrok|3|adar|1997}}, [[Cojimar]], [[Kûba]]) [[stranbêj]] û [[strannivîs]]eke [[Amerîkan|amerîkî]] ye ku bi eslê xwe [[kûbayî]] ye. Karla Camila Cabello Estrabao ({{Dîrok|3|adar|1997}}) Stranbêj û lîstikvanê Kubayê û amerîkî ye. Ew wek endamên koma keçan Fifth Harmony, ku li ser The X Factor USA di sala 2012an de hate damezirandin, rabû ser girîngiyê û bi Syco Music û Epic Records re peymanek tomara hevbeş îmze kir. Dema ku di Faremîn Harmony de, Cabello dest bi sazkirina hevkariyên "Ez dizanim Tu Summeri Tiştê Hêlîn kir" bi Shawn Mendes, û "Tiştên xirab" re bi Machine Gun Kelly re, xwe wekî hunermendek solo damezrand û gihîştina hejmarê çar dinBillboard Hot 100ê de bidestxist. Piştî derketina komê di dawiya sala 2016an de, Cabello çend hevkarên din çêkir, di nav de "Hey Ma" ji aliyê Pitbull û J Balvin ji bo fonksiyona dengbêjê Fate, û pêşbirka wî ya yekem solo "Crying in the Club" heye. Albûma studyoyên pêşîn a Cabello, Camila (2018), li ser tabloya Billboard 200 gihîşt jimara yekê. Albûma popê ya muzîka Latînî ya bi bandor ji hêla rexnegiran ve baş hat pêşwaz kirin, û ji hêla Komeleya Pîşesaziya ordingandiniyê ya Amerîka (RIAA) ve belgeyek Platinum wergirt. Serekê wê yê pêşîn "Havana" di gelek welatan de di nav lîsta Dewletên Yekbûyî yên Amerîka û Brîtanya de derket ser dikê. single a bi navê "Never Be the Same" di piraniya welatan de gihîşte lîsteya top 10ê. Duellê Cabello ya sala 2019an de bi Mendes re, "Señorita", bû yeka wî ya duyemîn wekî hunermendê serekî ji bo topbarankirina Billboard Hot 100, û di heman demê de gihîştiye hejmarek yekem li welatên Ewropî. Albûma wê ya duyem a studyoyê, Romance (2019), li Kanada di pileya Billboard 200 û li Kanada de jî yek hejmar derket. Cabello tê pêşbînîkirin ku di fîlmek pêşbirkê ya Cinderella (2021) de, ji bo Sony Pictures, tê pêşandan. Cabello li ser platformên muzîkê bi mîlyaran sterlîna berhev kiriye. Wê li gorî Federasyona Navneteweyî ya Pîşesaziya Fonografî (IFPI) de bû yekîneya dîjîtal a sala 2018an. Cabello li seranserê kariyera xwe de gelek xelat bidestxistî, di nav de du xelatên Grammy Latînî, pênc Xelatên Muzîka Amerîkî, û yek Xelata Muzîka Billboard. Wê jî sê berendamên Grammy xelat wergirtiye. == Jînenîgarî == Cabello li Havana, Kûba ji dêûbavê xwe Sinuhe Estrabao û Alejandro Cabello hate dinyayê, û li bajarê Cojímar ê li rojhilata Havana mezin bû. Bavê wê li bajarê [[Meksîko]] ji dayik bû û meksîkî ye ku koçî Kûbayê bûye. Xwişkek wê yê jê piçûktir bi navê Sofi heye. Ji bo piraniya destpêka jiyana xwe, Cabello û malbata wê di navbera Havana û bajarê Meksîko de diçûn û dihatin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.capitalfm.com/artists/camila-cabello/empowering-message-instagram/ |sernav=Camila Cabello's Empowering Message About Her Sister Is So Important |malper=Capital |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-03-24 }}</ref> Gava Cabello gihîşt pênc salî ya xwe, ew bi diya xwe re ji Miami, Florîda, Dewletên Yekbûyî vedigere. Bavê wê di wê demê de nikaribû vîzê bistîne, û nêzî 18 meh şûn de bi malbatê re hat cem hev. Hemwelatîbûna amerîkî ya Cabello di 2008an de dest pê kir. Ew beşdarî Dibistana Bilind a Miami Palmetto bû, lê di sala dibistana 2012–2013an de, dema ku ew di pola 9an de bû, çû kariyera stranbêjiyê. Wê piştre jî dîplomaya dibistana xwe ya bilind bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepalmettopanther.com/qa-with-palmetto-student-camila-cabello/ |sernav=Q&A with Palmetto student Camila Cabello |paşnav=Arguelles |pêşnav=Victoria |malper=The Panther |tarîxa-gihiştinê=2020-03-24 }}</ref> == Dîskografî == * Camila (2018) * Romance (2019) == Fîlmnîgarî == === Fîlm === * 2018: Taylor Swift: Reputation Stadium Tour Herself Concert film * 2020: Cinderella == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Camila Cabello| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Jinên kûbayî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêjên kûbayî]] [[Kategorî:Stranbêjên popê yên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên jin]] gsug8657uu494d032nimwu9m24ura1y 0 86536 2090059 1924085 2026-09-01T04:48:30Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090059 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Brooklyn_Museum_-_Battle_of_Karbala_-_Abbas_Al-Musavi_-_overall.jpg|thumb|250x250px|Wêneyek di derbarê komkujiya Kerbelayê]] '''Bûyera Kerbela''', yan jî '''Komkujiya Kerbelayê''', di sala [[680]]an (Hîcrî 61, 10 Muharrem) de di navbera artêşek biçûk ya neviyê [[Muhemmed]] pêxember, [[Huseyn bin Elî|Huseyn bîn Elî]] û artêşa xelîfeyê dewleta Emewiya [[Yezîd I|Yezîd]] de qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tarihiolaylar.com/tarihi-olaylar/kerbela-olayi-98 |sernav=Kerbela Olayı |malper=Tarihi Olaylar |tarîxa-gihiştinê=2020-05-18 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808061521/https://www.tarihiolaylar.com/tarihi-olaylar/kerbela-olayi-98 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kuştina Hûseyin ku kurê keça Mihemed Fatima û kurê pismamê Mihemed Elî ye, her sal di roja Aşûrayê de ji aliyê Şîeyan ve tê bîranîn. Ji aliyê din ve sunnî van rojan bi nimêj û mewlîdê derbas dikin jiber ku aliyê sunî şîngirtinê rast nabînin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.karar.com/guncel-haberler/kerbela-olayi-nedir-262776 |sernav=Kerbela Olayı nedir nasıl gerçekleşti? Hz. Hüseyin nasıl şehit edildi? Son dakika haberleri |malper=Karar.com |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2020-05-18 }}</ref> == Destpêka bûyerê == Dema ku di sala 632an de pêxemberê îslamê [[Muhemmed]] dimire, fikara ku dê kî bibe berpirsiyarê civaka [[îslam]]ê qewimî. Qismek ji misilman yekemcar xelîfetî ya [[Ebûbekir]] qebûl kirin. Piştî [[Ebûbekir]], [[Omer]], [[Osman]] û [[Elî]], bûn xelîfeyê Îslamê.<ref name=":0"/> == Bûyera yekem == Piştî ku [[Osman]] di sala 656an de ji alîyê serhildanan ve hat kuştin, Elî bû xelîfe û derbasê rêveberiya civaka Îslamê bû Piştre, kurê apê Osman, [[Muawiye I|Muawiye]], û Talha, Zübeyr, Aişe û çend xizmên din ên Osman xwestin ku Elî ji kujeran bibîne û ji wan qisas bê xwestin. Elî ji wan xwest ku li benda ji bo demekê bicîh bisekinin. Piştê vê xwesteka Elî, Muaviye, Talha, Zübeyr û [[Eyşe|Aîşe]] ji Elî xeyîdîn. Piştê demek Talha û Zubeyr li hemberê Elî artêşek berhev kirin. Elî, vê yekê wekî serhildan pejirand, bi artêşê xwe ve çû cihê bûyerê. Di destpêkê de şer tunebû lê piştê demekê rewş aloz bû û di navbera herdû artêşa de pêşî şerê devkî û piştre şerekî dijwar di navbera leşkerên herdu aliyan de derket. Di şer de Talha û Zubeyr hatin kuştin. Asîye jî li ser xwestina Elî şandin bajarê Medîneyê. Piştê ev bûyer, Muawîye, li hemberê Elî xelîfetî ya îlankir û civaka Îslamê di navbera Elî û Muawîye de bû du beş. == Kuştina Elî û rêveberiya Muawîye == [[Wêne:Battle_of_Karbala.jpg|thumb|259x259px|Wêneyek li ser Bûyera Kerbela hatiye çêkirin]] Piştê 5 sal Xelîfetî ya Elî de, Elî ji aliyê xarîcî yek bi navê Abd’ûr-Rahmân İbn-i Mûlcem bi komplogerî yek heta kuştin û xelîfetî 20 sal ma ji Muawiye re. Dema ku Muawiya li jiyanê bû, ji alîgirên xwe û ji gelên Hîjaz daxwaz kir ku bi kurê wî Yezîd re dilsoz bin. Lêbelê, hinek alîgir û gelên Hîjaz ji vê daxwazê nerazîbûnên xwe nîşan da û gotin em vê yekê napejirînin sedem jî peymana ku bi Huseyn bîn Elî re hatiye çêkirin destnîşan kirin. Li ser vê yekê, Muawiye dev ji xwestina xwe berda. Pîştê ku Muawiye di sala 680an de mir, Yezîd xwe xelîfe îlankir û derbasê ser rêveberiyê bû. == Dema Yezîd I û rêveberiya wî == Yezîd rêveberiyê desteserkir û nameyek waliyê [[Medîne]]yê re şand , bal kişand ku guhlêbûna Huseyîn bîn Alî ne, ya wê bikirin. Kesê ku bi gutin wê neke wê bi canê xwe berdel bide. Di vê navberê de, Huseyîn nameyên Kufaiyan distîne ku dilsoziya xwe pêşkêşî yê Huseyn bîn Elî re dikirin. Wan got ku ew ê piştgîriyê bidin Huseyn. Eger Huseyn bê Kufa û xelîfetî ya xwe dîyar bike ewê piştgiriya Huseyn bikin. Huseyîn van pêşnîyaran piştrast bû û fikirî ku alîgirên wî li Kufa yê gelekbin. Huseyn û nêzîkê 70 kes aligirê wê û malbata xwe ve ber bi Kufa ve meşiyan. Lê ya rastî aligirê Kufayê wekê dexmînkirina Hûseyn tunebû, qêm derket. Alîgirên Huseyn bîn Elî ya Kufeyî li Kufayê ji alîyê pirranî ya alîgirên Yezîd ve hatin tepisandin. == Şerê navbera Huseyn û Omer bîn Sad de == Bi vegerîna Huseyîn li bajarê Kerbelayê, Waliyê Yezîd, Îbnî Ziyad nêzîkê 30 hezar leşker şand ser Huseyn. Leşkeran dor li kampê Hûseyn û alîgirê wî girt û dest bi axaftina kirin. Huseyn ji wan xwest ku dorpêç were rakirin û destûr bê dayîn ku malbata wî û alîgirên wî ji Îraqê derkevin. Fermandarê artêşê, Omer bin Sa'd, ev pêşniyaz dît û vê xwestekê ji fermandarê bilindtirîn artêşa xwe re şand. Ev pêşkêşî ji hêla Îbnî Ziyad ve jî hate pejirandin lê ji hêla Emewîyan Şîmr bîn Zî'l-Cevşen, Bahterî bîn Rebîa û Şeys bîn Rebîa ku di rêveberiya Yezîd de xwedî gotinin, dijberî vê xwestekê derketin. Wan ji Omer bin Sa'd re got, Huseyn û kesên pê re yan dê bê kuştin yan jî Omer bîn Sad berdîla vî yekê bi canê xwe bide. Di 7ê meha Muharremê de, Omer bin Sa'd kampê dorpêç kir û çavkanîyên avê li ser wargehê qut kir. Di 9ê meha Muharremê de, ava xwarinê ya kampê xilas bû. Ji Huseyn û alîgirên wê re tenê vebijêrka şer yan jî radestî dimîne. Huseyn bîn Elî, ji Omer bîn Sad jibo xweavêtêna Xwedê (îbatet) destûr xwest. Piştê ev xwestek ji aliyê Omer bîn Sad ve hate pejirandin, Huseyn bîn Elî destûr nda alîgirên xwe re got kesê ku dixwazê biçî dikarê di tarîya şevê de here. Dibe sibe lê tu kes alîgirên Hûseyn terka wî nekiribûn. Dotira rojê, Huseyn bîn Elî nêzî xetên pêşîn ya artêşa Omer bîn Sad bûn axivî ji leşker û kesên wî nasdike re axivî û jiwan xwest ku ew nebin sedema şer. Huseyn, bi axaftinek dirêj bang li leşkerên Omer bîn Sad kir. Axaftin Huseyn bîn Elî li li ser leşkerê Omer bîn Sad bi bandor bû fermandarê bi navê Hûr derbasê hêla Huseyn bû. Omer bîn Sa'd ji ber tirsa guhertina fikrên leşker û alîgirên tîra yekem avêt û şerê da destpêkirin û bi destpêka şer re ji aligirên Îbn Sad, Temîm bîn Kahta û Zeyd bîn Ebtahî û hejmarek leşker, ji aligirên Huseyn bîn Elî Fermandar Hûr, Hebîb bîn Mezahîrb, Kurê Huseyn bîn Elî Elî el-ekber, kurê Hesen bîn Elî Qasim bîn Hesen û hilgirê alê Abbas bi derbê şûran hatin kuştin. Di şer de ergûşa kur ku kurê Huseyn bîn Elî bû bi nîşangirtina tîr a Hurmala bîn Kâhîl hate kuştin. == Kuştina Huseyn bîn Elî == Piştê definkirina dergûşa kur û çend mirîyên din Huseyn çarek din dîsa derket hemberê artêşa Omer bîn Sad û bang li leşkerên wî kir ku dest ji şer berdîn lê bi fermandana fermandarê artêşa [[Omer bîn Sad]] Şimr bin Zî'l Cewşen, êrîşek mezin pêk hat di vê êrîşê de Huseyn bîn Elî bi derba şûrê Sînan bîn Enes en-Nehaiû anjî Şimr bin Zi'l Cevşen hate kuştin. Huseyn û kesê aligirên xwe di vê êrîşa dawîyê de hemî hatin kuştin. Laşê Huseyn û 72 kesên pêre hatin kuştin li bin lingên hespên artêşa Yezîd hatin pêpeskirin. Rojek piştê şer laşê Hûseyn û 72 kesan ji aliyê gudîyên gudê El-Qadiriyê ve hatin definkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Elewîtî}} <ref>[https://www.vanhavadis.com/haber/5761046/kerbela-olayi-nedir-kerbela-olayi-nasil-gerceklesti Kerbela olayı nedir?] [https://www.vanhavadis.com/ Van Havadis]</ref> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Şiîtî]] [[Kategorî:680]] t8336ozczrbo187t78wtwjcuu44w5t3 0 88317 2090063 1751063 2026-09-01T04:52:26Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090063 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Cacermê | navê_din = | navê_fermî = | wêne = North Khorasan.svg | sernavê_wêne = Navçeyên Xorasana Bakur | welat = <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Xorasana Bakur (parêzgeh)|Xorasana Bakur]] | serbajar = [[Cacerm]] | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = {{Koord|36|57|00|N|56|22|48|E|display=inline, title}} }} '''Cacerm''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Xorasana Bakur (parêzgeh)|Xorasana Bakur]] ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda navçeyê bajarê Cacerm e. == Nahiyeyên navçeya Cacermê == {{Beşa vala|tarîx=nîsan 2024}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Xorasana Bakur}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur]] [[Kategorî:Avabûnên 1997an li Îranê]] sovukj2wryzjp4iom5lmy8a6lba2xby 0 88426 2090061 1751062 2026-09-01T04:48:59Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090061 wikitext text/x-wiki '''Bûyînzehra''' yek ji navçeyên parêzgeha [[Qazwên (parêzgeh)|Qazwên]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bûyînzehra e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Parêzgeha Qazwênê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Navçeyên parêzgeha Qazwênê]] [[Kategorî:Avabûnên 1996an li Îranê]] e5pqw5j5alidwuhi2lj2rk4enoyrjr9 0 90540 2089549 2040965 2026-08-31T17:04:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089549 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Baxça cûx''' ({{Bi-fa|باغچه جوق}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara [[Makû]] li [[Azerbaycana Rojava]] ya [[Îran]]ê ye .Gelê vî gundî piranî bi kurdiya kurmancî diaxivin. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3.860 kes (1.012 malbat) bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Makûyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Makûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 16etj1c4ima637imf0rr1r60rt3butc 0 90556 2089923 2040956 2026-08-31T19:44:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089923 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cil | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|جل}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Makû (navçe)|Makû]] | nahiye = Navend | gundistan = | nifûs = 20 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Cil''' ({{bi-fa|جل}}) gundekî ser bi beşa navenda bajarê [[Makû (navçe)|Makû]] li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. Gelê vî gundî bi kurdiya kirmancî diaxivin. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 20 kes (5 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Makûyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Makûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a9tjm308at0iam87vj8fczvxqlmxick 0 90728 2089475 1745216 2026-08-31T17:03:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089475 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Baba nûr | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|بابانور}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[çaldiran (şaristan)|çaldiran]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 237 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Baba nûr''' ({{bi-fa|بابانور}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara çaldiranê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 237 kes (52 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaldiranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j9hu1d2twqo9eukowgo3je6kiclfqr7 0 90738 2089888 1745285 2026-08-31T19:42:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089888 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cegenlû | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|جگنلو }} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[çaldiran (şaristan)|çaldiran]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 97 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Cegenlû''' ({{bi-fa|جگنلو }}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara çaldiranê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 97 kes (21 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaldiranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dmzpzxtqvm0snhf4ukdhtl29q3g9epz 0 90741 2089901 1745287 2026-08-31T19:43:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089901 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ceng tepe | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|جنگ‌تپه}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[çaldiran (şaristan)|çaldiran]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 166 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Ceng tepe''' ({{bi-fa|جنگ‌تپه }}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara çaldiranê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 166 kes (36 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaldiranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 47rsng4sja0kbttyam576oevjsptbzb 0 91061 2089992 1745694 2026-08-31T19:45:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089992 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çeqmaqlûyê sofla | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|چخماقلوی سفلی}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[puldeşt (şaristan)|puldeşt]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 1678 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Çeqmaqlûyê sofla''' ({{bi-fa|چخماقلوی سفلی}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara puldeştê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 1687 kes (395 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Puldeştê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] er0lqi47tvsbfol3yanur2i0jbd5ap5 0 91063 2090179 1658253 2026-09-01T05:08:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090179 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Daylan Kendî | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|دایلان‌کندی}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Puldeşt (navçe)|Puldeşt]] | nahiye = Navend | gundistan = | nifûs = 1069 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Daylan Kendî''' ({{bi-fa|دایلان‌کندی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Puldeştê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1069 kes (180 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Puldeştê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l27u0otnhrptif0r7datp0iv51qgdsy 0 91302 2089440 1750063 2026-08-31T17:02:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089440 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Axmezara Kurd | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|آغ‌مزار کرد}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Çaypare (navçe)|Çaypare]] | nahiye = Navend | gundistan = | demonîm = [[Axmezarî]], xelkê Axmezarê | nifûs = 134 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Axmezara Kurd''' ({{bi-fa|آغ‌مزار کرد}}) gundekî ser bi beşa navenda bajara Çaypareyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî Serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016 de, nifûsa wî 134 kes (25 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaypareyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lu4n50dunf6afntuyrpn9hhcnlmw55d 0 91304 2089838 1658320 2026-08-31T19:42:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089838 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bobilava | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|بابل‌آباد}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Çaypare (navçe)|Çaypare]] | bexş = Navenda Çaypareyê | gundistan = | nifûs = 1200 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Bobilava''' ({{bi-fa|بابل‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Çaypareyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1200 kes (290 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaypareyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 52eju82xqausfh1623ooa1g1gubb4eb 0 91317 2090250 1750120 2026-09-01T05:09:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090250 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dil kendî | navê_din = | navê_fermî = {{ziman|fa|دل کندی}} | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Çaypare (şaristan)|Çaypare]] | bexş = Navend | gundistan = | nifûs = 3 | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = }} '''Dil kendî''' ({{bi-fa|دل کندی}}) gundekî girêdayê ser bi beşa navenda bajara Çaypareyê li Azerbaycana Rojava ya îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 3 kes (1 malbat) bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaypareyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n7dt8l464x4k85vnrqyw8aq5me4qoyr 0 92072 2089462 2047081 2026-08-31T17:03:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089462 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Azadêgan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 270 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Azadêgan''' ({{bi-fa|آزادگان }}) gundekî ser bi nahiya Nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 270 kes (82 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p282rvrxsj872tgg70slj0aqktmm92x 0 92074 2089386 2046940 2026-08-31T17:01:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089386 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Asengeran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = soma Biradost | gundistan = | nifûs = 64 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Asengeran''' ({{bi-fa|آسنگران}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 64 kes (17 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 680iwegm1i12as40fplvi4lvpw3l678 0 92076 2089389 2046521 2026-08-31T17:01:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089389 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Aşnaava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 275 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aşnaava''' ({{bi-fa|آشناآباد }}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 275 kes (96 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5bnw4sqi9808oo1x0uh0iodb2ce4u5l 2089778 2089389 2026-08-31T18:26:14Z Penaber49 39672 /* */ 2089778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Aşnaava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 275 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aşnaava''' ({{bi-fa|آشناآباد }}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 275 kes (96 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lb8ynbkihmo2vut93ik6vgbvut4l0et 2089786 2089778 2026-08-31T18:28:35Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Aşnaava]] weke [[Aşnaawa]] guhart 2089778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Aşnaava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 275 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aşnaava''' ({{bi-fa|آشناآباد }}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 275 kes (96 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lb8ynbkihmo2vut93ik6vgbvut4l0et 2089790 2089786 2026-08-31T18:28:58Z MikaelF 935 2089790 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Aşnaawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 275 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aşnaawa''' ({{bi-fa|آشناآباد }}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 275 kes (96 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r7gn73m99lq8podrnrn1rewdm3tbd1q 0 92078 2089414 2046520 2026-08-31T17:01:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089414 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Axbilax | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Navenda Ûrmiyê | gundistan = | nifûs = 308 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax''' ({{bi-fa|آغ‌بلاغ }}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 308 kes (56 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0zgnrpho08jnsnynq0111kpifq3xjnz 2089779 2089414 2026-08-31T18:26:39Z Penaber49 39672 /* */ 2089779 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Axbilax | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Navenda Ûrmiyê | gundistan = | nifûs = 308 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax''' ({{bi-fa|آغ‌بلاغ }}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 308 kes (56 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 38jvoson911wtifdxk4zro9bft3dpvw 0 92079 2089431 2046519 2026-08-31T17:02:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089431 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Axçeqele | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 1.238 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçeqele''' ({{bi-fa|آغچه‌قلعه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.238 kes (241 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 486jg6uylf9lhp77rvfb1qf1d3uid8n 2089785 2089431 2026-08-31T18:27:41Z Penaber49 39672 /* */ 2089785 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Axçeqele | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 1.238 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçeqele''' ({{bi-fa|آغچه‌قلعه}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.238 kes (241 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k4gr67txno8xw10bn5l7hvayttuk2pq 0 92080 2089447 2046939 2026-08-31T17:02:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089447 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Axseqel | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 443 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axseqel''' ({{bi-fa|آغ‌سقل}}) gundekî ser bi nahiya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 443 kes (104 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0rzuxc6a1zwr2tgrov994sy7q2a1jyi 0 92081 2089457 2046518 2026-08-31T17:02:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089457 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Aydînlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 443 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aydînlû''' ({{bi-fa|آیدینلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 443 kes (104 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ks9f67doqj0lklp32ycht4dt56fxaej 2089791 2089457 2026-08-31T18:29:25Z Penaber49 39672 2089791 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Aydînlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 443 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aydînlû''' ({{bi-fa|آیدینلو}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 443 kes (104 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c5jsfr6kk1dapgqi7aew24j72c8ry7t 0 92082 2089305 2047084 2026-08-31T17:00:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089305 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Abacalûyê jorîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 133 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Abacalûyê jorîn''' ({{bi-fa|اباجالوی سفلی}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 133 kes (34 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0qx9zfd6jtud7ayu5pjo2sd3hxg6jkl 0 92083 2089324 2047085 2026-08-31T17:00:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089324 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Abacalûyê jêrîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 204 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Abacalûyê jêrîn''' ({{bi-fa|اباجالوی علیا}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 204 kes (55 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 15rpjgefbppyzvvsrle3ou9phf5oik1 0 92084 2089312 2047083 2026-08-31T17:00:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089312 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ade | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 102 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ade''' ({{bi-fa|آده}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 102 kes (24 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5ufzf5yf0idt9uc0f5b2qrm7ihgvlfb 0 92085 2089379 2047082 2026-08-31T17:00:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089379 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Armûdaxac | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 65 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Armûdaxac''' ({{bi-fa|ارمودآغاج}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 65 kes (24 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0m1qyhld1c22sa7a8cwsj1qi71omul2 0 92086 2089333 2046522 2026-08-31T17:00:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089333 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Almanabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 508 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Almanabad''' ({{bi-fa|المان‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 508 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] imgafw9sjcqxqsrvxricbnrgwadmksz 2089777 2089333 2026-08-31T18:25:18Z Penaber49 39672 /* */ 2089777 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Almanabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 508 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Almanabad''' ({{bi-fa|المان‌آباد}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 508 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tthkzhhhez6u5r4byvh2ewx1ykrvfsg 2089793 2089777 2026-08-31T18:30:22Z MikaelF 935 2089793 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Almanabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 508 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Almanabad''', an jî '''Almanawa''' ({{bi-fa|المان‌آباد}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 508 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fg0fa6210ytn15dgo8iy2b44y3h34p2 0 92133 2089476 2046517 2026-08-31T17:03:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089476 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Babarûd | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 508 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babarûd''' ({{bi-fa|بابارود }}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 634 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] swchqz24ct21tcwn4c4c3t4ajhpgdsf 2089792 2089476 2026-08-31T18:29:52Z Penaber49 39672 /* */ 2089792 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Babarûd | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 508 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babarûd''' ({{bi-fa|بابارود }}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 634 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] agl5btbj4qx8s0r4p8mqgfo0cqtakmo 0 92134 2089470 2047080 2026-08-31T17:03:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089470 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Babagence | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 9 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babagence''' ({{bi-fa|باباگنجه}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 9 kes (3 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1kee9yfyfudk64fzx9tc450i3tzzak7 0 92135 2089487 2046516 2026-08-31T17:03:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089487 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Badikî, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 6.959 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Badikî''' ({{bi-fa|بادکی }}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 6.959 kes (1.567 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q9tirs5mperwopgzfvp9j75zm4n6dqx 2089794 2089487 2026-08-31T18:30:25Z Penaber49 39672 /* */ 2089794 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Badikî, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 6.959 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Badikî''' ({{bi-fa|بادکی }}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 6.959 kes (1.567 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 926qypniku78eoupewzcn99d3vefwrx 0 92136 2089517 2046510 2026-08-31T17:04:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089517 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Baracûq | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 519 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baracûq''' ({{bi-fa|باراجوق}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 519 kes (88 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pz00y5hcm31gaiqgaz0qu2wh8hyxywh 2089813 2089517 2026-08-31T18:57:32Z Penaber49 39672 /* */ 2089813 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Baracûq | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 519 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baracûq''' ({{bi-fa|باراجوق}}) gundekî bi ser navenda bajarê [[Ûrmiye]]ya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 519 kes (88 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3bzitkl0z7ygezp16oixeywbpm5eiht 0 92137 2089520 2046509 2026-08-31T17:04:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089520 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Barandûz | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 632 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barandûz''' ({{bi-fa|باراندوز}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 632 kes (160 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2q10lcx8m8ccjofcdp8irqzcpsexyeu 2089814 2089520 2026-08-31T18:58:01Z Penaber49 39672 /* */ 2089814 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Barandûz | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 632 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barandûz''' ({{bi-fa|باراندوز}}) gundekî bi ser navenda bajarê [[Ûrmiye]]ya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 632 kes (160 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k3acypzysozik8zh830fl6sf80aeefa 0 92138 2089521 2046508 2026-08-31T17:04:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089521 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Barbîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 34 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barbîn''' ({{bi-fa|باربین}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 34 kes (12 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6jc7qmcgseijd793g5yyg7i3nlrvvis 2089815 2089521 2026-08-31T18:58:25Z Penaber49 39672 /* */ 2089815 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Barbîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 34 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barbîn''' ({{bi-fa|باربین}}) gundekî bi ser navenda bajarê [[Ûrmiye]]ya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 34 kes (12 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e4zgollm6xhz2zdt3hsvugt93tglk3t 0 92139 2089525 2046507 2026-08-31T17:04:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089525 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Barûj | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 141 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barûj''' ({{bi-fa|باروژ}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 141 kes (28 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jq35f3nchl20f0spalxc43fag906lsc 2089816 2089525 2026-08-31T19:01:10Z Penaber49 39672 /* */ 2089816 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Barûj | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 141 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barûj''' ({{bi-fa|باروژ}}) gundekî bi ser navenda bajarê [[Ûrmiye]]ya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 141 kes (28 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 69qguhhm11f7ci59drttv378f038lgd 0 92140 2089523 2046649 2026-08-31T17:04:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089523 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Barî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 138 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barî''' ({{bi-fa|باری }}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 138 kes (53 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8v5ryfrjegg4h2hqt0bqwkau1opiw3o 0 92142 2089494 2046938 2026-08-31T17:03:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089494 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bajargeh | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 91 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bajargeh''' ({{bi-fa|باژرگه}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 91 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 287os318fg1fp3asm4d1eav7qwb9t68 0 92143 2089533 2047079 2026-08-31T17:04:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089533 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Başlanbişlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 546 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Başlanbişlû''' ({{bi-fa|باشلان بشلو}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 546 kes (160 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ow6inpu65ox952hf5xhsj2l5m4ntzhe 0 92144 2089558 2047078 2026-08-31T17:04:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089558 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Baxistan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 309 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxistan''' ({{bi-fa|باغستان }}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 309 kes (82 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pj94d1fbsa75tb3uqfxe4fy3h2arc5b 0 92145 2089496 2046515 2026-08-31T17:03:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089496 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balacî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 369 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balacî''' ({{bi-fa|بالاجی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 369 kes (77 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2nvwlt5mh8pg3gggdujp293y4jtiwqk 2089795 2089496 2026-08-31T18:30:48Z Penaber49 39672 /* */ 2089795 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balacî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 369 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balacî''' ({{bi-fa|بالاجی}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 369 kes (77 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0bhbi6ptogjsvlthebkrefpboz2v75l 0 92146 2089499 2046514 2026-08-31T17:03:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089499 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balanc | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 3.023 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balanc''' ({{bi-fa|بالانج}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3.023 kes (520 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5fldwlhrpyvhzbil25g250yffkni33a 2089796 2089499 2026-08-31T18:31:19Z Penaber49 39672 /* */ 2089796 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balanc | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 3.023 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balanc''' ({{bi-fa|بالانج}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3.023 kes (520 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fqjrz4r8arrjo1m3jf6hluvqzr2valh 0 92147 2089503 2046513 2026-08-31T17:04:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089503 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Baldirlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 513 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baldirlû''' ({{bi-fa|بالدرلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 513 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 980n2kx3wzvo3oewtdgkh4ri33wwb8u 2089807 2089503 2026-08-31T18:38:15Z Penaber49 39672 /* */ 2089807 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Baldirlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 513 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baldirlû''' ({{bi-fa|بالدرلو}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 513 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eyikhdfin7ywrozmmrlcdvtolvcis7n 0 92148 2089506 2046512 2026-08-31T17:04:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089506 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balistan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 730 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balistan''' ({{bi-fa|بالستان }}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 730 kes (230 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nowzt94aiymkmc4i0dpcjqtvfdqynsg 2089811 2089506 2026-08-31T18:54:33Z Penaber49 39672 /* */ 2089811 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balistan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 730 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balistan''' ({{bi-fa|بالستان }}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 730 kes (230 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mh2k79r921df656gzpyqrhlucp38brr 0 92149 2089510 2046511 2026-08-31T17:04:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089510 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balo | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 14.058 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balo''' ({{bi-fa|بالو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 14.058 kes (3.639 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] az7bxj7ljvaf6too3oo36lpjg0ph8v9 2089812 2089510 2026-08-31T18:56:49Z Penaber49 39672 /* */ 2089812 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balo | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 14.058 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balo''' ({{bi-fa|بالو}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 14.058 kes (3.639 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rzc61i93e3vwyuttpy2hmqoznkrw6v1 0 92150 2089511 2047002 2026-08-31T17:04:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089511 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balolan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 351 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balolan''' ({{bi-fa|بالولان}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 351 kes (71 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hsknw2b5d2hm7eoxlfpp05o3hbwbe3p 0 92152 2089514 2047001 2026-08-31T17:04:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089514 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Banî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 300 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Banî''' ({{bi-fa|بانی }}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 300 kes (62 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4mcd7f408q7wz3454zkzr0zqe4td2tt 0 92153 2089541 2046937 2026-08-31T17:04:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089541 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bavan Somabiradost | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 1.098 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bavan Somabiradost''' ({{bi-fa|باوان }}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.098 kes (261 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 95dprb01118g1fr4g7tdbmouza2npmn 0 92154 2089593 2046936 2026-08-31T17:07:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089593 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Beçeçîk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 515 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beçeçîk''' ({{bi-fa|بچه‌جیک}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 515 kes (125 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pabbx9qmlqol9drndnugn7llxe44oq4 0 92155 2089595 2047077 2026-08-31T17:07:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089595 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bedilbo | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 347 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bedilbo''' ({{bi-fa|بدلبو}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 347 kes (80 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fc9zjmfh3ekv3zpmzu1pp6xusxu6y2v 0 92156 2089626 2047000 2026-08-31T17:07:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089626 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berasb | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 1.031 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêrasbî''' (bi [[farsî]]:''براسب'' Brasb) gundekî girêdayî navçeya [[Mirgewer]]ê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 117 xane û 815 kes hene.<ref>[http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_census85/census85/natayej/abadifil/04.xls Portala neteweyî ya îstatîstikên Îranê]</ref> Bêrasipî bi wateya bêr( ciyê pezdotinê) a sipî ye ji ber ku di wê de axeka sipî heye ku mîna gecêye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.031 kes (131 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8ezy8u2xp2ocrqk0ma4l762glgius3b 0 92157 2089632 2046505 2026-08-31T17:07:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089632 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berberan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 173 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berberan''' ({{bi-fa|بربران}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 173 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 19yhqlm84cp25cknd4f21iya9d7qxef 2089818 2089632 2026-08-31T19:02:11Z Penaber49 39672 /* */ 2089818 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berberan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 173 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berberan''' ({{bi-fa|بربران}}) gundekî bi ser navenda bajarê [[Ûrmiye]]ya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 173 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hbp2eh9sr6715bop9ssqyfk6adx30vs 0 92158 2089652 2046932 2026-08-31T17:07:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089652 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdûk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 296 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdûk''' ({{bi-fa|بردوک}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 296 kes (64 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j1pxo7cro2hj242n06pbj9dzmyb1psl 0 92159 2089642 2046935 2026-08-31T17:07:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089642 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdereş, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 315 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdereş, Ûrmiye''' ({{bi-fa|برده‌رش }}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 315kes (53 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5622moyhpmaowwog9mt7v94gtcbi6fo 0 92160 2089650 2046934 2026-08-31T17:07:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089650 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdeziya Jorîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 352 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdeziya Jorîn''' ({{bi-fa|برده‌زی علیا}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 352 kes (59 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sawgfq2c0n3oger5ha4wk0hcea82av5 0 92161 2089648 2046999 2026-08-31T17:07:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089648 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdesor | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 207 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdesor''' ({{bi-fa|برده‌سور }}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 207 kes (35 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ezn2n1fg0wwem4ijwe51kx3hnbdtuc3 0 92163 2089640 2046504 2026-08-31T17:07:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089640 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdekîş | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 166 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdekîş''' ({{bi-fa|برده‌کیش}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 166 kes (38 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3eq892791pxc5ares3j9l1iv9zx8pan 2089819 2089640 2026-08-31T19:02:32Z Penaber49 39672 /* */ 2089819 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdekîş | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 166 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdekîş''' ({{bi-fa|برده‌کیش}}) gundekî bi ser navenda bajarê [[Ûrmiye]]ya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 166 kes (38 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tjtj5laeeylj9nu7jfjse0hxkq0nd5x 0 92164 2089651 2046933 2026-08-31T17:07:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089651 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdîyan, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 238 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdîyan, Ûrmiye''' ({{bi-fa|بردیان }}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 238 kes (47 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4zoi8nxsykq05i5qqupokafm902gm3i 0 92165 2089717 2046503 2026-08-31T17:09:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089717 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Birincabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 114 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Birincabad''' ({{bi-fa|برنج‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 114 kes (40 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 37b62aoc0mx5g2541o4qj32h9wmrm4u 2089743 2089717 2026-08-31T17:47:38Z MikaelF 935 2089743 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Birincabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 114 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Birincabad''', an '''Buruncabad''', an jî '''Buruncawa''' ({{bi-fa|برنج‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 114 kes (40 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fdhham6d0ictqksgmu90jsfifzbnpov 0 92166 2089854 2046498 2026-08-31T19:42:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089854 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Brhanlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 433 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Brhanlû''' ({{bi-fa|برهانلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 433 kes (110 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] h0jhrti2m4oeh0uc3o357a60d40um9o 0 92167 2089852 2046499 2026-08-31T19:42:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089852 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bozorgabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 203 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bozorgabad''' ({{bi-fa|بزرگ‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 203 kes (55 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nm2vfikc6mlvsin5scp27wkdl9eyzzf 0 92168 2089853 2046500 2026-08-31T19:42:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089853 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bozlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 65 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bozlû''' ({{bi-fa|بزلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 65 kes (20 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mzrhjtpyrhn1dcpvhoogdo51yi6ytpf 0 92169 2089725 2046502 2026-08-31T17:09:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089725 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bizve | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 550 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bizve''' ({{bi-fa|بزوه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 550 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 20ndp9438ae4xuh9zhbq16aosfq2qmd 2089774 2089725 2026-08-31T18:21:21Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 2089774 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bizve | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 550 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bizve''' ({{bi-fa|بزوه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 550 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Kurdistanê]] k1a36k44m999sqf0merhlfmnd642qgv 2089775 2089774 2026-08-31T18:23:19Z Penaber49 39672 2089775 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bizve | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 550 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bizve''' ({{bi-fa|بزوه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 550 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Kurdistanê]] 0dndl5zeovpzd4u82qigj2i3e52l0sg 2089776 2089775 2026-08-31T18:24:08Z Penaber49 39672 /* */ 2089776 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bizve | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 550 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bizve''' ({{bi-fa|بزوه}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 550 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Kurdistanê]] cms5r9dlg2uglva3qdrp2ofyttuctsc 2089780 2089776 2026-08-31T18:26:50Z MikaelF 935 2089780 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bizwe | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 550 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bizwe''' ({{bi-fa|بزوه}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 550 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Kurdistanê]] 8j8099oognrm4shvldghu5d863ses9v 2089781 2089780 2026-08-31T18:27:07Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Bizve]] weke [[Bizwe]] guhart 2089780 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bizwe | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 550 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bizwe''' ({{bi-fa|بزوه}}) gundekî bi ser navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 550 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Kurdistanê]] 8j8099oognrm4shvldghu5d863ses9v 0 92170 2089669 2046931 2026-08-31T17:08:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089669 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bestikabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 351 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bestikabad''' ({{bi-fa|بستک‌آباد}}) gundekî ser bi nahya [[Soma Biradost]]ê bajarê [[Ûrmiye]]yê li [[Azerbaycana Rojava]] ya [[Îran]]ê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 351 kes (67 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ics8r6v0j3fa41qcfev69tfcwj0wdgf 0 92171 2089666 2046998 2026-08-31T17:07:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089666 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Besrîk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 44 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Besrîk''' ({{bi-fa|بصریک}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 44 kes (14 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a6twc8dkolmngdaplttuvf5bf5yu9og 0 92172 2089705 2046647 2026-08-31T17:09:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089705 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bilarxû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 282 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilarxû''' ({{bi-fa|بلارغو}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 282 kes (61 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ng7wi517qojv2oute194k56nfmmefgb 0 92173 2089616 2046506 2026-08-31T17:07:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089616 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bend | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 4.769 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bend''' ({{bi-fa|بند }}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 4.769 kes (1.281 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6k5fyaegh504pmvwhd8uo2uh9eun5c7 2089817 2089616 2026-08-31T19:01:35Z Penaber49 39672 /* */ 2089817 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bend | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 4.769 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bend''' ({{bi-fa|بند }}) gundekî bi ser navenda bajarê [[Ûrmiye]]ya li parêzgeha Azerbaycana Rojavaya [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 4.769 kes (1.281 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hyznc81kdykslj4spo956w79n2347qb 0 92174 2089859 2046497 2026-08-31T19:42:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089859 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bûraşan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 140 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bûraşan''' ({{bi-fa|بوراشان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 140 kes (35 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k3wi6ai2kox473anqdhpvdovjim9hwe 0 92175 2089858 2046496 2026-08-31T19:42:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089858 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bûrbûr | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 133 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bûrbûr''' ({{bi-fa|بوربور }}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 133 kes (35 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s3gg2ca5wwzj2ogfhgnve8hftjrr4ah 0 92176 2089600 2047076 2026-08-31T17:07:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089600 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Behlûlabad, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 751 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behlûlabad, Ûrmiye''' ({{bi-fa|بهلول‌آباد }}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 751 kes (134 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ct3y675yvsvgnnkq8h46s219srvegid 0 92177 2089597 2046648 2026-08-31T17:07:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089597 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Behle | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 683 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behle''' ({{bi-fa|بهله}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 683 kes (120 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cwple41ez1kkh7ih1fiocvegwo908gz 0 92178 2089835 2046501 2026-08-31T19:42:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089835 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bîrlan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 178 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîrlan''' ({{bi-fa|بیرلان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 178 kes (43 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d2hpe5dgqopgs102x7kaitug7k6swm5 0 92179 2089837 2046997 2026-08-31T19:42:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089837 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bîqûz | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 60 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîqûz''' ({{bi-fa|بی‌قوز}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 60 kes (9 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p16ntx14b0pxb9kj9jv0zhnqk6bpe04 0 92299 2089878 2046494 2026-08-31T19:42:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089878 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Carçlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 2.072 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Carçlû''' ({{bi-fa|جارچلو (ارومیه)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2.072 kes (430 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jlm3gi18ws6p4hnxjeq6kzq7w8o7nz0 0 92300 2089875 2046495 2026-08-31T19:42:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089875 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Canvîslû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 481 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Canvîslû''' ({{bi-fa|جانویسلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 481 kes (121 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tr1yeaczzspmfyu3w63ndbf6ebe7f9m 0 92320 2089881 2046646 2026-08-31T19:42:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089881 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cebelkendî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 388 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cebelkendî''' ({{bi-fa|جبل‌کندی}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 388 kes (84 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gdio7zk9x8qy14du8ffruu9yr9uqnfs 0 92321 2089903 2046930 2026-08-31T19:43:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089903 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cetir | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 279 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cetir''' ({{bi-fa|جتر}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 279 kes (58 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d55jt92vjmdcm1h73cn6l315l8lupxb 0 92322 2089886 2046493 2026-08-31T19:42:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089886 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ceferyan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 169 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ceferyan''' ({{bi-fa|جعفریان (روستا)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 169 kes (29malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gknddu5jsyeahngieu9erle1hyye7vq 0 92323 2089925 2046491 2026-08-31T19:44:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089925 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cilber | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 264 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cilber''' ({{bi-fa|جلبر}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 264 kes (74 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9xi9nyvmkdqydgcudm2k18ywwpusyl2 0 92324 2089927 2046929 2026-08-31T19:44:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089927 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cilqeran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 580 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cilqeran''' ({{bi-fa|جلقران}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 580 kes (119 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0x6billojk650kv6rqp6nc7auyd9j7h 0 92325 2089899 2046635 2026-08-31T19:43:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089899 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cemalabad | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 209 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cemalabad''' ({{bi-fa|جمال‌آباد (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 209 kes (67 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1wmeg2jtrsti3v7lb22uwey1tur4p4g 0 92326 2089902 2047075 2026-08-31T19:43:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089902 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cenîze | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 21 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cenîze''' ({{bi-fa|جنیزه}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 21 kes (8 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 380uml7um26afdtfkqcyis649yrhwzv 0 92327 2089953 2046928 2026-08-31T19:44:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089953 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cûcehî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 1.041 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cûcehî''' ({{bi-fa|جوجهی}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.041 kes (137 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dtbydg8aspd5nyrzj3ez3row8nnldhr 0 92328 2089930 2046490 2026-08-31T19:44:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089930 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cirnî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 366 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cirnî''' ({{bi-fa|جورنی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 366 kes (62 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t6knuc237sva6cp5rnqdqmvwtuf6iet 0 92329 2089941 2046927 2026-08-31T19:44:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089941 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cûhnî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 716 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cûhnî''' ({{bi-fa|جوهنی}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 716 kes (130 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cdzyy56wfr5i6f8lj6jb3zrc7oiicxd 0 92330 2089893 2046492 2026-08-31T19:43:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089893 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cehltû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 906 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cehltû''' ({{bi-fa|جهتلو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 906 kes (142 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mw5n6b9e34fbrfv4lttpk6takmj842c 0 92331 2089935 2046488 2026-08-31T19:44:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cîrana Jorîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 58 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cîrana Jorîn''' ({{bi-fa|جیران سفلی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 58 kes (15 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fdgkihceiienz4n6p20bhgsoqudouxh 0 92332 2089936 2046489 2026-08-31T19:44:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089936 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cîrana Jêrîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 175 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cîrana Jêrîn''' ({{bi-fa|جیران علیا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 175 kes (51 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0l3m0sys3wqb8d5tme4m7s6psrw53xn 0 92333 2089970 2046487 2026-08-31T19:45:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089970 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çavreş | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 210 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çavreş''' ({{bi-fa|چاورش}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 210 kes (54 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kji54rvaw6p79yhhnp8bulyphkcszl3 0 92334 2090081 2047071 2026-09-01T05:06:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090081 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çir, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 536 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çir, Ûrmiye''' ({{bi-fa|چر}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 536 kes (83 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8w01zk95616ybh6h04er0ueta6y4l24 0 92335 2090088 2046926 2026-09-01T05:06:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090088 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çire, Ûrmiye | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Soma Biradost | gundistan = | nifûs = 113 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çire, Ûrmiye''' ({{bi-fa|چره (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 113 kes (17 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Soma Biradostê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mq5qg3ey6bslsmuspiji679h9ua4ohn 0 92336 2090119 2046996 2026-09-01T05:07:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090119 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çoman | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 35 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çoman''' ({{bi-fa|چمان (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 35 kes (9 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 60aleilpue9ldv7rbgzkts2cwvca16s 0 92337 2089986 2047074 2026-08-31T19:45:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089986 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çemkî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 0 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çemkî''' ({{bi-fa|چمکی }}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p7ev3kva0le8nnzf5pr206w0qikjfqg 0 92338 2090071 2047073 2026-09-01T05:06:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090071 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çinaqlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 285 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinaqlû''' ({{bi-fa|چناقلو}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 80 kes (285 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o4tncgxt7amsm43f44gigi25fv9fis8 0 92339 2090076 2047072 2026-09-01T05:06:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090076 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çinqralûya Pol | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 1.594 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinqralûya Pol''' ({{bi-fa|چنقرالوی پل}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.594 kes (489 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9j2ne3j899k5p5c2feyyreuv6vbjhhw 0 92340 2090077 2046485 2026-09-01T05:06:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090077 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çinqralûya Yekan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 1.191 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinqralûya Yekan''' ({{bi-fa|چنقرالوی یکان}}) gundekî ser bi navenda bajarê [[Ûrmiye]]yê li [[Azerbaycana Rojava]] ya [[Îran]]ê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.191 kes (428 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] irzpavstl7d9t8dm3jmb4kdh6quz994 0 92341 2090123 2046481 2026-09-01T05:07:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090123 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çûpteraş | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 266 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çûpteraş''' ({{bi-fa|چوب‌تراش (روستا)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 266 kes (72 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0fc1uax6n6073tutmxvpffgxwhpyv54 0 92342 2090004 2046486 2026-08-31T19:45:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090004 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çêhrêgoşa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 268 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêhrêgoşa''' ({{bi-fa|چهره‌گشا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 268 kes (61 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6rv4suzicso6hnzfpbxcpcrxlzpzvyc 0 92343 2090105 2046484 2026-09-01T05:06:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090105 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çîçeklûya Başqele | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 438 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çîçeklûya Başqele''' ({{bi-fa|چیچکلوی باش‌قلعه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 438 kes (118 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2ldqnon3kbhu35qjq2h2vx4g5zm70ig 0 92344 2090104 2046483 2026-09-01T05:06:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090104 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çîçeklûya Hacîaxa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 160 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çîçeklûya Hacîaxa''' ({{bi-fa|چیچکلوی حاجی‌آقا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 160 kes (39 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tju9nw6rz6x164dp8udio43uhow5m4o 0 92345 2090107 2046482 2026-09-01T05:06:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090107 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çîçeklûya Mensûr | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 277 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çîçeklûya Mensûr''' ({{bi-fa|چیچگلوی منصور}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 277 kes (66 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a1g5vv8g5ze6d14rzjj3btabv7p8267 0 92346 2090140 2046479 2026-09-01T05:07:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090140 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Darbarûd | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 501 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Darbarûd''' ({{bi-fa|داربارود}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 501 kes (134 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bdf0ud5bupj7bkoue14riryr4ncnxno 0 92347 2090145 2046478 2026-09-01T05:07:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090145 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Darxalû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 208 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Darxalû''' ({{bi-fa|دارغالو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 208 kes (55 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] m2sszqq5x8nliia1v6l1jb32bj51uid 0 92348 2090142 2046995 2026-09-01T05:07:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090142 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Daresincî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 126 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daresincî''' ({{bi-fa|داره سنجی}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 126 kes (15 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qi5sf8xtgp1b9bw9iphhwq82ywrfzqh 0 92349 2090229 2046471 2026-09-01T05:09:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090229 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Deşaxil | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 104 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Deşaxil''' ({{bi-fa|داش‌آغل}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 104 kes (39 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bd0rjjogp0s9c5c665p8cowh05j1rjl 0 92350 2090134 2047070 2026-09-01T05:07:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090134 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Danişkeda Kêşaversî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Nazlû | gundistan = | nifûs = 72 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Danişkeda Kêşaversî''' ({{bi-fa|دانشکده‌کشاورزی (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 72 kes (20 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Nazlûyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jv959ruly7prkebsztckg64t0k04izh 0 92351 2090133 2046480 2026-09-01T05:07:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090133 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Danqiralû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 149 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Danqiralû''' ({{bi-fa|دانقرالو}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 149 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7wktdhwwbm2m6z9l6lh8yxxt9sv06kd 0 92352 2090180 2046477 2026-09-01T05:08:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090180 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Daylaq | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 106 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daylaq''' ({{bi-fa|دایلاق}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 106 kes (20 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ly22jyz4kipepuxapgruumigc8l460t 0 92353 2090183 2046476 2026-09-01T05:08:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090183 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dedesiqî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 105 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dedesiqî''' ({{bi-fa|جلبر}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 105 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a4dr5w627ix4gq5vtgeuktck3lxrh8z 0 92355 2090201 2046994 2026-09-01T05:08:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090201 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Derbend | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 465 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derbend''' ({{bi-fa|دربند (ارومیه)}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 465 kes (143 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ioks6cfyizner1xew2ucrj2fqaz95mt 0 92356 2090198 2046475 2026-09-01T05:08:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090198 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Derbend, Dûl | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 359 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derbend, Dûl''' ({{bi-fa|دربند (دول)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 395 kes (60 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j0ckc5rt2i3js5jttazya626iheu6wl 0 92357 2090221 2046473 2026-09-01T05:09:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090221 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Derzim | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 60 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derzim''' ({{bi-fa|درزم}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 60 kes (22 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qmdak1n818yxuna83pt4el0592ff4k3 0 92358 2090215 2046474 2026-09-01T05:09:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090215 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Derînqele | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 496 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derînqele''' ({{bi-fa|درین‌قلعه }}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 496 kes (88 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mfjmnif4undsb3xq1i76r90bb08o9kz 0 92359 2090227 2046472 2026-09-01T05:09:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090227 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Destcir, Nazlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 740 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Destcir, Nazlû''' ({{bi-fa|دستجرد (نازلوی جنوبی)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 740 kes (222 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0j4gr4rygntycux06entda2gt5g9djl 0 92360 2090252 2046621 2026-09-01T05:09:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090252 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Diladir | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Enzel | gundistan = | nifûs = 496 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Diladir''' ({{bi-fa|دلادر}}) gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 496 kes (84 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Enzelê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1v2x6nfmtnfjsuuuc1relbo7mvpnby8 0 92361 2090255 2046469 2026-09-01T05:09:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090255 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dilo | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 486 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dilo''' ({{bi-fa|دلو (ارومیه)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 486 kes (82 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mwjs5cw6wwzq3558m6z3vbbqpgzzbhj 0 92367 2090242 2046470 2026-09-01T05:09:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090242 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dêhkedeasayêş | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 483 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dêhkedeasayêş''' ({{bi-fa|دهکده آسایش}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 483 kes (94 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pefouho2fusyz7c41rr0g93rc8icry0 0 92371 2090266 2046468 2026-09-01T05:09:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dizec, Dûl | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = navend | gundistan = | nifûs = 768 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dizec, Dûl''' ({{bi-fa|دیزج دول}}) gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 768 kes (174 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6estv3taz9rak8711h3hj5ec8oraxo6 0 92917 2089412 2046049 2026-08-31T17:01:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089412 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Axbilax}} {{Agahîdank gund | nav = Axbilax | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 1.295 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax''' an '''KanîSpî''' ({{bi-fa|آغبلاغ)}}) gundekî devera Deştebêlê ser bi navenda bajarê Şinoyê li parêzgeha Azerbaycana Rojavayî li Îranê ye. Xelkê gundî kurd in û ji eşîra Herkî pêk hatine û bi zimanê Kurdiya Kurmancî di'axivin. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.295 kes (375 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şino (navçe)]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5xeuf9aft5t6gs24mdqsqdqukg2na0e 0 92919 2089480 2046047 2026-08-31T17:03:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089480 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bab xalidava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 339 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bab xalidava''' ({{bi-fa|باب‌خالدآباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 339 kes (50 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 16m1ybp99cxf2esruizu0tm8n32fsoi 0 92920 2089497 2046045 2026-08-31T17:03:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089497 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balagîr | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 430 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balagîr''' ({{bi-fa|بالاگیر}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 430 kes (83 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rbdza3vc4b4o7tlqkjhofa8y1vib1j5 0 92921 2089671 2046043 2026-08-31T17:08:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089671 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Betiryan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 100 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Betiryan''' ({{bi-fa|بطریان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 100 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] hm9fk0o1ngmayep7w3dqke66tksb2nc 2089679 2089671 2026-08-31T17:08:58Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089679 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Betiryan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 100 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Betiryan''' ({{bi-fa|بطریان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 100 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] kqoz7znovhz1eh7gq9bzjbwxl0vmiu7 2089685 2089679 2026-08-31T17:09:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089685 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Betiryan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 100 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Betiryan''' ({{bi-fa|بطریان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 100 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1355gh1cwifsx5aaqfmhwveeeycmzus 0 92922 2089829 2046039 2026-08-31T19:42:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089829 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bîjenava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 435 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîjenava''' ({{bi-fa|بیژآباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 435 kes (77 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6qjfc8110zqx0r4ewbjesit0qy16p23 0 92923 2089673 2046041 2026-08-31T17:08:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089673 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêmezorte | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 910 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêmezorte''' ({{bi-fa|بیمضرته}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 910 kes (177 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] bocxji528pliiubnfkd9ueytanvog8y 2089680 2089673 2026-08-31T17:08:59Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089680 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêmezorte | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 910 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêmezorte''' ({{bi-fa|بیمضرته}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 910 kes (177 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] o3snrrdtwco89jjqsw7edwbmzbp2hd9 2089697 2089680 2026-08-31T17:09:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089697 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêmezorte | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 910 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêmezorte''' ({{bi-fa|بیمضرته}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 910 kes (177 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pf7zxn7988qka67mu7z4279nbohqesd 0 92924 2089879 2046037 2026-08-31T19:42:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089879 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cebreîlava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 89 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cebreîlava''' ({{bi-fa|جبر ییل‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 89 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 91g3jha6ue4ybpxeqw7r5ghtwhlq998 0 92925 2089988 2046033 2026-08-31T19:45:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089988 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çeperava | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 203 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çeperava''' ({{bi-fa|چپرآباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 203 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9l61orymw0woc4fvo2wv14ji0nnhgtu 0 92926 2089997 2046031 2026-08-31T19:45:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089997 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çeşmegul | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 276 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çeşmegul''' ({{bi-fa|چشمه‌گل (اشنویه)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 276 kes (54 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c8x2qxyj9ql92rt7bz8zm1mjl25aolb 0 92927 2089962 2046035 2026-08-31T19:44:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089962 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çarbit | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 125 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çarbit''' ({{bi-fa|چهاربت}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 125 kes (27 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] svvt1z7hn0fejpzrguq7r84bzr9z3zd 0 92928 2090021 2046029 2026-08-31T19:46:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090021 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çilasiyab | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 147 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çilasiyab''' ({{bi-fa|چهل‌اسیاب}}) gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 147 kes (35 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jodp30pk54unjzfxi84fjwxn34iv5dp 0 92936 2090187 2046027 2026-09-01T05:08:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090187 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dehgurcî | navê_din = Dê Gurc | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Şino (navçe)|Şino]] | nahiye = Navenda Şinoyê | gundistan = | nifûs = 730 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dehgurcî''', '''Dê Gurc'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} ({{bi-fa|ده‌گرجی}}), gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 730 kes (118 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şinoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Şinoyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cu2vufqhhr2ez9ujo7obauuhripk0bs 0 93055 2089310 1659401 2026-08-31T17:00:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089310 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Abxorde | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 203 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Abxorde''' ({{bi-fa|آب‌خورده}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 203 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6zl3tyvyt1jxah0khcok2e0n83o1ahf 0 93058 2089479 1659402 2026-08-31T17:03:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089479 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Babekirawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 118 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babekirawa''' ({{bi-fa|بابکرآباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 118 kes (23 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3ofdhrufexegplvubq17ijwk0up87ym 0 93059 2089490 1659403 2026-08-31T17:03:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089490 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Badînaway Pîran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 518 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Badînaway Pîran''' ({{bi-fa|بادین‌آباد پیران}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 518 kes (84 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mtdna3xdxq0ew1or8m7rvyqy51qsezj 0 93060 2089491 1659404 2026-08-31T17:03:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089491 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Badînaway Mengûr | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 74 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Badînaway Mengûr''' ({{bi-fa|بادین‌آباد منگور}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 74 kes (15 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mt185njh19qt95lg12u4gyr6b35us4t 0 93061 2089592 1659405 2026-08-31T17:07:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089592 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bazirgan, Pîranşar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 129 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bazirgan''' ({{bi-fa|بازرگان (پیرانشهر)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 129 kes (29 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1862x0kw0b914yf1ox7lzcmhiwvxbdy 0 93062 2089495 1659406 2026-08-31T17:03:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089495 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balaban, Pîranşar | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 112 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balaban''' ({{bi-fa|بالابان (پیرانشهر)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 112 kes (22 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gyxf368qgbk0p31e8ibebia4qnwppok 0 93063 2089552 1659407 2026-08-31T17:04:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089552 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bavley Serû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 96 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bavley Serû''' ({{bi-fa|باوله سفلی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 96 kes (22 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2hrz2sk51c5ev7i0yspohmzj6kcl25l 0 93064 2089546 1659408 2026-08-31T17:04:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089546 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bavley Sêydan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 43 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bavley Sêydan''' ({{bi-fa|باوله سیدان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 43 kes (17 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ptaqnlq38ush8i1mgozbkanm542jva9 0 93065 2089594 1659409 2026-08-31T17:07:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089594 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bedirawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 71 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bedirawa''' ({{bi-fa|بدرآباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 71 kes (10 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4zsgvbse29674daqdioip2incog9wfm 0 93066 2089715 1659410 2026-08-31T17:09:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089715 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Birahîmawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 25 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Birahîmawa''' ({{bi-fa|برایم‌آباد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 25 kes (4 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tg0glu7f7u4ei77blx8mwrx8q1hxfcz 0 93067 2089644 1659411 2026-08-31T17:07:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089644 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdereşan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 0 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdereşan''' ({{bi-fa|برده‌رشان (پیرانشهر)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gjhsbysxnwczwb1cvzzkwqfputyfdqa 0 93068 2089641 1659412 2026-08-31T17:07:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089641 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdeqol | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 196 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdeqol''' ({{bi-fa|برده‌قل}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 196 kes (29 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r70lfl5myud1rvasl0ih3e2dzv1lzea 0 93070 2089638 1659413 2026-08-31T17:07:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089638 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdegewre | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 104 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdegewre''' ({{bi-fa|برده‌گوره}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 104 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7pe0qggshvd3awfuszvnw2mechmzko6 0 93071 2089658 1659414 2026-08-31T17:07:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089658 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berkemiran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 275 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berkemiran''' ({{bi-fa|برکمران}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 275 kes (41 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pux37su7jpmyf6d0syy71x31kd1v55a 0 93072 2089665 1659415 2026-08-31T17:07:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089665 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bestambeg | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 267 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bestambeg''' ({{bi-fa|بسطام‌بگ}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 267 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ebv3i6b6pjgvdn2u16o5dg246jts0l2 0 93073 2089615 1659416 2026-08-31T17:07:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089615 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bendere | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 424 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bendere''' ({{bi-fa|بن‌دره (پیرانشهر)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 424 kes (77 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] di6yppl8hbe30fh1ug1g8v2xtgpdafu 0 93074 2089674 1659417 2026-08-31T17:08:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089674 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêkûs | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 693 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêkûs''' ({{bi-fa|بیکوس}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 693 kes (99 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] nb0fyupka5im71bz2groghpxdir8jar 2089678 2089674 2026-08-31T17:08:58Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089678 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêkûs | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 693 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêkûs''' ({{bi-fa|بیکوس}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 693 kes (99 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] 6nrh4l2tejsdwkkhomwfxb6e35l2767 2089695 2089678 2026-08-31T17:09:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089695 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bêkûs | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 693 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêkûs''' ({{bi-fa|بیکوس}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 693 kes (99 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l5k835wjxhe2g5i275xrbsuhh7ke9qr 0 93075 2089929 1659418 2026-08-31T19:44:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089929 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Ciran | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 236 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ciran''' ({{bi-fa|جران}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 236 kes (44 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8uyjxivo9hf29p1x0wutx8j4m510nu0 0 93076 2089892 1659419 2026-08-31T19:43:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089892 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Celdiyan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 1570 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Celdiyan''' ({{bi-ckb|جەڵدیان}}, {{bi-fa|جلدیان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1570 kes (288 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 10nbflvu8l9ht3sj5p15hljafmcdejl 0 93077 2090100 1659420 2026-09-01T05:06:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090100 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çiyane | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 349 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çiyane''' ({{bi-fa|چیانه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 349 kes (69 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pfimrekeja81pmdwgch1ikwhg0wuh61 0 93078 2090127 1659421 2026-09-01T05:07:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090127 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dalavan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 185 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dalavan''' ({{bi-fa|دالاوان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 185 kes (35 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f9rsulfdc040fovmv4b0n9zldpr81ti 0 93079 2090177 1659422 2026-09-01T05:08:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090177 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dayeşêyxî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 61 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dayeşêyxî''' ({{bi-fa|دایه شیخی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 61 kes (9 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pjt40wkywfohmblqd9pzcq9jwb3gffs 0 93080 2090202 1659423 2026-09-01T05:08:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090202 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Derbke | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 2007 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derbke''' ({{bi-fa|دربکه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2007 kes (288 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j1so9er06qbb4ttfuks6w7exvx5m5xl 0 93081 2090228 1659424 2026-09-01T05:09:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090228 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Deştgendiman | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Pîranşar (navçe)|Pîranşar]] | nahiye = Navenda Pîranşarê | gundistan = | nifûs = 42 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Deştgendiman''' ({{bi-fa|دشت گندمان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 42 kes (6 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Navenda navçeya Pîranşarê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ezagsutjps1t6ilof0pscjo0mqbrku7 0 93547 2089452 1659748 2026-08-31T17:02:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089452 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Axûtman | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 336 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axûtman''' ({{bi-fa|آغوتمان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 336 kes (63 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fh7y57k9nl3ae2l3b81wn4dy02gicss 0 93548 2089322 1659749 2026-08-31T17:00:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089322 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Albilax | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 379 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Albilax''' ({{bi-fa|البلاغ (بوکان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 379 kes (70 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] awtild4az197ncquayt0c6wpcw8kttj 0 93549 2089551 1659750 2026-08-31T17:04:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089551 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Baxçe, Bokan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 123 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxçe, Bokan''' ({{bi-fa|باغ‌چه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 123 kes (36 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ejcv8bu9hlhgtu9gnpoyf5v7ory4xyk 0 93550 2089645 1659751 2026-08-31T17:07:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089645 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdereşan, Bokan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 0 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdereşan, Bokan''' ({{bi-fa|برده‌رشان (بوکان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gewcsl3av3vqcuchot2l8f5e4j1l9va 0 93552 2089649 1659752 2026-08-31T17:07:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089649 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Berdezer | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 779 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berdezer''' ({{bi-fa|برده‌زرد}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 779 kes (211 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sru0j8uybpq8pe8hgpxb363y0gn02it 0 93553 2089619 1659753 2026-08-31T17:07:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089619 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bendmecîdxan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 0 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bendmecîdxan''' ({{bi-fa|بندمجیدخان}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cbsz1vnsmhw4akq4d2j7qobxrb4ifd1 0 93554 2089850 1659754 2026-08-31T19:42:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089850 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Boxdadaxî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 56 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Boxdadaxî''' ({{bi-fa|بوغداداغی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 56 kes (20 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ooorce0pgyqp9w8lqpjozwdvjw8ctun 0 93555 2089869 1659755 2026-08-31T19:42:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089869 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Canbilax | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 17 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Canbilax''' ({{bi-fa|جانبلاغ}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 17 kes (4 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r6pf6667kpavkx6my37cq5w88zgjwe1 0 93556 2089928 1659756 2026-08-31T19:44:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089928 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cimboxe | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 390 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cimboxe''' ({{bi-fa|جمبوغه}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 390 kes (71 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0dpd57mev21if1strs8xej1a6c2t9lq 0 93558 2089908 1847461 2026-08-31T19:43:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089908 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Cevanmerd, Bokan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 646 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cevanmerd, Bokan''' ({{bi-fa|جوانمرد (بوکان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 646 kes (88 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bokan (navçe)]] [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d5in96r3ouknfjro5imqr59qgdfp4n8 0 93559 2089968 1659758 2026-08-31T19:45:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089968 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çavirçîn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 91 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çavirçîn''' ({{bi-fa|چاورچین}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 91 kes (21 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] clbxor52as32rkm2avwt1h5na3qzdt3 0 93560 2089961 1659759 2026-08-31T19:44:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089961 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çardîwar, Bokan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 144 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çardîwar, Bokan''' ({{bi-fa|چهاردیوار (بوکان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 144 kes (31 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e8wukdq58fibppap1hoto27wo75xu7s 0 93562 2090141 1659760 2026-09-01T05:07:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090141 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Darbiser | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 222 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Darbiser''' ({{bi-fa|داربسر}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 222 kes (40 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d8j972pabgi6tschtd3bfhcfey9p88k 0 93563 2090143 1659761 2026-09-01T05:07:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090143 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Daregirdle | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 68 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daregirdle''' ({{bi-fa|داره‌گردله}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 68 kes (15 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hjj2s2fnt1xdesvk0vzruidahc4j5k3 0 93564 2090151 1659762 2026-09-01T05:07:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090151 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Daşaxl | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 182 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşaxl''' ({{bi-fa|داشاغل}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 182 kes (62 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pv5mxxurqb5jjfbuv4unxy9lhe27hjt 0 93565 2090153 1659763 2026-09-01T05:07:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090153 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Daşbend | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 2000 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbend''' ({{bi-fa|داشبند}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2000 kes (222 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pyqm6gh017eezz2zkmtv76xvoqv59v2 0 93566 2090223 1659764 2026-09-01T05:09:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090223 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Derzyolî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 237 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derzyolî''' ({{bi-fa|درزیولی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 237 kes (69 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pkezke8ns7ars7yrro7a5lgxchan61u 0 93567 2090220 1659765 2026-09-01T05:09:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090220 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Derwêşan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 246 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derwêşan''' ({{bi-fa|درویشان (بوکان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 246 kes (33 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gec7xmsl84nwq6l47nm9etgi7kxgqnb 0 93568 2090241 1659766 2026-09-01T05:09:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090241 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dewrêşelî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 81 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dewrêşelî''' ({{bi-fa|درویش‌علی}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 81 kes (21 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 85iu9dnidor585wzl1msab4qyhv5pz5 0 93569 2090196 1659767 2026-09-01T05:08:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090196 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dengozî Serû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 136 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dengozî Serû''' ({{bi-fa|دنگوز علیا}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 136 kes (24 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9xx0miqrrxlisahl47i2txkmc1b933k 0 93571 2090239 1659769 2026-09-01T05:09:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dewletawa | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 118 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dewletawa''' ({{bi-fa|دولت‌آباد (بوکان)}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 118 kes (22 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4zpw78ylotjm5cfro429akozphec00l 0 93572 2090237 1659770 2026-09-01T05:09:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090237 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Deweşehrî | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Bokan (navçe)|Bokan ]] | nahiye = Navenda Bokanê | gundistan = | nifûs = 74 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Deweşehrî''' ({{bi-fa|دوه‌شهری}}) gundekî ser bi navenda bajarê Bokanê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 74 kes (16 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bokanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7x2ktiisw1828d1l5i5tlq6hzrl16xt 0 96617 2089437 2035949 2026-08-31T17:02:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089437 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Axîcehan''', gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hi6n9aa8jwg882lzm19bh2hbbmiykbk 0 96619 2090083 2035950 2026-09-01T05:06:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090083 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çiraxîl''', gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jm520gl5jqkunnybnpqd67capzjbli2 0 96620 2090147 2035951 2026-09-01T05:07:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090147 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Daşalmalû''', gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pb09zdrjotpe0m1f41ihzqtv87ve48h 0 96621 2090170 2035952 2026-09-01T05:08:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090170 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Daşseken''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cfxq4q81ok3yh1d8dgfexcykkg0hahg 0 96622 2090226 2035953 2026-09-01T05:09:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090226 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Destcêrd''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q3qedpeop4e13rb0lxed8ha38ftuw6w 0 96623 2090264 2035954 2026-09-01T05:09:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090264 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = erê <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Dizec Axahesen''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Azerşehr]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Azerşehrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Azerşehrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] omuxotnvv5x7r485bafd8kpx80dosmn 0 96663 2089464 2039074 2026-08-31T17:03:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089464 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Azxan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher]]ê li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ctdgfnryczvhtr2u69yarg8dzupdisp 0 96664 2089374 2039080 2026-08-31T17:00:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089374 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Armedlû serê''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k0q4l21bnzw78ckvqkm85jbg14rkrag 0 96665 2089434 2039076 2026-08-31T17:02:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089434 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Axdere Eher''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t26iukqyjk2goi1eev7hchybsizywqw 0 96666 2089404 2039077 2026-08-31T17:01:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089404 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Axakendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6fh4u7zf4tgmlri2ntyd0gavpcxxcb8 0 96667 2089356 2039082 2026-08-31T17:00:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089356 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Aqbilax''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 95yp0r2nxdh4osw6obuvxlo5tf7b7ym 0 96668 2089366 2039081 2026-08-31T17:00:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089366 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Aqdîvar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dwsjwpunsd4kz81tkjc4blmbeo1fbjt 0 96669 2089335 2039084 2026-08-31T17:00:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089335 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Alpavît''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d8hsxcxlogpy8x0qhcj1jjd44hafxwr 0 96670 2089323 2039086 2026-08-31T17:00:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089323 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Alçalû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lixoabaae87bnwzcqiu9owjziyv2xc4 0 96671 2089331 2039085 2026-08-31T17:00:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089331 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Alman qedîm''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gdp1hrc85qsxkejvu3nhe2mjgqh85ce 0 96672 2089339 2039083 2026-08-31T17:00:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089339 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Ampar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sz9lvj1hlz7pjoeyia211i11fedta4r 0 96673 2089396 2039078 2026-08-31T17:01:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089396 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Avalan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3zj7fgui6zbd67javy86rwjhcb8cpd3 0 96674 2089458 2039075 2026-08-31T17:02:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089458 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Aydînlû Eher''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pbt8ifbh67y63b24dfoh948ix0y4e2b 0 96675 2089375 2039079 2026-08-31T17:00:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089375 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Armek''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2e223xzxmlqvythwosb1flwnzvkaiec 0 96676 2089469 2039073 2026-08-31T17:03:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089469 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Babacan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p4oerk1t3cl9cxjqp75v3rv2iuswrwt 0 96677 2089504 2039071 2026-08-31T17:04:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089504 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Baldaxî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] elrcenfslwv004lsmy6885endzhxncc 0 96678 2089472 2039072 2026-08-31T17:03:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089472 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Babalî Qişlaq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tt78vovetlfvom58whv18qem3hgsz3g 0 96679 2089718 2039068 2026-08-31T17:09:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089718 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Birmis''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] le0rx6f2ah4246rz90090fu15mfn0bp 0 96680 2089724 2039067 2026-08-31T17:09:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089724 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Bizînan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kf8wtf4zv9nuffgn3cfkztzdwsdv6vs 2089736 2089724 2026-08-31T17:39:45Z MikaelF 935 2089736 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Bizînan''' (bi azerî: ''Büzinan''), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eua1lcrnag1lmfjq7sumgx29t963294 0 96681 2089661 2039069 2026-08-31T17:07:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089661 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Besîrava''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eh138quetpp2481ghybo74dtrwo9hlp 0 96682 2089598 2039070 2026-08-31T17:07:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089598 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Behl''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p0yeisyuknhcaifjf9265mzygb13g27 0 96683 2089728 2039066 2026-08-31T17:09:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089728 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Bîdlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dtdvf9mbysf8va8btcs2ocpa3fdsjqz 2089734 2089728 2026-08-31T17:36:26Z MikaelF 935 2089734 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Bîdlû''' (bi azerî: ''Bidli''), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i517m99dsl6qq5ei3ck6ey1x1pekavp 0 96684 2089834 2039065 2026-08-31T19:42:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089834 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Bîniq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3wqbyw3gd17e6ohri1gqmgtar4bqtzc 0 96685 2089863 2039063 2026-08-31T19:42:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089863 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Caban''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i0l6oacvqxmxz1kphzk0thhqdtlyhbf 0 96686 2089864 2039064 2026-08-31T19:42:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089864 wikitext text/x-wiki '''Caban Dîkle''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nt724df85kemavdq8038qwspcgloj78 0 96687 2089874 2039062 2026-08-31T19:42:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089874 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Calîq | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Calîq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jhvotxkuwmb4cpnvh7yb236ywyd1f23 0 96688 2089866 2039061 2026-08-31T19:42:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089866 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Calîq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dqm5esd5d2p6nbp12xo1kbb086zbqg1 0 96689 2089931 2039056 2026-08-31T19:44:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089931 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Cirzeng''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5kedayc8l592f79hkck1ivabget2kzv 0 96690 2089885 2039060 2026-08-31T19:42:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089885 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Ceferava''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i3mfp6zh8o35ccg0wp5to2ald2no7u7 0 96691 2089924 2039057 2026-08-31T19:44:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089924 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Cilayêr''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ea4dslo3u1x4tn6wnzv0fh5c4gqko7u 0 96692 2089905 2039059 2026-08-31T19:43:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089905 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Cevan Şêx''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 282hka9n309jl123by9etwbv1m30esm 0 96693 2089910 2039058 2026-08-31T19:43:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089910 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Cevbend''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c601g195laj1z1ioy197tkme5gh1jj9 0 96694 2089960 2039054 2026-08-31T19:44:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089960 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çapan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] phay4mpqu1bpvwrqa1llnw9b0h3xs37 0 96695 2089996 2039053 2026-08-31T19:45:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089996 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çermedaş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0et4juula81lkgz6ni2e1l162skf571 0 96696 2090017 2039052 2026-08-31T19:46:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090017 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çêşmêvezan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pu3j0jq5vvtsfmg8shsrsjcnu7ylhsk 0 96697 2089949 2039055 2026-08-31T19:44:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089949 wikitext text/x-wiki '''Çalan Eher''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fpkf7pmocy8vyg565lghjwpec80a50s 0 96698 2090018 2039051 2026-08-31T19:46:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090018 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çil Qişlaqî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tu2mresngnk3r8p6bl7uoryq2zph5gq 0 96699 2090113 2039049 2026-09-01T05:07:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090113 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çobanlar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] iurqomddkuuz3i2r4rqp5pwvcdeepsx 0 96700 2090106 2039050 2026-09-01T05:06:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090106 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çînab''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lyx2ger7724hqp0y1so7ec95sumzn59 0 96701 2090161 2039046 2026-09-01T05:08:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090161 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Daşbilax''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] astxvcstirn2a96x7vtkk2uxunueyri 0 96702 2090158 2039047 2026-09-01T05:07:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090158 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Daşbilax Mixar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sr6y4uxfsb51e5j84q3czpw7vmgtmtq 0 96703 2090169 2039045 2026-09-01T05:08:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090169 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Daşlûce''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kt1airx0v2d0xvwnuknex05kqcmgfs5 0 96704 2090130 2039048 2026-09-01T05:07:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090130 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Damnab''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o89jsi8rtnh0n8ei89ds42lcp3ehhs4 0 96705 2090171 2039044 2026-09-01T05:08:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090171 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Davûdlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sfo5ccwmczxq4py4j184m70s5vvumjg 0 96706 2090182 2039043 2026-09-01T05:08:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090182 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Daylar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b1neg8yb6ahyayrws3fr0z74tj5z87q 0 96707 2090206 2039040 2026-09-01T05:09:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090206 wikitext text/x-wiki '''Dere Qişlaq Serê''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rsp79jrj0kwq4hchktkknqn90diklai 0 96708 2090205 2039039 2026-09-01T05:09:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090205 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Dere Qişlaq Xwarê''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ncsntrr43huq6e8mnoa6pmo4yvbv51c 0 96711 2090256 2039038 2026-09-01T05:09:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Dilqenab''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] chhor8fvvn6t7l183c9r5d8wiknknqe 0 96712 2090197 2039041 2026-09-01T05:08:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090197 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Demirtepe''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dleb7gdimj0e89i52796m0yqw0shz8k 0 96716 2090186 2039042 2026-09-01T05:08:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090186 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Dehrûd''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Eher (şaristan)|Eherê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Eherê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Eherê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b2e2hqo2mvfyu9tszpneetxb47noal0 0 96958 2089387 2043720 2026-08-31T17:01:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089387 wikitext text/x-wiki '''Aşistan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q2bme9js9dcb9jyavfk5a1tmi8ss7b6 0 96960 2090265 2043713 2026-09-01T05:09:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090265 wikitext text/x-wiki '''Dizec Emîrmedar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n8dqaunf1iow3dso90se67law5e4hox 0 96961 2089828 2043715 2026-08-31T19:42:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089828 wikitext text/x-wiki '''Bîglû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l6ev4tq65b246f4sfcdt432y9xyxbkl 0 96962 2089572 2043716 2026-08-31T17:05:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Gundên Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089572 wikitext text/x-wiki '''Behramava''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] m6gyy8bls5v3yt26mt4mn1fkadfjkdr 2089579 2089572 2026-08-31T17:06:09Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Gundên Îranê]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089579 wikitext text/x-wiki '''Behramava''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] ey4y1pxu3y5xz976hxgjvmko5407mul 2089602 2089579 2026-08-31T17:07:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089602 wikitext text/x-wiki '''Behramava''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cd020ypl2rm1eh2a2776uvclr53w80u 0 96963 2089847 2043714 2026-08-31T19:42:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089847 wikitext text/x-wiki '''Boraçala''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1t5yzlzll07010bc86hk4znnsu3gfzr 0 96964 2089573 2043717 2026-08-31T17:05:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Gundên Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089573 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Bayram''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] m00rqpdw6m7yanjb4hu2e1blfbst9n2 2089585 2089573 2026-08-31T17:06:23Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Gundên Îranê]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089585 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Bayram''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] dhzhkhllnbz2jdrpmnlxjiflzdnn2zv 2089586 2089585 2026-08-31T17:07:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089586 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Bayram''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] er8pqxb4vny4z523ljhvndugnst02xc 0 96965 2089545 2043719 2026-08-31T17:04:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089545 wikitext text/x-wiki '''Bavîl Jêr''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mi0pzkkmboswixgkqf9kl3chrhqi855 0 96966 2089544 2043718 2026-08-31T17:04:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089544 wikitext text/x-wiki '''Bavîl Jor''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2suaors1qnzss7gz44m2wrxoyrcptjh 0 96967 2089543 2043610 2026-08-31T17:04:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089543 wikitext text/x-wiki '''Bavîl''' ({{langx|fa|دهستان باويل}}) gundistaneke bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1987an li Îranê]] [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] naixvrnde19nsz0e7jxwlog7g7n7brq 0 96968 2089341 2043723 2026-08-31T17:00:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089341 wikitext text/x-wiki '''Amqan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9d1p0fks6raj7fpa1m65l1jpkq8tc87 0 96969 2089368 2043721 2026-08-31T17:00:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089368 wikitext text/x-wiki '''Aqgombed''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 85uaxtsxbq3235ml2nfzmqursiqeom8 0 96970 2089360 2043722 2026-08-31T17:00:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089360 wikitext text/x-wiki '''Aqçekehil''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Osku (şaristan)|Oskuyê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Oskuyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Oskuyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a8xtgik5jnyx9jrel4vi2posgkx8sxl 0 97007 2089304 1813865 2026-08-31T17:00:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089304 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Abar''' ({{bi-fa|ابدار}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f8xqjwrfrf96qjpxa83q4jjxw5hr67f 0 97008 2089463 1865906 2026-08-31T17:03:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089463 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Ayqîrçîmen Jor''' ({{bi-fa|ايقرچمن سفلي}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 81rsog2hirn5vdek5o6zhem8gwn5zdn 0 97009 2089329 2036504 2026-08-31T17:00:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089329 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Almalû, Bostanabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5m39773wtliaa9yzosjla90x86r3pbm 0 97010 2089319 1791683 2026-08-31T17:00:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089319 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Alaniq''' ({{bi-fa|الانق}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rxjutnfkn1rn06wbh1liaquka9lqpjl 0 97011 2089364 1837900 2026-08-31T17:00:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089364 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Aqdere''' ({{bi-fa|اقدره}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. Di serjimarîya 2006 de, hejmara niştecihên wê 64 kes e, ku ji 15 malbatan pêk tê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] h2qaz5k9avnv28m0mq7og54norsy4e3 0 97012 2089401 1753532 2026-08-31T17:01:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089401 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Axacan''' ({{bi-fa|اقاجان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bv1ggz8ofol2g95j8q4udd4hmbdqpw2 0 97013 2089451 1841530 2026-08-31T17:02:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089451 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Axûrava''' ({{bi-fa|اغوراباد}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7b4e03apd1cwqt5uhxxrp7bknkqs7nc 0 97014 2089427 1794385 2026-08-31T17:02:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089427 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Axçekehl Zemanî''' ({{bi-fa|اغچه كهل زماني}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2o01hdgwe44l34p9w3yjt7ot92ui92c 0 97015 2089428 1833215 2026-08-31T17:02:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089428 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Axçekehl Recebanlû''' ({{bi-fa|اغچه كهل رجبانلو}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 364y6sjjh4aneif09952ksqobsaa8fn 0 97016 2089357 1847835 2026-08-31T17:00:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089357 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Aqbilax, Bostanabad''' ({{bi-fa|اغبلاغ}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s4fro33904312by2fn2vprhs489fwmu 0 97017 2089391 1834826 2026-08-31T17:01:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089391 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Atbatan''' ({{bi-fa|آتباتان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 07u9zcthkxkxos3phwsqlze0d2qc3ap 0 97018 2089309 1829986 2026-08-31T17:00:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089309 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Abrîz''' ({{bi-fa|ابريز}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] evpmdxkedh4ztd7tgtaf0cd802i73e3 0 97019 2089459 1778007 2026-08-31T17:02:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089459 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Ayqîrçîmen Jêr''' ({{bi-fa|ايقرچمن عليا}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 890obx0ia1wu89eo8f0jcj22yw0gamv 0 97020 2090109 1835239 2026-09-01T05:07:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090109 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Çînîbilax''' ({{bi-fa|چینی‌بلاغ}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gsfzdouau07kgnzoy64p4pstb35u04s 0 97021 2089998 1801029 2026-08-31T19:45:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089998 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Çermxûran Olya''' ({{bi-fa|چرم خوران بالا}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b95a7kafw2ntxye9yw7m160g8o5i1q5 0 97022 2089995 1842768 2026-08-31T19:45:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089995 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Çermxûran Sofla''' ({{bi-fa|چرم خوران سفلي}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mwv9jy0qkvdkmd3jg6p2lubr0pvic3s 0 97023 2090094 1782690 2026-09-01T05:06:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090094 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Çirzexûn''' ({{bi-fa|چرزه خون}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qtji4gd7ntn2cwo293fvtj0w3ddy10j 0 97024 2089944 1829411 2026-08-31T19:44:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089944 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Cûqan kûçek''' ({{bi-fa|جوقان کوچک}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e3e1akuthv72egvks10yg67bzwtzh32 0 97025 2089943 1746356 2026-08-31T19:44:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089943 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Cûqan Bozorg''' ({{bi-fa|جوقان بزرگ}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e45xa97mbonlj9iesdqctf7fqdqs716 0 97026 2089948 1794138 2026-08-31T19:44:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089948 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Cûrim''' ({{bi-fa|جوريم}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a6dbfqyq2tngt5pfd00ehxs8hxsefyo 0 97027 2089932 1789728 2026-08-31T19:44:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089932 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Cixir''' ({{bi-fa|جغر}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1cipbkbbr5n7s5hy70d88qxsrghwa1s 0 97028 2089922 1870743 2026-08-31T19:44:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089922 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Cidaqiye, Bostanabad''' ({{bi-fa|جداقيه}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6qbw64htzt7q08hna84awrm36bb5xel 0 97029 2089870 1754018 2026-08-31T19:42:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089870 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Canbehan''' ({{bi-fa|جانبهان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] aucfjhatqfuvmjmitf0pzoyujskwb6c 0 97030 2089694 1766889 2026-08-31T17:09:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089694 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Bêhcetabad''' ({{bi-fa|بهجت اباد}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rkde9tnml5bwtblonq8lxziikf576l6 0 97031 2089596 1776976 2026-08-31T17:07:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089596 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Behador''' ({{bi-fa|بهادر}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bf7kjrsye6wg142bli6shfa3kkom69e 0 97032 2089620 1801211 2026-08-31T17:07:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089620 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Benekehl''' ({{bi-fa|بنه كهل}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ek6b17dtirlohr91as8ietn7ta6htqh 0 97033 2089621 1818593 2026-08-31T17:07:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089621 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Benefşe Diriq''' ({{bi-fa|بنفشه درق}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kvqrtlchvlquqexjtwcqzdg1czk016o 0 97034 2089531 1867326 2026-08-31T17:04:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089531 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Başkend, Bostanabad''' ({{bi-fa|باشكند}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 96dvug0rny18vjc6c2lj1ahvmd0l7z8 0 97035 2089537 1848489 2026-08-31T17:04:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089537 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Başsîz Ocan''' ({{bi-fa|باشسيزاوجان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jun547q7poinh6uj6kemzl09pqgzu5b 0 97036 2089536 1669983 2026-08-31T17:04:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089536 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Başsîz''' ({{bi-fa|باش سيز}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tk8hc0lc62lstbac8fbb9dp2td0im8h 0 97057 2090244 1829116 2026-09-01T05:09:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090244 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Dêhnab''' ({{bi-fa|دهناب}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j5maypz89elx6klwblygwv8ypsfsjx5 0 97058 2090253 1782655 2026-09-01T05:09:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090253 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Dilîqorixçî''' ({{bi-fa|دلي قوروقچي}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pd240jbqx16es8b1qdtxd0x99797v1j 0 97059 2090210 1712622 2026-09-01T05:09:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090210 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Dereçe''' ({{bi-fa|دره چه}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jwwcd2wp31qwbo7i5z2xyeng64uxjdk 0 97060 2090149 1839175 2026-09-01T05:07:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090149 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Daşatan''' ({{bi-fa|داش اتان}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Bostanabad (şaristan)|Bostanabadê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Bostanabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 03zvfgl9ko8n9oos3qje6m7sp1zhr8h 0 97201 2089449 2035787 2026-08-31T17:02:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089449 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Axûnd Qişlaq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Benab (şaristan)|Benabê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Benabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Benabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f65su9cl52yeecbo8d0ncd7aw797n5o 0 97202 2089336 2035788 2026-08-31T17:00:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089336 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Alqû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Benab (şaristan)|Benabê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Benabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Benabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] iuttwrosd05japd4cwi80qng7cl36nz 0 97203 2090079 2035785 2026-09-01T05:06:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090079 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çipiqlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Benab (şaristan)|Benabê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Benabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Benabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c53i8e3jdy4256yhxnu0l2ht2pzi7oq 0 97214 2090022 2035786 2026-08-31T19:46:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090022 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 }} '''Çilqayî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Benab (şaristan)|Benabê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Benabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Benabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ka6w5t7x2otk1ctt6i70dv0erktpa2o 0 97251 2089448 1660499 2026-08-31T17:02:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089448 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axûle''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7516ci2c8wrqp73g40xr7q8p166e1hf 0 97252 2089872 1660500 2026-08-31T19:42:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089872 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Canqûr''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lryin099ctua6rsfl0pxxxvvrfcxe5l 0 97253 2089703 1660501 2026-08-31T17:09:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089703 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyreq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1x5wl4rrgrru9gm5bu1zza40chg986o 0 97254 2089561 1660502 2026-08-31T17:05:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089561 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxyeqûb''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lzpiiy4esiznvehcv8n1geu2p92bylg 0 97255 2089556 1660503 2026-08-31T17:04:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089556 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxgêrdû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n2b7r8ymwhnz1cu9whxrvhsnjljxpzc 0 97256 2089518 1660504 2026-08-31T17:04:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089518 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baranlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7vwp1s2m8vxrvl4xmmjj0mpk9jq0ahc 0 97257 2089468 1660505 2026-08-31T17:03:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089468 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bababaxî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1qvv67xclw2pw2aizma0alvcsuushlq 0 97258 2089345 1660506 2026-08-31T17:00:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089345 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Anaxatûn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mb7c1tobqw2t02py6outfg8z6ypjs9u 0 97259 2089361 1660507 2026-08-31T17:00:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089361 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqdaş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0c5l2donnwmlqvltkeld6otfsfqxtmc 0 97260 2089400 1660508 2026-08-31T17:01:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089400 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axac Oxlî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lrhdxekkkrzxohkcqnjfmlnxz9zf8gg 0 97261 2089378 1660509 2026-08-31T17:00:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089378 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Arpa Deresî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hvgy6q08w8lg4glulbzg00p6x5wmz05 0 97280 2090269 1660527 2026-09-01T05:09:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090269 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dizec Lêylîxanî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jcqiyshouflzpxlipeyg80oyhh83lmi 0 97281 2089967 1660528 2026-08-31T19:44:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089967 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîz]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çavan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Tebrîz (şaristan)|Tebrîzê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Tebrîzê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8erbmf0qlwz3k2nf3u8h9fcv1vjo2gc 0 97321 2089411 2035053 2026-08-31T17:01:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089411 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Colfa (şaristan)|Colfa]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax Cilfa''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Colfa (şaristan)|Colfayê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Colfayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] iodfbpm4qv4j7efj9zha5yiueorrxfw 0 97336 2090136 2035055 2026-09-01T05:07:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090136 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Îran]] | dewlet = | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat]] | şaristan = [[Colfa (şaristan)|Colfa]] | bexş = | navçe = | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daran Colfa''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Colfa (şaristan)|Colfayê]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Colfayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mtju66a5r89wblw80i6u68k5afjyc7n 0 97373 2089307 2036132 2026-08-31T17:00:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089307 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Abdarlar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}}{{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3jf1v0y44fg2xao9pey6wac8x18exbk 0 97379 2089460 2036146 2026-08-31T17:02:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089460 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aydûxmîş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 956zzgzk3nc9homnqtrrox9g5rtt9ef 0 97380 2089343 2036139 2026-08-31T17:00:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089343 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Anabilaxî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7kom7l7002321kk8u6dpp6q3gf5ea2o 0 97381 2089342 2036138 2026-08-31T17:00:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089342 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alûçîn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dnn03ugpzkmuk1c9cy00smi01l283d3 0 97382 2089337 2036137 2026-08-31T17:00:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alqû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pc69ac3kxee02f4lu4lp6g6jfs2rjth 0 97383 2089317 2036136 2026-08-31T17:00:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089317 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alakîn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t5p1k3pthmqo0vn60u9jfnsnjpotrta 0 97384 2089316 2036134 2026-08-31T17:00:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089316 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alaçîq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] idrisspcwbxqhw7m6is7egx25kt9bh8 0 97385 2089441 2036143 2026-08-31T17:02:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089441 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axkend''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5zpyclwnk21rlfdri8becbd17di2kjh 0 97386 2089456 2036145 2026-08-31T17:02:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089456 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axziyaret''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 99t8gzl8b2c1u56ek3ynnmjvzm0k376 0 97387 2089432 2036142 2026-08-31T17:02:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089432 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axdaş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r9br3ssct5gdzyr1iqwlyb0i5zuwpd6 0 97388 2089433 2036141 2026-08-31T17:02:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089433 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçerîş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tfkej3h7u87avzosv7cjc1ue96auzfk 0 97389 2089358 2036140 2026-08-31T17:00:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089358 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqbilax Kûranlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oczq00ocinybxhf7nirroykpbzeep1a 0 97390 2089446 2036144 2026-08-31T17:02:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089446 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axsaxalar''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9y0phla2fxs70364wpeyxplv9mvsoyg 0 97391 2089306 2036133 2026-08-31T17:00:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089306 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Abgerm''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}}{{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sgeuqq1916qhg6fpco8x13h3c1wwz7r 0 97392 2090019 2036163 2026-08-31T19:46:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090019 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çikto''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] anqak1wamzldp6ckawabh4die09b8dn 0 97393 2090120 2036168 2026-09-01T05:07:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090120 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çûbdarkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] babnmz0gutntbdjlhknfxlkewnccias 0 97394 2090089 2036165 2026-09-01T05:06:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090089 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çirçira''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 251y8le0ah5z4z94i9o1mxhhrrcrn4i 0 97395 2090080 2036164 2026-09-01T05:06:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090080 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çipiqlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9y1i4qwrecpwurfah8qw63mzesp03sk 0 97396 2089895 2036162 2026-08-31T19:43:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089895 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Celîlabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] g9vnbcczgdl8ldzehqvqlczzxul8ucc 0 97397 2089880 2036161 2026-08-31T19:42:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089880 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ceferabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 99lgf4cu853ft9habiphs7ntq08613r 0 97398 2089877 2036160 2026-08-31T19:42:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089877 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Carçîkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qnhz40dz4igcbq1akg0cby5speke4sl 0 97399 2089826 2036158 2026-08-31T19:42:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089826 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîglerkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jvw1kcae2r5gvx9znk15p0vhowiglb8 0 97400 2089846 2036159 2026-08-31T19:42:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089846 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bonyadkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] puvxl57r3d7c3br25vqqqoyyvse00g4 0 97401 2089629 2036156 2026-08-31T17:07:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089629 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Benefşe Dirq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 196n7bau6euk6509vw0tn4986kuipw5 0 97402 2089611 2036155 2026-08-31T17:07:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089611 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Benakûh''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3oox7l4z0tdpa30iv7lc83jdccn966q 0 97403 2089707 2036157 2026-08-31T17:09:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089707 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilqan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dz0ffj11tf3mxzamxbwqj5jkinm6vb5 0 97404 2089571 2036154 2026-08-31T17:05:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Gundên Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089571 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bayramkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] qffx3beafeslg62f97yjr4swt35fk3h 2089584 2089571 2026-08-31T17:06:23Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Gundên Îranê]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bayramkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] n29uhzlxus4z0lbo7s7946hz4cdmf3q 2089587 2089584 2026-08-31T17:07:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089587 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bayramkendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p9o2xi8kukdhfes7keishnzp3hq77gt 0 97405 2089564 2036153 2026-08-31T17:05:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089564 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baycûq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mqu660rxm6arvs6qm89ozxx1vdggd5o 0 97406 2089559 2036152 2026-08-31T17:04:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089559 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxlûce''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oh5srk61ms9yogt2hdamv8u1k7m7uc6 0 97407 2089527 2036151 2026-08-31T17:04:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089527 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barûtaxacî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5j4ta8pv3ppikkxbyrr05o52wwsdokx 0 97408 2089522 2036150 2026-08-31T17:04:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089522 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bargah''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1r4f6ba2sx2eih4xo471urr15udbxcr 0 97409 2089485 2036149 2026-08-31T17:03:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089485 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babûne Vesetî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jlm0dysz60xi8ye2xy027i85nl868gq 0 97410 2089484 2036147 2026-08-31T17:03:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089484 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babûne Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ebdsylbtoz9h8rlwmowj3x0g0lndip0 0 97411 2089482 2036148 2026-08-31T17:03:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089482 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babûne Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] laey4h81qzlp33v4qqj96ja65lcv23e 0 97421 2090235 2036176 2026-09-01T05:09:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090235 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Deveyataqî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j4ri4xeitrxiy6t7z6cc3bx43molyjw 0 97422 2090234 2036175 2026-09-01T05:09:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090234 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Deveyataqî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j4ri4xeitrxiy6t7z6cc3bx43molyjw 0 97423 2090233 2036174 2026-09-01T05:09:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090233 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Devemêydanî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9cpr746ftoi8708obsx4ytdggb40ae2 0 97425 2090181 2036172 2026-09-01T05:08:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090181 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Debirdan Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t0a11a72ycrdnlt8i7j9bb98e6vg5ab 0 97426 2090184 2036173 2026-09-01T05:08:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090184 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Debirdan Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qv0tsdtxz128q1j4y6rdch2r2anl1fl 0 97427 2090166 2036171 2026-09-01T05:08:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090166 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşkesen''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] anj2vd5ulfq6s85gn93a6zvvcr1abmp 0 97428 2090157 2036169 2026-09-01T05:07:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090157 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbilax Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] iqtn31g6ecqfde5lcw6wkw8caijbn0v 0 97429 2090159 2036170 2026-09-01T05:07:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090159 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbilax Payîn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jxz5ll9pb8tu3pbvzboq9kfjviyopaw 0 97430 2090116 2036167 2026-09-01T05:07:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090116 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çolilû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o0cfn5hfc951xcevwl46weyjfueefd5 0 97431 2090115 2036166 2026-09-01T05:07:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090115 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] | nahiye = Navenda Çaroymaqê | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çoganlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Çaroymaq (şaristan)|Çaroymaq]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Çaroymaqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Çaroymaqê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jpzyusfe1syjcoxa7mcaji4kldn2e2p 0 97606 2089444 2049392 2026-08-31T17:02:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089444 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axqişlaq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 165eza0e8q3zvnjp63oggffdirosp0n 0 97607 2089884 2049379 2026-08-31T19:42:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089884 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ceferqulî Ûşaxî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fv1p6o1bckiti88w61vnwdbivy8joub 0 97608 2089882 2049381 2026-08-31T19:42:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089882 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ceferabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5ubkl0t8nbc0if4era43699wi80qx6a 0 97609 2089868 2049382 2026-08-31T19:42:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089868 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cananlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mrhiw5d1164t8v83b2goftn5vzeisyx 0 97610 2089862 2049383 2026-08-31T19:42:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089862 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bûydûz''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0fptu0p0l6pe5gj2tvddzw5pa2fkabt 0 97611 2089667 2049384 2026-08-31T17:07:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089667 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bestamlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l1alkqgr2b72mm92as3w4jybavy8zcv 0 97612 2089565 2049385 2026-08-31T17:05:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089565 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baydûq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1q2bl8qfzdoa5saaqndt78ehm4fmqvz 0 97613 2089500 2049388 2026-08-31T17:03:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089500 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 95y6fzgfyj8y4m0bsx8masl3310n08i 0 97614 2089516 2049387 2026-08-31T17:04:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089516 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baqêroxlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e2o4u2tkuf6hkx986xy74f6mjsers6y 0 97615 2089560 2049386 2026-08-31T17:04:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089560 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxşlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0pptfj3voj2t1276ujkxxn8pc8vrfh0 0 97616 2089478 2049389 2026-08-31T17:03:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089478 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babaylûyê Cananlûy''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rljwyffwtjj4rz1ltdzfy98rwhmxv26 0 97617 2089388 2049395 2026-08-31T17:01:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089388 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aşqlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lyn4gqrgvc1i8upjm1a4hh2f301k6we 0 97618 2089461 2049391 2026-08-31T17:02:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089461 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aynalû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ieg9hkme1qq4d5g9fiz3ejrctws0syz 0 97619 2089397 2049394 2026-08-31T17:01:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089397 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Avanlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 20sxds8dugxn4861jtdu1nyrbxe11qn 0 97620 2089399 2049393 2026-08-31T17:01:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089399 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Avarsîn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hpeotdp1nppm7o77hk03n1cwqg48ebn 0 97621 2089315 2049399 2026-08-31T17:00:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089315 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alacûce''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tfcjgipwer001nw00gvsk51euo1gtia 0 97622 2089359 2049396 2026-08-31T17:00:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089359 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqdaş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9k4tfynfo8knvqu2rsca7khhss4vi2g 0 97623 2089352 2049397 2026-08-31T17:00:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089352 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqamîrlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ohix388xkl7s0a0mppqm3dhdx4bwy2u 0 97628 2090232 2049365 2026-09-01T05:09:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090232 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Devermişkanlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pvxgdk8wq7j7lq9kydfbyfbuavmpnk1 0 97629 2090214 2049366 2026-09-01T05:09:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090214 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derîlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bmn9u05z4gileskhxwmk6a58mfxrhte 0 97630 2090209 2049367 2026-09-01T05:09:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090209 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derecîk''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 849b779nq9gtur37c9uwzejy774lkr2 0 97631 2090249 2049364 2026-09-01T05:09:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090249 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Didlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rq88pda2oo964sqttk8t88ddogmwk2e 0 97632 2090176 2049368 2026-09-01T05:08:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090176 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dayan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gdsyxu0s3wdfgmbn95utgrct3zndgst 0 97633 2090173 2049369 2026-09-01T05:08:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090173 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Davdan Payîn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qhanzp68evxztad2rmmib3r3vgxsn8i 0 97634 2090172 2049370 2026-09-01T05:08:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090172 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Davdan Bala''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nf4jnatgipnvkh7t2pbma9zx34wbptn 0 97635 2090154 2049371 2026-09-01T05:07:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090154 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbaşî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ncn6zay8s07irrbsrxht9nik00tylfq 0 97636 2090148 2049372 2026-09-01T05:07:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090148 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşarasî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7nn4wg2um8vwkza7fi4v7j9f0hx7xvd 0 97637 2090137 2049374 2026-09-01T05:07:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090137 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daranî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i0lgkplvfifh6e3myaaqvznupvqitv4 0 97638 2090139 2049373 2026-09-01T05:07:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090139 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daraxizî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ntnt337fp1ehjou0tno8ara0rgemc46 0 97639 2090121 2049375 2026-09-01T05:07:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090121 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çûbedirq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e3eokkxe30anl3e60bqe10cf57cjws0 0 97640 2090026 2049376 2026-08-31T19:46:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090026 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinaqçî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2vpil1qld5njinw5ps23ygxr48xil97 0 97641 2089989 2049377 2026-08-31T19:45:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çeperlî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gaywnxt5k7o5euhpolcshmq7g0una75 0 97642 2089974 2049378 2026-08-31T19:45:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089974 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çaykendî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gv6p60mg989je4479gws5124svutzmk 0 97726 2089327 2049398 2026-08-31T17:00:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089327 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] | nahiye = Navenda Xoda Aferîn | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Allahlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Xoda Aferîn (şaristan)|Xoda Aferîn]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Xoda Aferîn}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xoda Aferînê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] m15id66vok7sg5fsfwwy71p5zi50pit 0 97842 2089308 2044724 2026-08-31T17:00:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089308 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Abres''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i9gkghv5ricthwf69knuj6zznjrouc0 0 97843 2089430 2044719 2026-08-31T17:02:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089430 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçekend''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9ktfxddqe5pxw7953fzuvp6olel9tjo 0 97844 2089443 2044718 2026-08-31T17:02:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089443 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axmyûn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 08gq1yxhnmw727ausrkwrdm2x2vh2uj 0 97845 2089355 2044721 2026-08-31T17:00:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089355 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqbilax Behmen''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ahwi5m0a4les827hitjubc601m05qct 0 97846 2089318 2044723 2026-08-31T17:00:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089318 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cc9uab56r80jpmdlegcasyglb5qcmy9 0 97847 2089344 2044722 2026-08-31T17:00:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089344 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Anaqîz''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bdz9zi5p5xero7oyhj2vlyarwy4kyrm 0 97848 2089891 2044708 2026-08-31T19:42:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089891 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cehîzdan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n6ctv8wm9j772iwl43fr4hde1k1i3qk 0 97849 2089890 2044709 2026-08-31T19:42:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089890 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cehîzdan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n6ctv8wm9j772iwl43fr4hde1k1i3qk 0 97850 2089896 2044707 2026-08-31T19:43:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089896 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cemalabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pz9rxy8ng2hj1olenz0gh0nbdk3xgi0 0 97851 2089926 2044706 2026-08-31T19:44:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089926 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cildebaxan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ciurbtv21e0779jvnxgwduu9y0kzb7w 0 97852 2089727 2044711 2026-08-31T17:09:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089727 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîcend''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q1yz6mithjwvhj5xzopx0axgbnxe5y0 2089735 2089727 2026-08-31T17:37:37Z MikaelF 935 2089735 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîcend''' (bi azerî: ''Bicənd''), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c7tsi6bar7xbhfpv2nqdjozbvuxutrg 0 97853 2089575 2044715 2026-08-31T17:05:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Gundên Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089575 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behrêman''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] t7w8ev6vjwq20fe9bbejvk8121dck3k 2089583 2089575 2026-08-31T17:06:11Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Gundên Îranê]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089583 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behrêman''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] m6y4yt6ana359globj1u6088tehjyh5 2089606 2089583 2026-08-31T17:07:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089606 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behrêman''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j8zahgfcajbl4crnqs06wdwu1t7hakh 0 97854 2089608 2044714 2026-08-31T17:07:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089608 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Belasicîn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] erl0vvspxzb6qprnalfxoep128jf87l 0 97855 2089856 2044710 2026-08-31T19:42:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089856 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bşkend''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5ojrrpajp0seaxr2nf8gu0hx72jk1is 0 97856 2089493 2044717 2026-08-31T17:03:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089493 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baftan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 679erj39knd92kgnfe2zujjf1kxm71u 0 97857 2089507 2044716 2026-08-31T17:04:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089507 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balistan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sw7h6m7av4ooo4y2yglavabdn87m1za 0 97858 2089627 2044713 2026-08-31T17:07:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089627 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beraxûş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kn7djetvaqvcu4vursup9eoxctrfxfn 0 97859 2089676 2044712 2026-08-31T17:08:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089676 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêrêncabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] c3pwep6zlm6frwwiu5k7x3ohtsorajo 2089682 2089676 2026-08-31T17:09:00Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089682 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêrêncabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] 9gittj7xftyibrj4x84l72nvbktirek 2089698 2089682 2026-08-31T17:09:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089698 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêrêncabad''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7voukz70gsdpq3corbsthhbq1iqrbzj 0 97862 2090243 2044690 2026-09-01T05:09:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090243 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dêhdûlan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ggiov7nhng8q533vla9mqd74qi46krv 0 97865 2090195 2044692 2026-09-01T05:08:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090195 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Demirçî''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tdwhsj0119xjh18tdlscbbcc592n893 0 97866 2090248 2044688 2026-09-01T05:09:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090248 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dikanlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mjj9st7w0314hlz1hd8x236c1me44cv 0 97867 2090258 2044686 2026-09-01T05:09:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090258 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dirab''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2fj4z9pgwfongll8p5tsrengfw4vwtk 0 97868 2090128 2044695 2026-09-01T05:07:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Damencan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] flfn9f6dr9eqfdsr50qs5r4awo4z5di 0 97869 2090129 2044696 2026-09-01T05:07:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090129 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dambaran''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fw0mc8r2v16i38jv6nt8b2z6s9pupt8 0 97870 2090135 2044693 2026-09-01T05:07:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090135 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Darab''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ca6mh7xnxstnrtaa47qfcczruufbz0k 0 97871 2090103 2044700 2026-09-01T05:06:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090103 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çîçeklû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rx4xh3m5kxc2e14e9hl4cue2dzg3b6s 0 97872 2089979 2044705 2026-08-31T19:45:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089979 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çehgûş''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j7x4b93qagpjwtd7h4sjabn84orztox 0 97873 2089982 2044703 2026-08-31T19:45:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089982 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çehriq''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bd8nsjwd2026j20kd9sn76wh2r5z2po 0 97874 2090122 2044698 2026-09-01T05:07:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090122 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çûlelû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] glp1xkjvd0fqsbbj6t7b3gecbibyxh8 0 97875 2090023 2044702 2026-08-31T19:46:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090023 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çilexane''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8xxdiwzd1okc1k15kugd2thomnt29c3 0 97876 2090091 2044701 2026-09-01T05:06:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090091 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çirlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tiphrjyrzgvy3xe3tc217dsq5vr3c1a 0 97888 2090246 2044689 2026-09-01T05:09:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090246 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Serab (şaristan)|Serab]] | nahiye = Navenda Serab | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dêylemşah''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Serab (şaristan)|Serab]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Serabê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Serabê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i62vif7wq0kjg205eztwo646t1b9m99 0 98010 2089370 2044904 2026-08-31T17:00:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089370 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Aqkehrîz | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqkehrîz''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qi5lz3w4otye7xef09f1hc2paqerbt0 0 98021 2090219 2044894 2026-09-01T05:09:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090219 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dervîş Beqal | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dervîş Beqal''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jm9x6gfx1gfppzv55zfzmlizoamo8bt 0 98022 2090003 2044900 2026-08-31T19:45:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090003 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çêhrêgan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêhrêgan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] afy46zgiq8sj5hwznmy9gp9c653sos0 0 98023 2090008 2044899 2026-08-31T19:46:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090008 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çêlêxanê Olya | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêlêxanê Olya''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b8vxt7gg0i51ripeop2q0kcroyic7qs 0 98024 2090007 2044898 2026-08-31T19:46:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090007 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çêlêxanê Sofla | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêlêxanê Sofla''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1fdag0lnluq6psuajp7lzusyzsrkga1 0 98025 2090013 2044897 2026-08-31T19:46:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090013 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çêşmekenan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêşmekenan''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 736qyu5k855eqw7vo76x5913kiy597h 0 98026 2090084 2044895 2026-09-01T05:06:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090084 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Çiraxlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çiraxlû''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jmx7tbcmumqo4fvtom9s2bxbqb5f6nm 0 98027 2089827 2044901 2026-08-31T19:42:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089827 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bîgce Xatûn | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîgce Xatûn''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 43pmy43sku3gl708c7qrs7wsk6p1a1k 0 98028 2089624 2044902 2026-08-31T17:07:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089624 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Benîs | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Benîs''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mqdahbbte1ispssgpml7i11ur1n8d8u 0 98029 2089562 2044903 2026-08-31T17:05:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089562 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Baxvezîr | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxvezîr''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q6d1nfopih5wi0s306dgxhjdzbfwsp9 0 98030 2089338 2044905 2026-08-31T17:00:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089338 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Alûçe Melêk | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] | nahiye = Navenda Şeboster | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alûçe Melêk''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Şeboster (şaristan)|Şeboster]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Şebosterê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Şebosterê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] co87przpbbtakysad8rs2nux8ggubu2 0 98116 2089403 2036451 2026-08-31T17:01:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089403 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axacerî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c98iwlbtftfgrsyjosiv8sposquysdb 0 98117 2089429 2036452 2026-08-31T17:02:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089429 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçeobe''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8gm9u5g3eeyaj2ydo7za6u52de78cgh 0 98131 2090268 2036461 2026-09-01T05:09:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090268 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dizec Hesenbêyk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0e77unaygwgpjbttwa9puk8qwhir2gv 0 98132 2090132 2036460 2026-09-01T05:07:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090132 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Danalû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d5i4u0cjcs5q4d2tt0o55ddpthtmmsr 0 98133 2089964 2036457 2026-08-31T19:44:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089964 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çartaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 50aax7vlh5wiei37i08elbb2yek3qba 0 98134 2089959 2036456 2026-08-31T19:44:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089959 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çarbirûd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ard5dw1t0w6g4zx1pi4s2pk6sezt6m7 0 98135 2090124 2036459 2026-09-01T05:07:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090124 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çûpankere''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jw7wv3c5j1czdi14qwthphlkgnb8no2 0 98136 2090009 2036458 2026-08-31T19:46:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090009 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çênar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nks8v5wjqcbfityrrsnps61r93brvpq 0 98137 2089857 2036455 2026-08-31T19:42:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089857 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bûlalû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jp0ss29912u7ngx5ygaohz3hzbb89gk 0 98138 2089842 2036454 2026-08-31T19:42:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089842 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bokêt''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hhoiptyjkyale0pgc2y075fq7zzksak 0 98139 2089591 2036453 2026-08-31T17:07:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089591 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bazarlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t8s32qdzhgs05roiej808qni5y9q3ym 0 98140 2089330 2036450 2026-08-31T17:00:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089330 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] | nahiye = Navenda Ecebşîr | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Almalû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Ecebşîr (şaristan)|Ecebşîr]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ecebşîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Ecebşîrê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4m38reshzb8ggvyos1974df1iuql3cq 0 98159 2089392 2040764 2026-08-31T17:01:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089392 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Atî Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lggb9u5kr8fqv546l99jrzy2qk3ogvv 0 98161 2089696 2040750 2026-08-31T17:09:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089696 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêhrûz Rûsta''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 44fupj8dwtaxw99vebsaf5223031ba9 0 98162 2089617 2040754 2026-08-31T17:07:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089617 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Benedîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ekvb7eckaubimt6a8u9npwps0kkagxl 0 98163 2089668 2040752 2026-08-31T17:08:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089668 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beşab''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9jrab6fj3h10kpsdd16wfhog3qc0nwg 0 98164 2089659 2040753 2026-08-31T17:07:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089659 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berzendîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8lmyxyluh3172fny4sx62twu417mpaj 0 98165 2089672 2040751 2026-08-31T17:08:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089672 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bextiyarlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] sc5xzqvaou1020bcwhwbb7wio8jhum8 2089681 2089672 2026-08-31T17:08:59Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089681 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bextiyarlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] 9t97ce0dp074mj1jw3v5oo06c3g2gah 2089686 2089681 2026-08-31T17:09:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089686 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bextiyarlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3npgxbvp86o15rf3s785967kap4vgvk 0 98166 2089508 2040758 2026-08-31T17:04:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089508 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balî Bêglû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 91yzh31i07oyje3zncfr8i2h0wapfco 0 98167 2089498 2040760 2026-08-31T17:03:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089498 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balan Abişehmed''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rbfmju57valty6d044970xq4crz9emk 0 98168 2089502 2040759 2026-08-31T17:04:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089502 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balasenig''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] g98jkhr5n2un039rhu8giymka04mpbl 0 98169 2089557 2040755 2026-08-31T17:04:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089557 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxlar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qkxh89hng90jclvb7b4xt8ekahz9gaj 0 98170 2089530 2040757 2026-08-31T17:04:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089530 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Başkelan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rxpduqwr2vur88xu1wqebqkak3fb1ag 0 98171 2089477 2040761 2026-08-31T17:03:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089477 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babaylû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1gqh2dolc2r4lhqhisvjbtrnxl61nch 0 98172 2089365 2040767 2026-08-31T17:00:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqdere Qedîm''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jitucxk773beew49blk8c0l23fv81zx 0 98173 2089363 2040768 2026-08-31T17:00:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089363 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqdere Cedîd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sq6phibookf4z1vpcl6gyuluknsfnoy 0 98174 2089353 2040769 2026-08-31T17:00:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089353 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Aqamîrlû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqamîrlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] indu8bvy8eb2ucve8wrzkgfyzrrs2h4 0 98175 2089454 2040762 2026-08-31T17:02:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089454 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axûye''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3iu41zuxepvcmuefjln2n8lusk6zw12 0 98176 2089422 2040763 2026-08-31T17:02:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089422 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Qişlaq Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4e1f9q0f0lo4bfdjr7kebccxvvb2z9y 0 98177 2089383 2040765 2026-08-31T17:01:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089383 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''As Qedîm''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pnx7p1l47o8v9lqcecs2suw79fiwda6 0 98178 2089382 2040766 2026-08-31T17:01:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089382 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''As Cedîd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ln1dunnj686xhxdevqflwcdj7zwaxox 0 98179 2089313 2040770 2026-08-31T17:00:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089313 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Acûdanabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2v31f8ztchr6cw5ch8gar6y93f6kmxd 0 98180 2090189 2040028 2026-09-01T05:08:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090189 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Delavaran''' ({{langx|fa|دلاوران}}){{efn|Bi navê berê '''Dil Bilmaz''' (ديل بيلمز),<ref name="East Azerbaijan Province Name Changes"> {{Jêder-malper |pêşnav=Mohammad Reza |paşnav=Rahimi |lînka-nivîskar=Mohammad Reza Rahimi |sala-orîjînal={{Ziman|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1389/11/10 (Iranian Jalali calendar) |tarîx=30 kanûna paşîn 2011 |skrîpta-sernav=fa:اصلاحات و تغییرات تقسیمات کشوری در استان آذربایجان شرقی |tercimeya-sernav=‌Reforms and changes in national divisions in East Azerbaijan province |url=https://davoudabadi.ir/page/18197402 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250912205944/https://davoudabadi.ir/page/18197402 |roja-arşîvê=12 îlon 2025 |roja-gihiştinê=12 îlon 2025 |malper={{Ziman|fa|rtl=yes|مهدی داودآبادی}} [Mehdi Davudabadi] |weşanger={{Ziman|fa|rtl=yes|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |ajans={{Ziman|fa|rtl=yes|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |ziman=fa |id={{Ziman|fa|rtl=yes|پیشنهاد شماره 66015/42/04/1}} [Proposal No. 66015/42/04/1]. }}</ref> '''Dīl Bīlmaz''', '''Del Bīlmaz''', '''Dīl Bīlmen''', an jî '''Dīl Būlmaz'''<ref>{{GEOnet3|-3816515|Dil Bilmaz}}</ref>}} gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 84nmaa1f6m3txv3qja2yev7t0zkk5nm 0 98183 2090191 2040738 2026-09-01T05:08:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090191 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Demirçî Hedadan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 45bic83ox69jwvimgd8rnt1icnugik0 0 98184 2090167 2040739 2026-09-01T05:08:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090167 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşlî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d54h3bgiw5e3mpqachmzz2odrmuerny 0 98185 2090152 2040740 2026-09-01T05:07:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090152 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daş Qeyebaşî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ntrdbugd9mglc89ahxie558miphdoue 0 98186 2090025 2040742 2026-08-31T19:46:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090025 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] chbqdo0xcx2komoxmmsbf1rp6ause2r 0 98187 2090005 2040745 2026-08-31T19:46:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090005 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêlêxanê''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 18l7lu5kt6ghqqru7doc2dwhelu72hi 0 98188 2089990 2040746 2026-08-31T19:45:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çeperqeye''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1utock4elxts0o0vkkpwj1us0oxo6to 0 98189 2089977 2040747 2026-08-31T19:45:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089977 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çaykendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dftuanmiw1s72ilrqcysnrahxp0bqd4 0 98190 2089965 2040748 2026-08-31T19:44:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089965 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çatqeye''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1xwifclgz6p4ce4onit4ymwyht0fqj1 0 98191 2090111 2040741 2026-09-01T05:07:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090111 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çîxcîx''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2vs10088qw5ho577sqdptofuv6x6n6g 0 98382 2089377 2044063 2026-08-31T17:00:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089377 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Armûdaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pd149bhh1c0ouk1gq0g3t1dvj7tkoj3 0 98383 2089548 2044044 2026-08-31T17:04:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089548 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxbanan Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] aheo8fv2pl4rk6ubspwioer5d9tm8hw 0 98384 2089554 2044041 2026-08-31T17:04:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089554 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxderesî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ok5c84p96s12627mmj34r1f6ukedj90 0 98385 2089535 2044046 2026-08-31T17:04:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089535 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Başmax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] chnofzrjx376tzi1elycfw9epai2geb 0 98386 2089529 2044047 2026-08-31T17:04:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089529 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Başbilax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ils6oi7ugqfrgfp2u7lkxkvz6q52xjj 0 98387 2089492 2044052 2026-08-31T17:03:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089492 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Badlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] al9qklzdlzmskoyyi2nqpmcti9bj3gy 0 98388 2089540 2044045 2026-08-31T17:04:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089540 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Batlaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ej26pvkzgfxwz7vkxbsst7iq6dlvqox 0 98389 2089367 2044066 2026-08-31T17:00:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089367 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqêl''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] siewth3asx2fk41vrmrlr5ojdxlqvw2 0 98390 2089445 2044056 2026-08-31T17:02:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089445 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axqişlaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lm2phwrjs04eefv2468ai6q9c8p18ln 0 98391 2089455 2044053 2026-08-31T17:02:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089455 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aydemir''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gg5p9jjxpw2pk3z2svh5kg2xgq4t8jl 0 98392 2089402 2044062 2026-08-31T17:01:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089402 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Avîn Mescêdlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bq01nmc75fkvzahm3cug9zgcdx00ap6 0 98393 2089320 2044067 2026-08-31T17:00:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089320 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alatêymûr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e335nv4wmdzztwpjbpmeibu6rexr4bf 0 98394 2089453 2044054 2026-08-31T17:02:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089453 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axvêren''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d3t29025b6p2lk3om2uu0t6b5vu7fau 0 98395 2089450 2044055 2026-08-31T17:02:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089450 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axtûriq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1ufp56tryca561glkvj0bly2qqulyvx 0 98396 2089435 2044057 2026-08-31T17:02:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089435 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axderk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hkcxteypp9ayqvuyf29jze9mrxon5q5 0 98397 2089424 2044059 2026-08-31T17:02:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089424 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Qişlaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1mpr9hvnpnkn3k008a9ctp54k2qbprn 0 98398 2089426 2044058 2026-08-31T17:02:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089426 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçederbend''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fjo7w0gtfj58nd7zwxyg4547xkveizu 0 98399 2089825 2044024 2026-08-31T19:42:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089825 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîgbilaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] giqgaw68wvgqn1qgluid2x9oyo49ctk 0 98400 2089839 2044023 2026-08-31T19:42:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089839 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîrûn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c3p5mf490iebd5cdrsmu1woaag1ch0w 0 98401 2089729 2044027 2026-08-31T17:09:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089729 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîcerlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 549tltgm5rii7lkcwk9dfiniq81d319 2089733 2089729 2026-08-31T17:32:39Z MikaelF 935 2089733 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîcerlû''' (bi azerî: ''Bicərli'') gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 42tk5s5h4pbc7jjbe4yixb2yflwpw1l 0 98402 2089687 2044031 2026-08-31T17:09:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089687 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beyat Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 26ia93o37ys8zf6zsxzy7cn3oor7n0v 0 98403 2089599 2044040 2026-08-31T17:07:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089599 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behmenabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jov4tu2s4s3qdbc4sp5ozf2trc8ohr8 0 98404 2089843 2044022 2026-08-31T19:42:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089843 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bolanlîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1sz5jk69ruzpmubbq4qixc27ql3ubjv 0 98405 2089849 2044020 2026-08-31T19:42:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089849 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bonyanabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 20pd4sncp1cjx1avoayl4g2e6rfb6zh 0 98406 2089614 2044039 2026-08-31T17:07:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089614 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Benarevan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pgx626cvvtowf2w02j5c9x7dlkx00f6 0 98407 2089709 2041604 2026-08-31T17:09:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089709 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilûkan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0ksfr955qbsmnpo8e6dfmlrs063e93q 0 98408 2089845 2044021 2026-08-31T19:42:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089845 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bolxe Têymûr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r58dd0woe5e4mu6itmsxfn8sjxnjcsa 0 98409 2089628 2044038 2026-08-31T17:07:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089628 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beqirabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] opu3v1yr0nms6dextszubcifqua507u 0 98410 2089664 2044032 2026-08-31T17:07:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089664 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Besît''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t2tv6tpknzvzx1e2d5kha73qe36dr2t 0 98411 2089656 2044034 2026-08-31T17:07:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089656 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berinlîq Mededxan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3ydvekal2s37qslodyc1e4n3vbt9anv 0 98412 2089654 2044035 2026-08-31T17:07:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089654 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berinlîq Hosêynxan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ltt75wvv0f7o2i0a4oq68tpn7j3e018 0 98413 2089655 2044036 2026-08-31T17:07:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089655 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berinciq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7w3pfquyn0xix8v1zy5ib5687f768hh 0 98414 2089660 2041658 2026-08-31T17:07:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089660 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berzilîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mfudanwf8xd5719kb02c0samjtxvnr1 0 98415 2089662 2044033 2026-08-31T17:07:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089662 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berziq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tvpwnbwsuuwx43rgznpswksqrpa1gjj 0 98416 2089633 2044037 2026-08-31T17:07:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089633 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bercivan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qmc38z0ymdplj9fo75nkiowlsfa9ab8 0 98417 2089716 2044029 2026-08-31T17:09:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089716 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Biranqar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2voayux38hqehu78h4i7bav6eemp7ts 0 98418 2089704 2044030 2026-08-31T17:09:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089704 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bidaxbêyk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] h9k4rqucwkj6b1ppd25171jztqd2l0g 0 98419 2089501 2044050 2026-08-31T17:04:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089501 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balavce | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balavce''' ({{bi-fa|?}}), gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f5litnw8n4qemokfzbqutxu96tv58e4 0 98420 2089513 2044048 2026-08-31T17:04:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089513 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balsîn Şerîfabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 28ait0tbf2qvd0trl4w4sa46ohznqjz 0 98421 2089512 2044049 2026-08-31T17:04:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089512 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balsîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o0b470ed88n51f6cnflnw6n240vnql0 0 98422 2089555 2044042 2026-08-31T17:04:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089555 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxçixaz Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hxrla6btt29tugqr8piwfxrf3haq9mb 0 98423 2089553 2044043 2026-08-31T17:04:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089553 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxçixaz Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] laytdvklb4dd0e5xq9ozzk56h1chvcy 0 98424 2090262 2043991 2026-09-01T05:09:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dirîndiriq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 80mcbmu2w4igzr2sju5moatbrjlnryf 0 98425 2090174 2043996 2026-09-01T05:08:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090174 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Davind''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a9os8gdjme5dnn5u13qdoj1xnedonlh 0 98426 2090165 2043997 2026-09-01T05:08:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090165 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşkesen''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cd5ncabfx03zbt2vtixikexwbz7ep3z 0 98427 2090164 2043998 2026-09-01T05:08:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090164 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbilax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ipmjjji5b6nqh58n2o0kkiiti3m2z8u 0 98428 2090156 2043999 2026-09-01T05:07:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090156 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbilax Kaxezkenan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3uf5niog2xegswgdsstkfl220krqjwi 0 98429 2090126 2044000 2026-09-01T05:07:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090126 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dadalû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eu697dby1n9xnpc1tih0k1d88j2ugfx 0 98430 2089966 2044013 2026-08-31T19:44:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089966 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çarxanêvar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 53md5g9pb1q4vjb0s8m0nllojeb5n2u 0 98431 2090020 2044006 2026-08-31T19:46:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090020 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çilaqilû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p2m164ysfg8ir8zf0g0605dlxraq70i 0 98432 2090024 2041710 2026-08-31T19:46:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090024 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinaq Bilax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bfwvxohpjzx5zzg5t7adw31d48rgqhb 0 98433 2090072 2044004 2026-09-01T05:06:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090072 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} Gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pdoh5eda03sav129v564y9nbfljjy43 0 98434 2090012 2044007 2026-08-31T19:46:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090012 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêşmekêş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] psg4tv00g5glum4j1ms4sx0ht1xhfcn 0 98435 2090093 2044002 2026-09-01T05:06:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090093 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çirûr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tfyml14wcm4u4v1ad4s37b58e1mvf7e 0 98436 2090090 2044003 2026-09-01T05:06:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090090 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çirn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7h072q69ecyef0pmqevd5xb9cqxbxto 0 98437 2090110 2044001 2026-09-01T05:07:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090110 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çîrkînlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sql40g9xyfyhn4ixw0rhus2l7grn3z7 0 98438 2090001 2044009 2026-08-31T19:45:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090001 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çexmûr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s5losmhs4cfcn5nq2s1ss63s9h1rxkg 0 98439 2089999 2044011 2026-08-31T19:45:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089999 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çetap Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qo5sezrvz505it4hij1woivbib1j3t7 0 98440 2090000 2044010 2026-08-31T19:45:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090000 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çetap Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 07m503g9drt3wwhwfw38s6nn1bdl9u5 0 98441 2089985 2041747 2026-08-31T19:45:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089985 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çepeqlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 39neqkc8t5fgmv6kmhfyt02by1qkqho 0 98442 2089981 2044012 2026-08-31T19:45:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089981 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çaytilvar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ra8nb2wlr3s44is0rqycl6zntgnzxha 0 98443 2089933 2044014 2026-08-31T19:44:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089933 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cîn Qişlaqî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lcc9lhfodl0fyxwzxqd4wmafq69th26 0 98444 2089917 2044015 2026-08-31T19:44:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089917 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cêyran Bilaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6a6pifhl1mq8fk43eyyw4bf3y4eoxyo 0 98445 2089889 2044018 2026-08-31T19:42:58Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089889 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cehend Dîz''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ahwltcxr6t77xumj03fnkvdkh60lg9g 0 98446 2089897 2044017 2026-08-31T19:43:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089897 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cemalabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] opfstey32cwurqxk7osv8bflgipcxjm 0 98447 2089916 2044016 2026-08-31T19:44:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089916 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cêlodar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q8d7fsme8h1nu1xuuzybirsvz2pufw7 0 98464 2090236 2043993 2026-09-01T05:09:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090236 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Devîç''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n7lrn3cm30ut1iz9we1vuzo2f2rp3nm 0 98465 2090231 2043994 2026-09-01T05:09:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090231 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Devedaşî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r0cteajhr56kie2uz4ccvshb8cbfeht 0 98469 2090194 2043995 2026-09-01T05:08:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090194 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Demirçî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ct5oi0wmv8t2c48ukibosmkc7puycoz 0 98470 2090251 2043992 2026-09-01T05:09:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090251 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Miyane (şaristan)|Miyane]] | nahiye = Navenda Miyane | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dilîqîz''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Miyane (şaristan)|Miyane]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Miyaneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Miyaneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6trl03r1rztqsq9yif2tv42mgpaqfji 0 98471 2090224 2041840 2026-09-01T05:09:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090224 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] | nahiye = Navenda Torkemençay | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Descêrd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Torkemençay (navçe)|Torkemençay]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Torkemençayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1ntf6l0okpniar4gznrpptg4b4sboi4 0 98926 2089372 2041789 2026-08-31T17:00:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089372 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Argûn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kp98foupb2phsj7a343t6wbama94mxv 0 98927 2089688 2041773 2026-08-31T17:09:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089688 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beyanlûçe''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0ae6u6qbfdmcxjl7zzm11ko65pg87ej 0 98928 2089574 2041774 2026-08-31T17:05:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Gundên Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089574 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behniq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] c1k8uy6g2mqmbfyfky0z902kro8xwk8 2089582 2089574 2026-08-31T17:06:09Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Gundên Îranê]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089582 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behniq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] bo80xic6vbmbhfbrum6xu7njcrakv82 2089601 2089582 2026-08-31T17:07:26Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089601 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behniq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 07yf0cfofzxsghv5lw9mg647c6fi170 0 98929 2089711 2041772 2026-08-31T17:09:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089711 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bilûkabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] h9nbdk0tdq6fkrkhe3uyx6f5ba4c219 0 98930 2089844 2041771 2026-08-31T19:42:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089844 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bolbol''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0ag07pukpwjt8915pm0yz7egx6a1nme 0 98931 2089509 2041777 2026-08-31T17:04:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089509 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Balî Qeye''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r2notv5jicy9wb4oc7zcslprtcqc2x3 0 98932 2089563 2041775 2026-08-31T17:05:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089563 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxyêrî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hieb95wn08zcswez1befh7omodl44p3 0 98933 2089488 2041778 2026-08-31T17:03:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089488 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Badamlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 37cv8wa20g6bdgmtdbbtp5abc49vnje 0 98934 2089314 2041794 2026-08-31T17:00:15Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aheq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 27iemxtbedy030n8nquzfiq5s9iexdj 0 98935 2089328 2041793 2026-08-31T17:00:22Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089328 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Almaçvan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dbaibe2w6kchd7bnb47awagiqaofrh3 0 98936 2089350 2041791 2026-08-31T17:00:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089350 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqacerî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0t7wjsgcw4ralmfa4lizx6rpopu00dq 0 98937 2089348 2041792 2026-08-31T17:00:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089348 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqacerî Bêhbehan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ff8j8s2ufmio82m4qrec0v59dbaldt5 0 98938 2089439 2041779 2026-08-31T17:02:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089439 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axkend Simriq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nz4p1h6kzxrgfln7krsg9oco9tnif18 0 98939 2089421 2041780 2026-08-31T17:02:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089421 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Meşhed''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nszkp61loieh5kdprng033yytopy41w 0 98940 2089418 2041781 2026-08-31T17:02:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089418 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Kehil''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t0jtvjyycbtwm8bdevyzgnha26e5810 0 98941 2089417 2041782 2026-08-31T17:02:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089417 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Dizec''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pszdwemp3b0ga3xgmr0xculevm49s1o 0 98942 2089405 2041786 2026-08-31T17:01:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089405 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax Fitûhî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] is6lje7e391d6egc03k9t288raiwmvz 0 98943 2089408 2041785 2026-08-31T17:01:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089408 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 50rqb2l0lviuxgcqa5j5ajypll8s5dg 0 98944 2089406 2041787 2026-08-31T17:01:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089406 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax Elemdar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mcqx5cjtw9pma4hulux88pqyokpy4r8 0 98945 2089409 2041784 2026-08-31T17:01:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eq7vbeyl2wuzqv86hgjph02wbs5u4pf 0 98946 2089390 2041788 2026-08-31T17:01:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089390 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aşan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s19zb47rm3vlf3vwakn5smixo3wg9gd 0 98947 2089898 2041769 2026-08-31T19:43:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089898 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cemalabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tvph94q6d6f6d4uh0o8idc74o84dne9 0 98949 2090257 2041741 2026-09-01T05:09:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090257 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dirac Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cj5bfxqjiz0n52gtban8a7g7jhn3fmr 0 98950 2090230 2041742 2026-09-01T05:09:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090230 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Deveboynî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q061k4xbdoy1djuoky8c5qnxq0q4thq 0 98951 2090260 2041740 2026-09-01T05:09:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090260 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dirac Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6e33vry0a2j90wqytv6h3cmqh5m5dte 0 98952 2090155 2041744 2026-09-01T05:07:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090155 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbilax Bazar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kok1z0n55qvg2y74qi9s5cltq66ljyk 0 98953 2090150 2041745 2026-09-01T05:07:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090150 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşatan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s6zzyhhx6ie4b3dsj784oq6l2s5ahp2 0 98954 2090098 2041749 2026-09-01T05:06:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090098 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çivan Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fefsqenmaqjy4rs8ux7hr5ic0d56ln2 0 98955 2090096 2041750 2026-09-01T05:06:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090096 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çivan Elemdar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 530jua9u6kxs8556qjzytcvk6v3syng 0 98956 2090099 2041746 2026-09-01T05:06:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090099 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çivan Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2crh39587a170ixrzzpdrinovnrpvqo 0 98957 2090095 2041751 2026-09-01T05:06:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090095 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çivan Bax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fdbwl2w0qvst1p1oetcgxaxq69t368v 0 98958 2089955 2041756 2026-08-31T19:44:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089955 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çanaqbilax Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o8z8sklly8azaackfters1jjtfrhysq 0 98959 2089956 2041755 2026-08-31T19:44:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089956 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çanaqbilax Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lujn2mxzetfdf143fowqt81o36t3t3m 0 98960 2089951 2041759 2026-08-31T19:44:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089951 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çalan Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jw7gp9skfhg9w4g9rdzenjfx73oztk2 0 98961 2089950 2041758 2026-08-31T19:44:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089950 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çalan Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7g73yc8x0pczvsl3p0rocf5at6gyuen 0 98962 2090016 2041752 2026-08-31T19:46:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090016 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çikan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 624bw6hi17noj2epahlzph31ugajk6o 0 98963 2090015 2041753 2026-08-31T19:46:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090015 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çibînlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3v10s17176hvf4obz35pjqysz6fl009 0 98964 2089972 2041754 2026-08-31T19:45:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çaybaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e80fn6yic7ry23hgj93tzo2200gwea1 0 98965 2089947 2041760 2026-08-31T19:44:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089947 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çalalû Çilbiyanlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] by2iffagq5wgf04dfoawwgnm3pl8rag 0 98966 2089945 2041761 2026-08-31T19:44:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089945 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çalalû Badyanlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nnhucvqeoui142xpfu592ss135hs7l1 0 98967 2089918 2041768 2026-08-31T19:44:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089918 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cêyran Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i21nu94qnkzhb792ok25b0zzkm5yn4a 0 98968 2089921 2041766 2026-08-31T19:44:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089921 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cêyran Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f3s3i3dyym1rrbuqfekrtmeft8nmg2b 0 98969 2089887 2041770 2026-08-31T19:42:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089887 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cehangîr Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d5dmnazs9ql4t783u89ct39on73l0gw 0 98970 2089940 2041763 2026-08-31T19:44:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089940 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cokî Vesetî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] phsm1pwc0otjregjg0l7efu12xpi0bs 0 98971 2089939 2041764 2026-08-31T19:44:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089939 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cokî Mohemedrêza''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lpvcmjdl6sb9cmtirod6ibq8cd58d5a 0 98972 2089938 2041765 2026-08-31T19:44:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089938 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] | nahiye = Navenda Meraxa | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cokî Bîjen''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Meraxa (şaristan)|Meraxa]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Meraxayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Meraxayê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ez3gimlplvxg7nnukqp7p30ag589ytl 0 99102 2089371 2042047 2026-08-31T17:00:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089371 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Arbatan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tjlorom79sm4yex6i50pemx9srvxal7 0 99105 2090270 2042032 2026-09-01T05:09:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090270 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dizec Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pa92it2pa1imq3ccadpi4vbch8sjo1c 0 99106 2090267 2041908 2026-09-01T05:09:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090267 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dizec Hosêynbêyg''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2021ê li Îranê]] [[Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojhilat]] [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gy3xvrjoljd61r59s0n8ts7gr2ysj3g 0 99110 2090218 2042034 2026-09-01T05:09:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090218 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dervîş Mohemed''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kdq04hts6b40de8jt0x2znu80d21y02 0 99111 2090259 2042033 2026-09-01T05:09:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090259 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Diriq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] nrrig6cek1u3mfhv29jfw3bhk90jdej 0 99112 2090138 2042035 2026-09-01T05:07:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090138 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Darandaş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lgbxswswxkeeg8zskg0uy7kd1tomb88 0 99113 2090087 2042036 2026-09-01T05:06:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090087 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çirçir''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] g3fz4nyyj6hxdynoz0sytxtxifn3hk1 0 99114 2090010 2042037 2026-08-31T19:46:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090010 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêrahgah Emîr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l394fifbwtposvswtmdvelvn6vjn3zc 0 99115 2089911 2042039 2026-08-31T19:43:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089911 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cevaş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] m3g7196wlmh6tvk54lo0xqlkmoiag0s 0 99116 2089976 2042038 2026-08-31T19:45:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çaykesen''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4ruuvph5yop23enkgjlm9yhdjzymggg 0 99117 2089867 2041595 2026-08-31T19:42:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089867 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Camê Bozorg''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1uhb0f7gdrf63l64bysy3fwx6nrop5k 0 99118 2089576 2042041 2026-08-31T17:05:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Gundên Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089576 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behram''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] qy0uzqkuigrr8te67etmzz7spb72hb6 2089580 2089576 2026-08-31T17:06:09Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Gundên Îranê]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089580 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behram''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] ngj2amggvlawjlh66cen6z0u3mf4c34 2089603 2089580 2026-08-31T17:07:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089603 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behram''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7htyit4jqlt9ndh94irzx22nan5stsq 0 99119 2089622 2042040 2026-08-31T17:07:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089622 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bengîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3ts2nkvf6hspu561ly734088cyqrhw7 0 99120 2089524 2042042 2026-08-31T17:04:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089524 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barûc''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] abyaz3aigsjjehdt30d1mubjxsxrgc4 0 99121 2089481 2042044 2026-08-31T17:03:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089481 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babire Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qwq0zqp1updbzlix1vv6jyc6wgatld8 0 99122 2089483 2042043 2026-08-31T17:03:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089483 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babire Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tr33mry9shh7cek54l2thavzf00id6v 0 99123 2089436 2042045 2026-08-31T17:02:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089436 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Merend (şaristan)|Merend]] | nahiye = Navenda Merend | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axkehrîz''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Merend (şaristan)|Merend]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Merendê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Merendê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n0tc4d9b895e6z2ioyzsqxc200k2mvd 0 99213 2089380 2040811 2026-08-31T17:00:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089380 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Leylan (navçe)|Leylan]] | nahiye = Navenda Leylan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Arpa Deresî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Leylan (navçe)|Leylan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Leylanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] l77wa6yrrmrnuin5gninvrk79745gsn 0 99221 2090193 2041353 2026-09-01T05:08:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090193 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Demirçî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] az66geoj7fln385f7kl4bezmoktkgo8 0 99222 2090163 2041354 2026-09-01T05:08:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbilax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4dc98unfgfyz9yzowtrdxfp3rsdhbng 0 99223 2090101 2041355 2026-09-01T05:06:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090101 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çixalû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ogom9xaytxcvz1pmc3azgc01hvr6j0t 0 99224 2089946 2041356 2026-08-31T19:44:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089946 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çalalû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o5j9b5oph979txj6qjxfg085eqv03ig 0 99225 2089613 2041357 2026-08-31T17:07:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089613 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Benayêm''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0bkucb8531g2cwvajccq3iz702cog4u 0 99226 2089570 2041359 2026-08-31T17:05:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089570 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bayqût''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cl156ito2yw490yamb7q8chs3pc167z 0 99227 2089588 2041358 2026-08-31T17:07:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089588 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bayramkendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] asvseuhutvjaj0o7jzjkjqvv2p0f1k6 0 99228 2089465 2041361 2026-08-31T17:03:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089465 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baba Kelek''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dcey8s4t6xkzuskbvucf7c0do7dnjmo 0 99229 2089467 2041360 2026-08-31T17:03:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089467 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baba Qazî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1atx9nx030xw8c8sz6zf2yocfcbs3rh 0 99230 2089369 2041366 2026-08-31T17:00:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089369 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqmênar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gzivjeunybcoyqh8y3lbgm9l38v9b3z 0 99231 2089438 2040833 2026-08-31T17:02:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089438 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Leylan (navçe)|Leylan]] | nahiye = Navenda Leylan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axkend Qerexizir''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Leylan (navçe)|Leylan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Leylanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cb6ilk3arst7x7zxbl5aez9xen7z67g 0 99232 2089420 2041362 2026-08-31T17:02:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089420 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Meşhed Çardolî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2qbqoe4k74w2a1ks42dy8klu46xgbn3 0 99233 2089415 2041364 2026-08-31T17:02:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089415 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Dizec''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sa1pd49gonagjqyr8s9y4qg8k6by48g 0 99234 2089381 2041365 2026-08-31T17:01:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089381 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Melekan (şaristan)|Melekan]] | nahiye = Navenda Melekan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Arûq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Melekan (şaristan)|Melekan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Melekanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Melekanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1z0d2yx2d1af68oaasu4ro5kg7jtlz4 0 99306 2089311 2047413 2026-08-31T17:00:14Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089311 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Abxûar''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b4tl63wn4btq5ls8cipswm5ykm38sb2 0 99307 2089984 2047392 2026-08-31T19:45:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089984 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çelnab''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7b7ky4u8xya9wk0l45k025ctawwsvuw 0 99308 2090014 2047391 2026-08-31T19:46:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090014 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêşmêgan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rpcbnm2dy4erg7xjg7rn9nddiv3bcvo 0 99309 2090085 2047390 2026-09-01T05:06:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090085 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çiraxlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c2l48hzsama19ajzluvq688m9gm3cjd 0 99310 2089975 2047393 2026-08-31T19:45:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çaykendî Xêyredîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f1o6819ano2cvpb1etcsuajllbnthok 0 99311 2089942 2047394 2026-08-31T19:44:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089942 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Coşîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k31z0929icjk8vgjv5ipyrgwnki0x99 0 99312 2089883 2047396 2026-08-31T19:42:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089883 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ceferabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j7fft0pzdmo004swqoisa1lv1o5gz2w 0 99313 2089906 2047395 2026-08-31T19:43:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089906 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cevanan Gurûh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5zw3zsrxztjccedqs0y9j2bfrbteyej 0 99314 2089865 2047397 2026-08-31T19:42:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089865 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cacan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lmb6h66ystg816yd1vbyrkv7c3r1djd 0 99315 2089836 2047400 2026-08-31T19:42:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089836 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîşek''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a504p490bdklhu0pn1gdng6579bimxg 0 99316 2089577 2047405 2026-08-31T17:05:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Gundên Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089577 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behrbêyk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] gaa3j9sd14xu3te1dxjwnwmsdnlssi6 2089581 2089577 2026-08-31T17:06:10Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Gundên Îranê]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089581 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behrbêyk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] cdkegi5wz7jf01mpm86dptqoo76ahse 2089604 2089581 2026-08-31T17:07:27Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089604 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Behrbêyk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bx079ggik505ke1lt4g5f7p80qkkvml 0 99317 2089860 2047398 2026-08-31T19:42:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089860 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bûrûn Diriq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d4wb9wowkqvnh6phzv2upkelb51ba5d 0 99318 2089861 2047399 2026-08-31T19:42:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089861 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bûrmelêk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] s38jk5vdpfkq3zaw0fknoo6v7shnp9t 0 99319 2089623 2047403 2026-08-31T17:07:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089623 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Benekaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] m19sznv7jutf0wq45r4s0y245m7d2ix 0 99320 2089578 2047404 2026-08-31T17:05:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Gundên Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089578 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bekîrabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] oc4lap3px3nklpkhk7qb46qtro50pyj 2089605 2089578 2026-08-31T17:07:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089605 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bekîrabad''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Gundên Îranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hwxk3dlz9bd84oypdhpt0ko5jfej5g6 0 99321 2089631 2047402 2026-08-31T17:07:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089631 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berazîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d922uvr1mrq8cmd8npqfxyyrnegfdz2 0 99322 2089702 2047401 2026-08-31T17:09:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089702 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bicûşen''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b47o1dtakf1vnjfjucdmaab1wangr4z 0 99323 2089416 2047406 2026-08-31T17:02:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089416 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hof8xhl4uk0cxm4wqne6dhir3el7mp9 0 99324 2089398 2047408 2026-08-31T17:01:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089398 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Avanser''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ts8nl6af0xkvvqk8wqidj7ahr5jhxyf 0 99325 2089395 2047409 2026-08-31T17:01:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089395 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Avan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hczhjl9u3vo1yfo7eu5v5u6hp0vx1qr 0 99326 2089340 2047412 2026-08-31T17:00:28Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089340 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alûçe Qişlaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 35x201758bch5x7gcfud8ttrs7zjea4 0 99327 2089346 2047411 2026-08-31T17:00:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089346 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqababa Feramerzî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 33spsq7b7lvt5252tpaywj0fghv9le2 0 99328 2089347 2047410 2026-08-31T17:00:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089347 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqababa Seng''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] g4niw4ur22bukzp2003sjcm2x2add51 0 99329 2089410 2047407 2026-08-31T17:01:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089410 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 993c4x5wtv1xh4zxdx9iyohvuuq19cz 0 99330 2089303 2047415 2026-08-31T17:00:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089303 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aastmal''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9or9wtjfc8yelaxcxztzbupv5548k5w 0 99331 2089302 2047414 2026-08-31T17:00:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089302 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aateş Xosro''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6xd9u6fg9uhenksauvofrxt8pu1mbmh 0 99347 2090271 2047382 2026-09-01T05:09:55Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dizec Melêk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] a2pyhu4r14wvv4wwuc8nxfv834wvftg 0 99349 2090188 2047386 2026-09-01T05:08:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090188 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dehlîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 20n67czchvfaga16dm7s05gkxl4s9tx 0 99350 2090238 2047383 2026-09-01T05:09:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090238 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Devrîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] c452lnnd06f9srm6cb3wwcleuy27e7v 0 99351 2090199 2047385 2026-09-01T05:08:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090199 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dengah''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2oufgx67a5fgau9xavj77xj65diyvpm 0 99352 2090225 2047384 2026-09-01T05:09:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090225 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Descêrd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1ph3dugd3ec9c5i5ed7kz0d1icn35jp 0 99353 2090178 2047388 2026-09-01T05:08:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090178 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dayimmiq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lxsbb24t4epwzyfl1likdmaliu02t9c 0 99354 2090168 2047389 2026-09-01T05:08:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090168 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] | nahiye = Navenda Verzeqan | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşkesen''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Verzeqan (şaristan)|Verzeqan]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Verzeqanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Verzeqanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cj464n87fs30sr7khfhgt0hp0mw56v7 0 99478 2089526 2039586 2026-08-31T17:04:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089526 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Barûq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 85z48h31x0u0nmcu0ov76flwgvfgbvl 0 99481 2090175 2039572 2026-09-01T05:08:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090175 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daxdaxan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3nyli6azg39k96obn62mattzl3hbtiy 0 99482 2090112 2039573 2026-09-01T05:07:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090112 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çobanlar Serdarlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8jdmnmpsfzrpadgs898jagj11hiszud 0 99483 2090078 2039574 2026-09-01T05:06:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090078 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çinziq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o9k7wt9lgp6swpyqlv8tqajs9hts008 0 99484 2089987 2039577 2026-08-31T19:45:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çemen Zemîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] g77dgbjrpjhnrmyew7gg5kewy3bvy2y 0 99485 2089993 2039576 2026-08-31T19:45:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089993 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çeqmaqbilax Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rx34f3o0nndegrud5e2lhah98qlbap5 0 99486 2089991 2039575 2026-08-31T19:45:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089991 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çeqmaqbilax Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b1rinpa5jon8ep47vnqbsbdpkj23k5t 0 99487 2089978 2039578 2026-08-31T19:45:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çaykendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r810b880utfzemodxdi0ebjckrg3z7f 0 99488 2089934 2039579 2026-08-31T19:44:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089934 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cîqe''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0twhrw2krbrxjamu4ymsgb6y8mdmzyj 0 99489 2089909 2039580 2026-08-31T19:43:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089909 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cexnab''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ge4cp36vbve913taknvsd8cpjcoh2v6 0 99490 2089873 2039581 2026-08-31T19:42:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089873 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Canqûr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] b6xq2oddx0abxwul0cugkx3i4yrj5dj 0 99491 2089833 2039582 2026-08-31T19:42:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089833 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bîlvêrdî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i4u2uacwjym2mzxviucg3mk0ede424p 0 99492 2089670 2039584 2026-08-31T17:08:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089670 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beşîr''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gir1oowmgl0wu5bv3rpymyr8bnt5hnw 0 99493 2089692 2039583 2026-08-31T17:09:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089692 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bezvan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8gm1nrmrs8jvl3b85ok6bpu21i4ebs1 0 99494 2089630 2039585 2026-08-31T17:07:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089630 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Berazîn''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] klh90mxwqow8cfodl2mq4pv6ty3xsmz 0 99495 2089486 2039587 2026-08-31T17:03:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089486 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bacabac''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 63wequ6eo2fu8vxc6sqkdixbfcfsyy2 0 99496 2089334 2039589 2026-08-31T17:00:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089334 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alpavit''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1bs2f225doxpis1s5ja4j4cjcqw0j8a 0 99497 2089351 2039588 2026-08-31T17:00:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089351 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heris (şaristan)|Heris]] | nahiye = Navenda Heris | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqaelîlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heris (şaristan)|Heris]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Herisê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Herisê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9d6yszhgwsknb43eo97on12geveykft 0 99576 2089354 1662446 2026-08-31T17:00:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089354 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Hûrand (şaristan)|Hûrand]] | nahiye = Navenda Hûrand | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqberaz''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Hûrand (şaristan)|Hûrand]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Hûrandê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9bkbl7woxqq8cc27ethjexssac1p3dx 0 99579 2089394 1662449 2026-08-31T17:01:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089394 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Hûrand (şaristan)|Hûrand]] | nahiye = Navenda Hûrand | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Avalan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Hûrand (şaristan)|Hûrand]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Hûrandê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k8he5n0efizts19tnup89jky2d4mosw 0 99580 2089871 2040031 2026-08-31T19:42:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089871 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Canîbêglû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7cx0tco5ixwyajszemxcklnwsqjsiwi 0 99581 2089915 2040034 2026-08-31T19:44:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089915 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cexnab Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 17ub7a565f0hki937tqhvqnqpquhjjo 0 99582 2089913 2040036 2026-08-31T19:43:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089913 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cexnab Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1iri34ws0yhtbkxmh0s4rrkm118bviq 0 99583 2089900 2040038 2026-08-31T19:43:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089900 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cend''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lewlpoedbdmsyq5vkb86j1f5wdzr544 0 99584 2089937 2040749 2026-08-31T19:44:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089937 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] | nahiye = Navenda Keleyber | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cîxcîx''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Keleyber (şaristan)|Keleyber]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Keleyberê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Keleyberê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0b53j6x49vd6iojlf4pqp99dc8hpeup 0 99587 2089393 2039491 2026-08-31T17:01:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089393 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Ateş Bêyk''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8g9dmmamqhbx6ub1mnx1iq5pq6f7btp 0 99588 2089471 2039485 2026-08-31T17:03:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089471 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babakarger''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] izjdealh7vzc4zc79vole6vt135zctt 0 99589 2089675 2039470 2026-08-31T17:08:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089675 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyg kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] naswrschg9idkcl2cc6w1rgfs8pxfr6 2089683 2089675 2026-08-31T17:09:00Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089683 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyg kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] 0gvmt2w3ibar8jar63m9toipv6pjz13 2089699 2089683 2026-08-31T17:09:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089699 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyg kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gegxj97r3i3h57yo7wtlfduuv79rgk2 0 99590 2089677 2039469 2026-08-31T17:08:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089677 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyk Bilaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] nu7ppfxq8ur54xj1523nr2bl1ulzxp5 2089684 2089677 2026-08-31T17:09:01Z Kurê Acemî 105128 Rakirina [[Kategorî:Kategoriyên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089684 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyk Bilaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] rp7aaakmhfymwlt572upu7qupdvso9m 2089700 2089684 2026-08-31T17:09:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyk Bilaxî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ae0r91ilk1wddlav7b7ne21ngi8ojxo 0 99591 2089701 2039468 2026-08-31T17:09:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bêyk Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rt9gc73fb8p5i1sf6iyay8y06vewir7 0 99592 2089689 2039473 2026-08-31T17:09:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089689 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beyat''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gdsq178ix6k1whteq1ge2pojlw3lc1g 0 99593 2089610 2039476 2026-08-31T17:07:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089610 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Belqan Hesenkendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] eeb1zub8rm475sgznzp1hgzj1oavwuj 0 99594 2089663 2039474 2026-08-31T17:07:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089663 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Besît''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qbwgoyyez2ssor05lkgv9a9x5l7h5si 0 99595 2089723 2039467 2026-08-31T17:09:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089723 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bizûcîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fkcynhb2ysma2y9zk3lwlcnmg5rdglt 2089737 2089723 2026-08-31T17:41:16Z MikaelF 935 2089737 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bizûcîq''' (bi azerî: ''Bezəcik'') gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2is71414kv95zww656be6xgrcxwnm30 0 99596 2089691 2039471 2026-08-31T17:09:35Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089691 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beznî Çêraxmerdan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i4ezge3l2763l88e7aix3ormlzysqqi 0 99597 2089690 2039472 2026-08-31T17:09:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089690 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beznî Bidaq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] elc9c50j1d4lpna9gc9piwbjwkhwqa8 0 99598 2089653 2039475 2026-08-31T17:07:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089653 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Beredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mw2dte1oe13dfjbynumz6vs7x47ikgu 0 99599 2089848 2039466 2026-08-31T19:42:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089848 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Borc Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mrafzb1mwbuwfa93eg7hzc1mzkvpdic 0 99600 2089851 2039465 2026-08-31T19:42:34Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089851 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Borc Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1mwve95kudgpgz878uyfsk0gnty3xm2 0 99601 2089569 2039478 2026-08-31T17:05:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089569 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bayqira Kûh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e7dxb6e5d7afu6f6b7k895xmtfea0c1 0 99602 2089568 2039477 2026-08-31T17:05:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089568 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Bayqira Rûd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6siptxvywhzqw449jmj19vzzddley1l 0 99603 2089550 2039479 2026-08-31T17:04:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089550 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baxçacîq''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] oa6xse7yjpq4fgkjw4pog35v8fn5ww3 0 99604 2089532 2039481 2026-08-31T17:04:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089532 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Başmax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0ubmcfzk5mhruawt02tvb8wgeo8hvrm 0 99605 2089528 2039482 2026-08-31T17:04:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089528 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Baş Xelec''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cknvapqvv9ctjwjy9bi8y8epyqxt3ab 0 99606 2089539 2039480 2026-08-31T17:04:50Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089539 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Batmanqilinc Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4bo9fe7s3r8xqp9u0dd4fvws01eow1z 0 99607 2089474 2039483 2026-08-31T17:03:13Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089474 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babakendî Rûd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pzlsqc70jdz9eh1u368w85q9i6ix2qc 0 99608 2089473 2039484 2026-08-31T17:03:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089473 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Babakendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 41v7ei1ro90w2yn07592nxq5wcahqhm 0 99609 2089407 2039490 2026-08-31T17:01:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089407 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax Hesenkendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rnjbdxfu495lceqivjl9ne974xgddk2 0 99610 2089321 2038661 2026-08-31T17:00:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089321 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Alaqeye''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] trm0ay5incpppph43zn3f541xoihcmd 0 99611 2089362 1662479 2026-08-31T17:00:39Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089362 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqdax Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ofm2hqdayomk4nxb8j4tc5q9a8td6ei 0 99612 2089349 2039493 2026-08-31T17:00:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089349 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Aqacankendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7wvw3t9f608mrdle7fdo418kihcgekc 0 99613 2089419 2039488 2026-08-31T17:02:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089419 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Kendî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] st1bj9g3r7o3k5gtntennpa47goc710 0 99614 2089423 2039487 2026-08-31T17:02:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089423 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Rîş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lhghgldee39g7gvubw27ublcv6o30av 0 99615 2089425 2039486 2026-08-31T17:02:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089425 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axçe Rûd''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6cl1fje7hp9oo2jgzpsbtfo8d5y0icn 0 99616 2089413 2039489 2026-08-31T17:01:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089413 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Axbilax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mmbcrgkaicsnenj6mboa1t1dofsgyuq 0 99617 2089385 2039492 2026-08-31T17:01:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089385 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Asayêş''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] h5hlejlhvppuut47zqerf8quwnwfbct 0 99626 2090245 2039448 2026-09-01T05:09:19Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090245 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dêhlan''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 72yg6wdnhgrzxnrpodv8vhxa2hel6pp 0 99629 2090192 2039451 2026-09-01T05:08:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090192 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Demirçî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cc8knyx30l314law1bzx7rzdjdgfs9j 0 99630 2090254 2039447 2026-09-01T05:09:46Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090254 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Dilo Hesen''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sinasaxgxqn9a0ungrzn13rr4ixx954 0 99631 2090217 2039449 2026-09-01T05:09:06Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090217 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derînsû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] kmn43mxqdi8v6u9fdcvhblyblcdoiik 0 99632 2090200 2039450 2026-09-01T05:08:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090200 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Derbend''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mdh97fsgo3lewj7v6jmzvmfysau0tyn 0 99633 2090131 2039455 2026-09-01T05:07:10Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090131 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Damnab''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qndaq6pvh69joy7ltanxg3xc4pzlanc 0 99634 2090160 2039453 2026-09-01T05:07:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090160 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbilax Xerabekelek''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9lffwdrbiz2brw6i3pq2cw8cbnwdr2z 0 99635 2090162 2039452 2026-09-01T05:08:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090162 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daşbilax''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 95jk9le832ya0wid8561r2e2m47g8zd 0 99636 2090146 2039454 2026-09-01T05:07:18Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090146 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Daş Aletî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2f2m49840lf2mnjevchezn2gd5nz5ee 0 99637 2090102 2039456 2026-09-01T05:06:56Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090102 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çîbnî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sgkyr1xjpqaq1hzj6req6g2j8zyve21 0 99638 2090006 2039459 2026-08-31T19:46:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090006 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêken''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mxwbnx2uvitqnlff0twxwarzmd8lxek 0 99639 2089994 2039460 2026-08-31T19:45:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089994 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çerlû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5nt98na5l6883ulmhunb6q2u1ckhk8i 0 99640 2090011 2039458 2026-08-31T19:46:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090011 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çêrtqulû''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fhzc2vb2z88wjszgfa1m6v4yg4zwqp0 0 99641 2090082 2039457 2026-09-01T05:06:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090082 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Çiraxçî''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1fjvgbdrrgyha3js2jv67o47ope5gaf 0 99642 2089920 2039462 2026-08-31T19:44:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089920 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cêyran Dere''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6ntptsdak77ixt87nph8hrlv72fqxjy 0 99643 2089907 2039464 2026-08-31T19:43:09Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089907 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cexil Olya''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rgrmulwppqho1oud0wl9n9wwxbt0vlk 0 99644 2089912 2039463 2026-08-31T19:43:11Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089912 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cexil Sofla''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3p1kdlp87w1kotxeh26pxu6eu0gt5vf 0 99645 2089919 2039461 2026-08-31T19:44:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089919 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)|Azerbaycana Rojhilat]] | navçe = [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] | nahiye = Navenda Heştrûd | gundistan = | nifûs = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Cibînid''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Heştrûd (şaristan)|Heştrûd]] li [[Azerbaycana Rojhilat]] ya [[Îran]]ê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Heştrûdê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Heştrûdê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3k2421356ae2m5i29zqrs8wnrugtzby 0 99838 2089635 2056820 2026-08-31T17:07:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089635 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistan]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]] | bexş = | gundistan = [[Mengurrî Rojhilat (gundistan))|Mengurrî Rojhilat]] | nifûs = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}} }} '''Berde Mêş''', gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Hejmara rûniştvanan == == Bibîne == * [[Mengurrî Rojhilat (gundistan)|Gundistana Mengurrî Rojhilat]] * [[Xelîfan (navçe)|Navçeya Xelîfan]] * [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]] {{Bajar û gundên Mehabadê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Mehabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8lspxc42iyz1x3tkc07oi4dnuke1fkh 0 99849 2089963 2056861 2026-08-31T19:44:57Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089963 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistan]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | şaristan = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]] | bexş = | gundistan = [[Mengurrî Rojhilat (gundistan))|Mengurrî Rojhilat]] | nifûs = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Îran | nexşeya_topografî = na | koordînat = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}} }} '''Çargah''', gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Azerbaycana Rojava]] ya [[Îranê]] ye. == Hejmara rûniştvanan == == Bibîne == * [[Mengurrî Rojhilat (gundistan)|Gundistana Mengurrî Rojhilat]] * [[Xelîfan (navçe)|Navçeya Xelîfan]] * [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]] {{Bajar û gundên Mehabadê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}} [[Kategorî:Gundên Mehabadê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] sj5k6rgcuommu3v3fd2fw0lm8ac3xdm 0 100003 2089373 2087364 2026-08-31T17:00:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089373 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Armede''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r558qin222lu5c54mgs5ne9qcn3of1l 2089755 2089373 2026-08-31T17:57:20Z MikaelF 935 2089755 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Armirde | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Armirde''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6iraobixoeqtxc3u3d9cmaxm5nmrz94 2089756 2089755 2026-08-31T17:57:39Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Armede, Bane]] weke [[Armirde]] guhart 2089755 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Armirde | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Armirde''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6iraobixoeqtxc3u3d9cmaxm5nmrz94 0 100004 2089326 2035502 2026-08-31T17:00:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089326 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Alîmekan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1ulua80ivkpzzleo7tyxf6sex36g9mi 2089750 2089326 2026-08-31T17:54:38Z MikaelF 935 2089750 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Alîmakan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rhejozdzy2rntpk0zrsarxr5eqlqfqw 2089751 2089750 2026-08-31T17:54:58Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Alîmekan, Bane]] weke [[Alîmakan]] guhart 2089750 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Alîmakan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rhejozdzy2rntpk0zrsarxr5eqlqfqw 0 100011 2089442 2035499 2026-08-31T17:02:12Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089442 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Axol''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j91f0keb6jap2m1h7o7be7t81k6ri3r 2089760 2089442 2026-08-31T18:01:07Z MikaelF 935 2089760 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Oxel''', '''Oẍeł''', an jî '''Oẍell''', gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7o07h1a901ucdrwquhw2xddesk54faa 2089761 2089760 2026-08-31T18:01:33Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Axol, Bane]] weke [[Oxel]] guhart 2089760 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Oxel''', '''Oẍeł''', an jî '''Oẍell''', gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7o07h1a901ucdrwquhw2xddesk54faa 0 100012 2089489 2035498 2026-08-31T17:03:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089489 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Badimcan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] o4m8qxu7ngm9afktqq79pgdu0g6vcnw 2089765 2089489 2026-08-31T18:04:16Z MikaelF 935 2089765 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bayncan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bayncan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5am0cvxoue1y5h0ebisihpv5ghzwy1r 2089766 2089765 2026-08-31T18:04:33Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Badimcan, Bane]] weke [[Bayncan]] guhart 2089765 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bayncan | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bayncan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5am0cvxoue1y5h0ebisihpv5ghzwy1r 0 100013 2089519 2035643 2026-08-31T17:04:40Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089519 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Barawer''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cya47giqbuthyvfg9v3anv14eailiyq 0 100014 2089589 2066656 2026-08-31T17:07:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089589 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bazarçe Merzî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] jyl0jbzw2z3dv2uxlrvasfnllbbagiz 0 100015 2089538 2035642 2026-08-31T17:04:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089538 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Başwan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5hyphn9jvcd8pj0rt1wxxbr3wmzoevq 0 100016 2089515 2035644 2026-08-31T17:04:37Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089515 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Banwan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6uyvm9huvks3wzs7tgqwsgcnau7985v 2089770 2089515 2026-08-31T18:05:32Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Banwan, Bane]] weke [[Banwan]] guhart 2089515 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Banwan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6uyvm9huvks3wzs7tgqwsgcnau7985v 0 100017 2089566 2035641 2026-08-31T17:05:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089566 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bayezîd''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e5enrmbx9wyt5dsn3gx6mmeu24aqo6k 0 100018 2089567 2035640 2026-08-31T17:05:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089567 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bayezîdawa''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] p6w1lvqnv8mqtyxanjw8l877sqpzvq5 0 100019 2089634 2035635 2026-08-31T17:07:43Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089634 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berde Bûk''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] aajtpy2h5qt0zun5vzn4dsqsryrtz0p 2089797 2089634 2026-08-31T18:32:48Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Berde Bûk]] weke [[Berdebûk]] guhart 2089634 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berde Bûk''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] aajtpy2h5qt0zun5vzn4dsqsryrtz0p 2089801 2089797 2026-08-31T18:33:19Z MikaelF 935 2089801 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berdebûk''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e53iwp7a0s10p43j8u4u9iwplv8pgsy 0 100020 2089637 2035634 2026-08-31T17:07:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089637 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berde Reş Bilhesen''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hyxtj9khmowombou40gmvraw7oubdmf 0 100021 2089636 2035633 2026-08-31T17:07:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089636 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berde Reş''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2axgx4zgej7pj0ja7zcm2lbuamj24qm 2089802 2089636 2026-08-31T18:35:23Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Berde Reş, Bane]] weke [[Berdereş, Bane]] guhart 2089636 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berde Reş''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2axgx4zgej7pj0ja7zcm2lbuamj24qm 2089806 2089802 2026-08-31T18:36:11Z MikaelF 935 2089806 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berdereş''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bj6gt0i2xgl5qle4huu3fw6lsmpdx1c 0 100022 2089639 2035632 2026-08-31T17:07:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089639 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berde Reşe''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qyy4m72iieav3oaxfk5pmg5b46ut9e2 0 100023 2089719 2066658 2026-08-31T17:09:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089719 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Biroje Kohne''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lueydltf8u9hanceoov6y12587cc3ge 2089738 2089719 2026-08-31T17:43:38Z MikaelF 935 2089738 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berojekon''', an jî '''Berrojekon''', gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pgh4ir1mq9ch3beqwjo0e1ycauzehwv 2089739 2089738 2026-08-31T17:44:03Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Biroje Kohne]] weke [[Berojekon]] guhart 2089738 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berojekon''', an jî '''Berrojekon''', gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pgh4ir1mq9ch3beqwjo0e1ycauzehwv 0 100024 2089720 2035623 2026-08-31T17:09:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089720 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Birojkanî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q05sthibpig5gf87911ezpl0ukkwr3s 0 100025 2089721 2035624 2026-08-31T17:09:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089721 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Birojkanî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q05sthibpig5gf87911ezpl0ukkwr3s 0 100026 2089706 2035630 2026-08-31T17:09:41Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089706 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bijî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] gvpji5masvh6q0gs9h3218q6dqs89g1 0 100027 2089625 2035637 2026-08-31T17:07:38Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089625 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Belwe''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 804b8gx0z94v8mldkmtmqjew2kdjgzq 0 100028 2089609 2035638 2026-08-31T17:07:30Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089609 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Beleke''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] hn1jt9ftilxt2d8bh6c25zujv1xni8n 0 100029 2089712 2035628 2026-08-31T17:09:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089712 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Binawîle Kohne''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 84qmr48vihwypiu5zdnxkitrn902vpn 0 100030 2089618 2035636 2026-08-31T17:07:33Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089618 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bendjaj''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cmo7gmz26a97mn05ugv6zpf8kv388t7 0 100031 2089714 2035626 2026-08-31T17:09:45Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089714 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bine Xoy''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] bs3k6mju1zc83v3af7vkbplr1gulhxc 2089744 2089714 2026-08-31T17:49:24Z MikaelF 935 2089744 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Binexoyê | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Binexoyê''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6y3vc5v4hf3fzo8t0h3xf4ohiucuhzc 2089745 2089744 2026-08-31T17:49:44Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Bine Xoy, Bane]] weke [[Binexoyê]] guhart 2089744 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Binexoyê | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Binexoyê''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 6y3vc5v4hf3fzo8t0h3xf4ohiucuhzc 2089749 2089745 2026-08-31T17:53:28Z MikaelF 935 2089749 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Binexoyê | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Binexoyê''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku bi bajarê [[Bane]]yê ve girêdayî ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 8etwayngqifcujort76ejavg3nh2af7 0 100032 2089713 2035627 2026-08-31T17:09:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089713 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bine Rezan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] rq6oyopclnsw81jhqultrujgcheebmv 0 100033 2089708 2035629 2026-08-31T17:09:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089708 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bilhesen''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] azycnu3giisv0us2wxijp01vchaj6ma 0 100034 2089840 2089170 2026-08-31T19:42:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089840 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Boîn Xwarê''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2000an li Îranê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] dpq54ltavobt0tj8984lyhm7tb0wjs9 0 100035 2089841 2035620 2026-08-31T19:42:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089841 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Boîn Serê''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 7z7lqzzqx7ex1qhncnteu3mdkz4h0ge 0 100036 2089722 2035622 2026-08-31T17:09:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089722 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Biyan Dere''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] lcl2xw5eroiwdkgz3kh2xctnoj2hbzy 0 100037 2089693 2035631 2026-08-31T17:09:36Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089693 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bêkêş''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] j411tsi8qkkbosa66reqs2lwymyp0j6 0 100038 2089832 2035621 2026-08-31T19:42:24Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Bîlo | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bîlo''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i136c5mdipb18e6deljt3fstjtyt2bx 0 100046 2090092 2066659 2026-09-01T05:06:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090092 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çirûş''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0uz831ywe55v9yljmrwhvfq1v7s6h32 0 100047 2090117 2035616 2026-09-01T05:07:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090117 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çoman''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 4dir6upo3az8rkw44k2r3i50ysc3z6j 0 100048 2090002 2035618 2026-08-31T19:45:16Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090002 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çêçûran''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] r42pe5hleumgni4i5vl9etrtcnpxorj 0 100055 2090144 2035615 2026-09-01T05:07:17Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090144 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Darîne Serê''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] px7xijr7lldbus16drii4o01rzcji7o 0 100056 2090211 2035613 2026-09-01T05:09:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090211 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Dergah Şêxan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] t9r559eny39tmury9okbkw8pq0wj5aq 0 100057 2090216 2035612 2026-09-01T05:09:05Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090216 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Derûle''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3e2ee36rx7032nwuv2ydqquswbraxit 0 100058 2090190 2066660 2026-09-01T05:08:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090190 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Demame''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] i1878ha1qfrk7gytu25qom1xt754fnq 0 100062 2090247 2035611 2026-09-01T05:09:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090247 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Bane]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Dême''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Bane]] ye. {{Bajar û gundên Baneyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Baneyê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 56hx27q4ry7mv8qqkp9zbw8hcf8ssv2 0 100242 2089384 2035157 2026-08-31T17:01:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089384 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | mapframe-zoom = 12 }} '''Asenawa''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9xqp99mfuojzlomy9nsuzihlt29hi46 0 100245 2089325 2035158 2026-08-31T17:00:20Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089325 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | mapframe-zoom = 12 }} '''Alîhemedan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] f6tfq71l1l4sumv0nlc99avcdfwqeq3 0 100250 2089466 2035155 2026-08-31T17:03:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089466 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Baba''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ohn7uu4sgjuahb51wril6d4qq2cuvf3 0 100251 2089534 2035153 2026-08-31T17:04:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089534 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Başmax''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] no2q1eeq7d6ar5w4ofg3pcg81gj0gt2 0 100252 2089547 2035151 2026-08-31T17:04:53Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089547 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Baxan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5rvzuccnz3hksynjwzjho1tpmujyn9v 0 100253 2089505 2035154 2026-08-31T17:04:32Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089505 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Balik''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] cyd7hf6pt6vjtzn67v5wwejs8we54x9 0 100254 2089590 2087947 2026-08-31T17:07:21Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089590 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Baywe''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3s4ibmegndz3yhpvdo65c0flcayftru 0 100255 2089643 2035148 2026-08-31T17:07:47Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089643 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berdereş Kûçek''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qmztyiocwuajp3ok327uhdxz450xiir 0 100256 2089647 2035149 2026-08-31T17:07:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089647 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berdereşe''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pjuv6q21f55jmnlpx8tegglqydjysmy 0 100258 2089646 2035147 2026-08-31T17:07:48Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089646 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berdesipî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5afvqqdh7ropszsluq85xcahllrcd6v 0 100259 2089657 2035146 2026-08-31T17:07:54Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089657 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Berqele''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tqurgqpmyuvr6q98spzzwsbxlij3ded 0 100260 2089607 2087956 2026-08-31T17:07:29Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089607 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Belçesor''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] pip43q89tgtpxzaynhwcpc8r2ms1g4v 0 100261 2089612 2035150 2026-08-31T17:07:31Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089612 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Belkir''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 0uzdgt1l1ov416p405t36ceynfsl8oh 0 100262 2089710 2088990 2026-08-31T17:09:44Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089710 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Binawçile''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] qg30a900g4xe3w95kykgwxl38rfsjba 0 100263 2089726 2035144 2026-08-31T17:09:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin hemû bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089726 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bîd Dere''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] k1oe359ecpop4xxog95887a8zue3a71 0 100265 2089831 1750098 2026-08-31T19:42:25Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089831 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Bîlo''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] q5z4e6rkz45u1mmndzackxmzaomp400 2090055 2089831 2026-09-01T04:44:56Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090055 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Bîlo''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] c34uexjivdynf9gvmbbsc2e1elnzx4v 0 100266 2089830 2035143 2026-08-31T19:42:23Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089830 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Bîle''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] htqr7l2nvip4ouse8nokmv9r2dp302v 0 100277 2089876 2035142 2026-08-31T19:42:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089876 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Canwere Xwarg''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] tbwgtckbdwc23sxxsj9nm5ar36ge01n 0 100278 2089904 2035497 2026-08-31T19:43:07Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089904 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Ceşnîawa''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 73zo7w4v94ywxam8xm0tnom1nl54n9f 0 100279 2089894 2035141 2026-08-31T19:43:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089894 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Celîle''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] mlm8nwjp2n0sn7ny797zr06st93c1m4 0 100280 2089952 2035496 2026-08-31T19:44:52Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089952 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çalîsor''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] fjloo5wzdmms04tiele94zehohvrhqt 0 100281 2089971 2035494 2026-08-31T19:45:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çawik''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ittpm06gb9pvc9qp30e7i86x352h6sn 0 100282 2089969 2035495 2026-08-31T19:45:00Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2089969 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çavlikan Wezîr''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n3qjutmxzj0lw09qy5wjpncgauv63m9 0 100283 2090075 2035493 2026-09-01T05:06:42Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090075 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çinare''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kurdistanê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 1czy9pn0iervte0arkp4ypckfsdddgi 0 100284 2090114 2035492 2026-09-01T05:07:02Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090114 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çoîn''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5ybdnvj8vb2t5cl4mhgjcm5dt940i4s 0 100285 2090125 2035491 2026-09-01T05:07:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090125 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Çûr''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 9vtl7e87qftp65kj1v4cisaonnc8cm1 0 100292 2090222 2035485 2026-09-01T05:09:08Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090222 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Derzyan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ezx3v1k7d18umx8p9znokrochdrbrua 0 100293 2090213 2035487 2026-09-01T05:09:03Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090213 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Dergeh Şêyxan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 2qtbyuj48dwxdczebtff361kbojdt1c 0 100294 2090203 1750108 2026-09-01T05:08:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090203 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Dere Pembedan''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] n5qr7y4v17qox9zavokupc47ylo1tfw 0 100295 2090208 2035489 2026-09-01T05:09:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090208 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Dere Tifî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] d5h0gb1n578eryblxbu90omkpq4yhur 0 100296 2090207 2035488 2026-09-01T05:09:01Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090207 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Dere Wêran''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 3ske3ucrm2f43qtcvhlldvkw62yv0gx 0 100297 2090204 2035490 2026-09-01T05:08:59Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090204 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Dere Herd''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 30ett7apqvls76vzxf2v4l5xhd4g8hc 0 100298 2090212 2035486 2026-09-01T05:09:04Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090212 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Derî''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] al7awbe91kzl1463h6d3dtau003p6wf 0 100300 2090263 2035483 2026-09-01T05:09:51Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090263 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | navçe = [[Merîwan]] | nahiye = | demonîm = | Şaredar = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = }} '''Diwêse''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Kurdistanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] e3o61slug2alukmwvc2r1x45bxzpk63 0 100301 2090185 1750104 2026-09-01T05:08:49Z Kurê Acemî 105128 Ji [[Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] ber bi [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ve tê kopîkirin bi [[Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 2090185 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajarok | Nav = | Navê din = | Navê fermî = | Wêne = | Wêne sernav = | Welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | Dûgel = [[Îran]] | Parêzgeh = [[Kurdistan (parêzgeh)|Kurdistan]] | Navçe = [[Merîwan]] | Nahiye = | Navê nîştecihan = | Şaredar = | Hejmara mezran = | Gelhe = | Gelhe sal = | Berbelavî = | Rûerd = | Bilindayî = }} '''Dehbonyad''' gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê [[Merîwan]]ê ye. {{Gundên Merîwanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên bajarê Merîwanê]] [[Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] 5i8e2skw28a8h2t0oh8uth2odhqcq9d 0 139349 2090060 1790142 2026-09-01T04:48:43Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090060 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bûyera binderyaya Titanê''', bûyereke windabûna amûra [[binderya]]yî ya bi navê [[Titan]] e ku di 18ê hezîrana sala 2023an de piştî binavbûne winda dibe û tu pêwendî ji amûrê nayê wergirtin. Amûra jêrderyayî ya Titan ku winda dibe ji hêla pargîdaniya [[OceanGate]] ve tê xebitandin. Amûr di avên navneteweyî ya li [[Okyanûsa Atlantîka Bakur]] de bi qasî 400 [[mîla deryayî|mîlên deryayî]] (740 km) dûrî peravên [[Newfoundland]] a [[Kanada]]yê winda bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2023/06/20/1183273102/titan-missing-sub-titanic-rescue-oceangate |sernav=What it's like inside the missing Titan submersible : NPR |tarîx=2023-06-21 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-23 |roja-arşîvê=2023-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230621065713/https://www.npr.org/2023/06/20/1183273102/titan-missing-sub-titanic-rescue-oceangate |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Jêrderya]] ji bo gera binavî ya ku pênc kes tê de bûn, beşek ji sefera geştiyariyê bû ku ji bo şopandina bermahiyên geştiyar diçûna şûnwarê [[Titanic|keştiya Tîtanîk]] a binavbûyî. Pêwendiya bi Titanê re 1 saet û 45 deqîqeyan piştî binavbûna li qada xerabyên keştiya Tîtanîk a binavbûyî de winda bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-65953872 |sernav=Titanic tourist submersible goes missing with search under way |tarîx=2023-06-19 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-06-23 }}</ref> Piştî lêgerîneke ku nêzîkî 80 saetan berxwe dide, amûreke binê avê ku ji dûr ve tê koordînekirin li qadek bermahiyan ku perçeyên Titanê tê de hebûn, bi qasî 488 metreyan dûrî xirabeya [[Titanic|Tîtanîkê]] rastî perçeyên enqazê yên amûra jêravî ya Titanê tê. Vedîtin li ser bingeha [[sonar]]ên nepenîkirî yên [[Hêza Deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] teqînek li herêmê di roja seferê de ku destnîşan dike ku amûra jêravî Tîtan demek kurt piştî ku dest bi daketina xwe dike teqiya û di encamê de hemî rêwiyên amûrê canê xwe jidest didin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/live/2023/06/22/us/titanic-missing-submarine |sernav=Missing Titanic Submersible: Update from Anushka Patil |paşnav=null |tarîx=2023-06-22 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.wsj.com/articles/u-s-navy-detected-titan-sub-implosion-days-ago-6844cb12 |sernav=WSJ News Exclusive {{!}} U.S. Navy Heard What It Believed Was Titan Implosion Days Ago |paşnav=Kesling |pêşnav=Ben |paşnav2=Youssef |pêşnav2=Nancy A. |tarîx=2023-06-22 |malper=Wall Street Journal |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-23 |paşnav3=Lubold |pêşnav3=Gordon |paşnav4=Paris |pêşnav4=Costas }}</ref> Di demên borî de di derbarê ewlehiya amûra Titanê fikarên ewlehiyê hatibûn kirin. Rêvebirên OceanGate Titanê ji bo ku bi argûmanên [[protokola ewlehiyê|protokolên ewlehiyê]] yên zêde nûbûnê asteng dike serî li [[sertîfîkaya ewlehiyê|sertîfîkayên ewlehiyê]] nexwestine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2023/06/20/us/oceangate-titanic-missing-submersible.html |sernav=OceanGate Was Warned of Potential for ‘Catastrophic’ Problems With Titanic Mission |paşnav=Bogel-Burroughs |pêşnav=Nicholas |paşnav2=Gross |pêşnav2=Jenny |tarîx=2023-06-20 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-23 |paşnav3=Betts |pêşnav3=Anna }}</ref> Operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ji hêla tîmeke navneteweyî ve bi pêşengiya [[Ewlekariya Peravê ya Dewletên Yekbûyî]], [[Hêza Deryayî ya Dewletên Yekbûyî]] û [[Ewlekariya Peravê ya Kanadayê]] hate meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.news.uscg.mil/Press-Releases/Article/3433572/unified-command-established-for-missing-submersible-from-polar-prince/https%3A%2F%2Fwww.news.uscg.mil%2FPress-Releases%2FArticle%2F3433572%2Funified-command-established-for-missing-submersible-from-polar-prince%2F |sernav=Unified Command established for missing submersible from Polar Prince |malper=United States Coast Guard News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-23 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2023 }}</ref> Firokeyên [[Hêza Hewayî ya Keyaniya Kanada]] û [[Parastina Neteweyî ya Hewayî ya Dewletên Yekbûyî]], keştiyek Keştiya Deryayî ya Keyaniya Kanadayê û gelek keştiyên bazirganî û lêkolînê û amûrên jêravî yên ku ji dûr ve tê koordînekirin, beşdarî lêgerînên Titanê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-06-19/titanic-missing-submarine-tourist-tour-north-atlantic-wreck |sernav=Titanic tourist submersible with 5 aboard missing in North Atlantic - Los Angeles Times |tarîx=2023-06-19 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-23 |roja-arşîvê=2023-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230619210325/https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-06-19/titanic-missing-submarine-tourist-tour-north-atlantic-wreck |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Paşbingeh == === OceanGate === [[Wêne:Cyclops 1 Submersible.jpg|thumb|Dîmenek ji Binderyaya Titanê.]] OceanGate pargîdaniyek taybet e ku ji aliyê [[Stockton Rush]] û [[Guillermo Söhnlein]] ve di sala 2009an de hatiye damezrandin. Ji sala 2010an vir ve pargîdaniyê ji bo rêwîtiya di binê avê re ji peravên [[Kalîforniya]]yê, ji [[Kendava Meksîkê]] di binê [[Okyanûsa Atlantîk]] ve rêwî dibirin û dianîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/worlds-first-deep-diving-submarine-plans-tourists-see-titanic-180972179/ |sernav=A Deep Dive Into the Plans to Take Tourists to the 'Titanic' |paşnav=Magazine |pêşnav=Smithsonian |paşnav2=Perrottet |pêşnav2=Tony |malper=Smithsonian Magazine |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-23 }}</ref> Navenda pargîdaniya [[OceanGate]] li Everett, [[Washington (parêzgeh)|Washington]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên yekbûyî yên Amerîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heraldnet.com/business/for-250k-this-everett-company-will-take-you-to-the-titanic/ |sernav=For $250K, this Everett company will take you to the Titanic |paşnav=Podsada |pêşnav=Janice |tarîx=2021-12-19 |malper=HeraldNet.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-23 }}</ref> === Keştiya Titanikê === RMS Titanic keştiyeke okyanûsê ya brîtanî bû ku di 15ê nîsana sala 1912an de li Okyanûsa Atlantîk a Bakur piştî ku li [[qeşa]]yê dikeve bin av bûye. Di vê bûyerê de zêdetirî 1.500 kesên ji rêwiyên keştiyê di vê bûyerê de jiyana xwe ji dest didin ku ev bûyer dibe bûyera binavbûna herî kujer a dîrokî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTApp/BOTApp01.php |sernav=Titanic Inquiry Project - British Wreck Commissioner's Inquiry - Appendix - Passenger and Crew numbers and percentages. |tarîx=2012-03-26 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-23 |roja-arşîvê=2012-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120326032948/http://www.titanicinquiry.org/BOTApp/BOTApp01.php |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishpathe.com/asset/ |sernav=TITANIC DISASTER interviews |malper=British Pathé |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-06-23 }}</ref> Piştî demekê dirêj di sala 1985an de xerabeya keştiya Titanikê li binê okyanûsê li dora 400 mîlên deryayî (740 km) dûrî peravên [[Newfoundland]], [[Kanada]]yê di kûrahiya 3810 mêtre di binê avê de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/commercial-submarine-goes-missing-near-titanic-wreck-in-atlantic-ocean-12905471 |sernav=Submersible used to take tourists to see Titanic wreck goes missing in Atlantic Ocean |malper=Sky News |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/titanic-tourist-submersible-missing-third-day-with-five-aboard-2023-06-20/ |sernav=Crews searching for Titanic submersible detect sounds, US Coast Guard says |paşnav=Ax |pêşnav=Joseph |paşnav2=O'Brien |pêşnav2=Brendan |tarîx=2023-06-21 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-23 }}</ref> === Binderyaya Titanê === Titan keştiyeke binderyayî ya pênc kesî bû ku ji hêla OceanGate Inc ve dihat xebitandin. Keştî 6,7 metre dirêj, 10.432 kg giran e ku ji [[fîbera karbonê]] ([[polîmer]]ên bi fîbera karbonê ya xurtkirî, [[CFRP]]) û ji [[tîtanyum]]ê hatiye çêkirin. Titan di tîrmeha sala 2021an de sefera xwe ya yekem ber bi Titanikê be pêk anî. Bi tevahî, OceanGate di sala 2021an de şeş sefer û di sala 2022an de jî heft seferên xwe pêk anî. Di her ku sefera xwe pêk dianîn bi gelemperî [[pîlot]]ek, [[rêber]]ek û sê rêwiyên amûrê hebûn. Dema ku amûr di binê avê de be, [[kapsûl]] dihate girtin û tenê piştî derketina amûrê li ser rûyê avê dikarîna li derve derê amûrê vekirina. Daketina ji ser rûyê erdê ber bi Tîtanîkê ve bi gelemperî du saetan berxwe dida û daketina herî zêde bi qasî heşt saetan berxwe dida. Di seranserê rêwîtiya binê avê de dihat pêşbînîkirin ku amûr her 15 [[hûrdem]] carekê sinyaleke ewlehiyê bişêne ku ji hêla tîma jorîn ve were şopandin. Keştî û tîma jorîn dikaribûn bi peyamên kurt ên nivîsî bi hev re têkilî daynin. == Bûyer == [[Wêne:Coast Guard HC-130 and L’Atalante searching for Titan.jpg|thumb|Balefira Ewlehiya Peravê ya Dewletên Yekbûyî HC-130 di 21ê Hezîranê de, di dema lêgerînê de li ser [[Okyanûsa Atlantîk]]ê difire.]] Rêwîtî di destpêka sala 2023an de hatiye rezervekirin. Rush du bilêtên daxistî firote karsazê ji [[Las Vegas]]ê Jay Bloom ku mebesta wî û kurê wî ye ku bi hev re di rêwîtiyê de bin. Rush ji karsazê Las Vegasî li şûna 250.000 dolarî 150.000 dolar ji bo her kursiyek hate pêşkêşkirin. Rush di dema axaftina xwe de ji rêwiyan re îdîa kiriye ku amûr "ji derbasbûna kolanekî bi ewletir e". Bloom ji ber fikarên ewlehiyê pêşniyar red kir. Wê demê sefer ji bo meha gulanê hatibû plankirin lê ji ber hewaya xirab sefer ji bo meha hezîranê hatibû başxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://metro.co.uk/2023/06/23/titanic-sub-tycoon-turned-down-seats-on-doomed-sub-over-safety-fears-19003516/ |sernav=Read the 'sliding door' texts that saved billionaire from Titanic sub disaster |paşnav=Ashton |pêşnav=Ben |tarîx=2023-06-23 |malper=Metro |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref> Operasyona binavbûnê di 18ê hezîranê de saet di 09:30 de bi Dema Rojê ya Newfoundlandê (NDT; UTC−02:30) (12:00 UTC) dest pê kir.<ref name="Reuters2023"/><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/21/titanic-sub-timeline-titan-submersible-missing-vessel |sernav=Titan submersible: timeline of vessel’s voyage |tarîx=2023-06-22 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref> Di saet û nîvê yekem a daketinê de, Titan her 15 hûrdem carekê bi Polar Prince re pêwendî danî lê pêwendî piştî pêwendiyek tomar di 11:15 de sekinî.<ref name="Reuters2023">{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/missing-titanic-sub-when-it-vanished-race-find-it-2023-06-21/ |sernav=Titanic sub timeline: when did it go missing and key events in search |paşnav=Reuters |tarîx=2023-06-23 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref> Li bendê bûn ku amûr saet di 16:30 de ji nû ve derkeve holê.<ref name="Reuters2023" /> Saet di 19:10an de agahî di der barê binderyayî ya winda dane Hêzên Ewlekariya Peravê ya Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/missing-titanic-tourist-submersible-timeline/story?id=100265183 |sernav=A timeline of the missing Titanic |paşnav= |pêşnav= |malper=ABC News |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref> Titan dema ku bi rê ket ji bo pênc rêwiyên xwe heya 96 [[demjimêr]]an [[oksîjen]]a amûrê hebû ku binavbûyî saxlem bimaya, heta sibeha 22 hezîran 2023an de bi dawî dibûya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.insider.com/titan-sub-likely-used-96-hours-oxygen-prospects-bleak-2023-6 |sernav=Missing Titanic sub likely would have used its 96-hour oxygen supply if implosion didn't happen first |paşnav=Cohen |pêşnav=Kelsey Vlamis, Lloyd Lee, Sinéad Baker, Rebecca |malper=Insider |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref> Pergalek tespîtkirina dengî ya Hêza Deryayî ya Amerîkî ku ji bo peydakirina keştiyên binav ên leşkerî hatiye çêkirin, piştî çend demjimêran piştî ku Tîtan binav bû, nîşanek dengî ya ku bi teqînekê re hevaheng e tespît dike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.wsj.com/articles/u-s-navy-detected-titan-sub-implosion-days-ago-6844cb12 |sernav=WSJ News Exclusive {{!}} U.S. Navy Heard What It Believed Was Titan Implosion Days Ago |paşnav=Kesling |pêşnav=Ben |paşnav2=Youssef |pêşnav2=Nancy A. |tarîx=2023-06-22 |malper=Wall Street Journal |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-24 |paşnav3=Lubold |pêşnav3=Gordon |paşnav4=Paris |pêşnav4=Costas }}</ref> Hêzên Deryayî di derbarê vê teqînê de agahî da Ewlekariya Peravê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/jun/22/titanic-sub-live-updates-search-titan-missing-submarine-submersible-rescue-us-coast-guard-latest-news |sernav=US navy says it picked up ‘anomaly’ hours after sub began mission – as it happened |paşnav=Kurmelovs |pêşnav=Royce |paşnav2=Singh |pêşnav2=Maanvi |tarîx=2023-06-23 |malper=the Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-06-24 |paşnav3=Yang |pêşnav3=Maya |paşnav4=Chao-Fong |pêşnav4=Léonie |paşnav5=Lawther |pêşnav5=Fran |paşnav6=Jones |pêşnav6=Sam |paşnav7=Singh |pêşnav7=Royce Kurmelovs (now); Maanvi |paşnav8=Jones (earlier) |pêşnav8=Sam }}</ref> Di 22ê hezîranê de saet 13:18 NDT (15:48 UTC) de Sektora Bakurê rojhilat a Ewlekariya Peravê ya Dewletên Yekbûyî ragihand ku li nêzîkî keştiya Tîtanîkê qadeke bermahiyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/missing-titanic-submersible-updates-6255308420cb542fab287224c3e9b1c1 |sernav=The Titan submersible imploded, killing all 5 on board, the US Coast Guard says |tarîx=2023-06-22 |malper=AP NEWS |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/debris-field-discovered-within-search-area-near-titanic-us-coast-guard-says-12906735 |sernav='Landing frame and rear cover' found at debris field in hunt for missing sub |malper=Sky News |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref> Bermahiyên ku ji hêla wesayîta Odysseus 6k ya ku ji dûr ve tê koordîne kirin piştî lêgerîna 5 saetan perçeyên ku hatiye dîtin, paşê hate piştrast kirin ku beşek ji Titanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/graphics/2023/06/22/debris-titanic-confirmed-missing-sub-maps-graphics-explain-titan-submarine-submersible/70347673007/ |sernav=Debris field confirmed to be missing Titanic submarine. This is where it was finally found |malper=USA TODAY |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2023/06/22/us/submersible-titanic-oceangate-search-thursday/index.html |sernav=Titanic-bound submersible suffered 'catastrophic implosion.' The US Navy detected an implosion Sunday and told rescuers, an official tells CNN |paşnav=Liebermann |pêşnav=Eric Levenson,Priscilla Alvarez,Gabe Cohen,Nouran Salahieh,Oren |tarîx=2023-06-22 |malper=CNN |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref> Di axaftina rojnamevanî ya piştî nîvro de, Asayîşa Peravê ya Amerîkî diyar kiriye ku windabûna Titanê ji ber teqîna odeya tansiyonê bûye û perçeyên Tîtan bi qasî 500 mêtre dûrî bermahiyên Tîtanikê li binê deryayê hatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/06/22/coast-guard-press-conference-titanic-sub/70345483007/ |sernav=Watch Coast Guard press conference live: Officials give updates on missing Titanic sub |malper=USA TODAY |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2023/06/22/more-ships-arrive-to-search-for-missing-titanic-submersible/1631687428433/ |sernav=Submersible crew presumed dead in 'catastrophic loss of the pressure chamber' - UPI.com |malper=UPI |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-24 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bûyerên binderyayan]] [[Kategorî:Mirin 2023]] 0tb3vdgv0rmi0c1fgfol2j1nnjoe1ud 0 139480 2090051 1829322 2026-09-01T04:42:48Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090051 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Bêrîvan Aymaz'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/world/140520223-amp |sernav=Kürt politikacı Bêrîvan Aymaz Almanya'da ikinci kez parlamentoya hazırlanıyor |tarîx=2022-05-14 |malper=[[Rûdaw]] |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-07-12 }}</ref> an jî '''Berivan Aymaz''' (jdb. 5'ê tîrmehê 1972 li [[Dara Hênî]] , [[Çewlîg]] , [[Bakurê Kurdistanê]] ) siyasetmedareke kurd e ([[Hevgirtin 90/Partiya Keskan]]). Ew ji sala 2017an vir ve wekî berdevka siyaseta entegrasyonê, siyaseta penaberan û karûbarên navneteweyî/yek cîhan ji bo koma parlemena Hevgirtin 90/Partiya Keskan ji partiya xwe ve endama parlamena eyaleta Nordrhein-Westfalen e. Aymaz di 1ê hezîrana 2022an de wek alîkara serokê 2yemîn yê encûmena herêmî hat hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Berivan Aymaz}} * {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1972]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Almanên bi eslê xwe kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd di siyasetê de]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] hv4xhd4i7gi9g4ziagyaawk66la7sen 0 141101 2090052 1750191 2026-09-01T04:44:16Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090052 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Bîdistan | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{ala|Îran}} | parêzgeh = [[Qazwên (parêzgeh)|Qazwên]] | şaristan = | bexş = | gundistan = | navê_nîştecihan = | gelhe = 18,060 | gelhe_sal = [[2016]] | rûerd = | bilindayî = | dem = | wêneSer = | wêneSer_firehî = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Bîdistan''' ({{bi-fa|بيدستان }}) yek ji bajarê parêzgeha [[Qazwên (parêzgeh)|Qazwênê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. {{Parêzgeha Qazwênê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Qazwênê]] [[Kategorî:Avabûnên 2002an li Îranê]] fl98sd8ylvtlanbv4lgnju9nl6l62yx 0 141618 2090057 1752078 2026-09-01T04:46:29Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090057 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank bajar | nav = | navê_fermî = | nexşeya_cihan = Îran | koordînat = | welat = {{Ala|Îran}} | welat_alî = | dûgel = | parêzgeh = [[Simnan (parêzgeh)|Simnan]] | serbajar = | rûerd = | gelhe = 2,528 <ref>https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-به-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395</ref> (2016) | bilindayî = | nexşe = | wêne = | wêne_sernav = | malper = }} '''Bîyarcomend ''' ({{bi-fa|بیارجمند }}), yek ji bajarê parêzgeha [[Simnan (parêzgeh)|Simnanê]] ye ku bi dewleta [[Îran]]ê ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Simnanê]] [[Kategorî:Avabûnên 1993an li Îranê]] h0nh8h88vv162m2f2hw3vibd34lg6xk 1 185086 2089753 2078240 2026-08-31T17:54:59Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Alîmekan, Bane]] weke [[Gotûbêj:Alîmakan]] guhart 2078240 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} foq8enj3aniqzo0yrjss6qumkkfykrq 1 185213 2089758 2078373 2026-08-31T17:57:40Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Armede, Bane]] weke [[Gotûbêj:Armirde]] guhart 2078373 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} foq8enj3aniqzo0yrjss6qumkkfykrq 1 185468 2089763 2071820 2026-08-31T18:01:34Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Axol, Bane]] weke [[Gotûbêj:Oxel]] guhart 2071820 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} foq8enj3aniqzo0yrjss6qumkkfykrq 1 185600 2089788 2079883 2026-08-31T18:28:35Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Aşnaava]] weke [[Gotûbêj:Aşnaawa]] guhart 2079883 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} lmige9eiavi35gtd9qzo1sso2egwh88 1 185686 2089768 2076998 2026-08-31T18:04:34Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Badimcan, Bane]] weke [[Gotûbêj:Bayncan]] guhart 2076998 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} foq8enj3aniqzo0yrjss6qumkkfykrq 1 185825 2089772 2078088 2026-08-31T18:05:33Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Banwan, Bane]] weke [[Gotûbêj:Banwan]] guhart 2078088 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} foq8enj3aniqzo0yrjss6qumkkfykrq 1 186269 2089799 2077078 2026-08-31T18:32:48Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Berde Bûk]] weke [[Gotûbêj:Berdebûk]] guhart 2077078 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} foq8enj3aniqzo0yrjss6qumkkfykrq 1 186273 2089804 2075744 2026-08-31T18:35:24Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Berde Reş, Bane]] weke [[Gotûbêj:Berdereş, Bane]] guhart 2075744 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} foq8enj3aniqzo0yrjss6qumkkfykrq 1 186569 2089747 2078497 2026-08-31T17:49:44Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Bine Xoy, Bane]] weke [[Gotûbêj:Binexoyê]] guhart 2078497 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} foq8enj3aniqzo0yrjss6qumkkfykrq 1 186643 2089741 1443282 2026-08-31T17:44:03Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Biroje Kohne]] weke [[Gotûbêj:Berojekon]] guhart 1443282 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} }} 3gif6aym3izfditoazbm2f505h4gq33 1 186694 2089783 2072612 2026-08-31T18:27:07Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Bizve]] weke [[Gotûbêj:Bizwe]] guhart 2072612 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Kêm}} }} lmige9eiavi35gtd9qzo1sso2egwh88 0 213219 2090298 1976463 2026-09-01T07:02:10Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2090298 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}} '''Şerê Hizbullaha Kurdistanê û Tirkiyeyê''' [[şer]]ekî di navbera [[Hizbullaha Kurdistanê]] û [[Tirkiye]]yê di salên 1980î û 2000î de bû ku ev heyam bi kuştin, pevçûnên çekdarî, revandin û êrîşên din ve tê zanîn. Şer bi damezrandina Hizbullahê ji aliyê [[Hüseyin Velioğlu]] ve dest pê kir û bi pêşengiya Velioğlu heta kuştina wî ji aliyê polîsên Tirkiyeyê ve di sala 2000an de berdewam kir. Piştre Îsa Altsoy ji 2001ê heta çekberdana rêxistinê di 2002an de pêşengiya rêxistinê kir. Car caran êrîşên Tirkiyeyê ên li dijî Hizbullahê berdewam kiriye. == Paşperdeh == Hizbullahê, Tirkiye wek [[dewlet]]eke zordar û dijminê [[Îslam]]ê dinirxand û [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKKyê]] jî wek tehdîd dinirxand. Hizbullahê îdia dikir ku ew yekane nûnerê kurdan li Tirkiyeyê ne û dibêjin PKK ne rewa ye. PKK jî li hember wan heman helwestê digire. Endamên Hizbullahê qebûl nekirin ku PKK bi navê "Partiya Karkerên Kurdistanê" were naskirin û tenê "Partiya Kafirên Kurdistanê" bi kar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding Turkey's Kurdish Question |paşnav=Gürbüz |pêşnav=Mustafa |weşanger=Lexington Books |sal=2013 |isbn=978-0-7391-8402-8 |paşnavê-edîtor=Bilgin |pêşnavê-edîtor=Fevzi |rr=168 |ziman=en |paşnavê-edîtor2=Sarihan |pêşnavê-edîtor2=Ali }}</ref> Di manîfestoya Hizbullahê de, ku Hüseyin Velioğlu nivîsandibû, armanca fermî ya komê [[serxwebûn]]a [[Kurdistan]]ê bû.<ref>Kürt Sağı'nın Kimlik İnşası: Hizbullah ve Zehra Vakfı Örneği; Ali Murat İrat, pp. 123</ref> == Têkiliyên bi PKKê re == Li gorî Tirkiyeyê, PKK û Hizbullahê di 1998an de [[agirbest]]eke fermî û bi temamî bi bandor pêk anîn û hêdî hêdî pêwendiyên wan pêş ve çûn û rê li ber hevkariya paşerojê vekir.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/implications-turkeys-anti-hizbullah-operation |sernav=Implications of Turkey's Anti-Hizbullah Operation {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-03 }}</ref> Ji ber vê yekê Hüseyin Velioğlu piştî [[Abdullah Öcalan]] bû kesê li Tirkiyeyê herî sûcdar.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=https://www.haber7.com/guncel/haber/74480-turk-hizbullahinin-derin-tarihi |sernav=Türk Hizbullahı'nın derin tarihi |malper=Haber7 }}</ref><ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-hizbullah-cinayetleri-175181 |sernav=Hizbullah cinayetleri |tarîx=31 adar 2023 |malper=YeniOzgurPolitika.com |roja-gihiştinê=2024-02-16 |roja-arşîvê=2024-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240323174317/https://www.ozgurpolitika.com/haberi-hizbullah-cinayetleri-175181 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2013'an de li Zanîngeha Dîcleyê alîgirên Hizbullahê û alîgirên PKK'ê ji ber belavokên provokatîv hatin belavkirin 3 rojan pevçûn derketibûn. Serokê Giştî yê [[Partiya Doza Azadî]] Huseyîn Yilmaz, Tirkên bi teşwîqê di navbera her du aliyan de sûcdar kir û got, "Bi qest tê xwestin ku nakokiya PKK-Hizbullahê çêbibe." Yilmaz îdia kir ku Partiya Doza Azadî piştgirî da [[Proseya Aştiyê]] ya salên 2013-2015an û diyar kir ku agirbesta mayînde ya PKK û Hîzbullahê ji bo wan girîngtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/hizbullah-ile-pkk-helallesmeli,SDehCtYABkWeUmsFjFwZLw |sernav='Hizbullah ile PKK helalleşmeli' |malper=www.ntv.com.tr |roja-gihiştinê=2024-02-22 |ziman=tr }}</ref> Siyasetmedarê HDP'ê Altan Tan jî piştgirî da vê û got, "Divê bi her awayî pêşî li şerê PKK-Hizbullahê bê girtin. Kesên bi israr vê dixwazin hene." Tan her wiha xwest rageşiya di navbera alîgirên Partiya Doza Azadî û HDP'ê de bi dawî bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haber7.com/partiler/haber/1209324-tan-pkk-hizbullah-catismasi-engellenmeli |sernav=Tan: PKK-Hizbullah çatışması engellenmeli |malper=Haber7 |roja-gihiştinê=2024-02-22 |ziman=tr |paşnav=Haber7 }}</ref> Di dawiya sala 2014an de li Amedê alîgirên PKKê û alîgirên Hizbullahê bi hev ketin û di encamê de 10 kes mirin. Hizbullahê daxuyaniyek da û wiha got: "Bi navê Xwedê, me gelek caran ji raya giştî re ragihandiye ku em bi PKK'ê re şer û pevçûnê naxwazin, em ne parêzvanê vê pevçûnê û gelê me yê Misliman ji ber vê yekê zirareke mezin dîtiye. Lê tevî vê siyasetê jî di navbera me de şer derket, di encama ajaweya PKK’ê de rêyeke din ji me re nehişt, çawa ku PKK destpêkerê vê pevçûnê ye, yên ku ev şer bi kar anîne. û bû sedem ku belav bibe û zirarê bide gelê Kurdistanê. Ji ber vê sedemê me tune ku em xwe rexne bikin û lêborînê bixwazin, sûcdar lêborînê dixwazin, lêborînê dixwazin, ji ber ku sûcdar PKK ye, divê ew lêborînê bixwazin. û efûyê bixwaze."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.odatv4.com/siyaset/diyarbakirda-pkk-hizbullah-catismasi-65573 |sernav=Diyarbakır'da PKK-Hizbullah çatışması |malper=Odatv |tarîx=2014-10-07 |roja-gihiştinê=2024-02-22 |ziman=tr |paşnav=Odatv }}</ref> Serokê Hizbullahê yê bi navê İsa Bagasi dema ku li ser şer û pevçûnan diaxivî, kesên ku mirine alîgirên Hizbullahê wek "şehîd" bi nav kir û îdia kir ku "heta ku PKK Hizbullahê, li şûna dijminê xwe yê ku dixwaze têk bibe, weke hêza Kurdistanê nebîne, ev nakokî bi dawî nabe."<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamianaliz.com/haber/7426005/hizbullah-cemaati-pkk-ile-irtibat-kanallarimiz-mevcuttur-ancak-cozume-kavusturulmayan-sorunlar-nedeniyle-bugune-kadar-arzulanan-bir-neticeye-ulasilmamistir |sernav=Hizbullah Cemaati: PKK ile irtibat kanallarımız mevcuttur; ancak çözüme kavuşturulmayan sorunlar nedeniyle bugüne kadar arzulanan bir neticeye ulaşılmamıştır - İslami Analiz |malper=islamianaliz.com |roja-gihiştinê=2024-02-22 }}</ref> == Şerê li dijî Tirkiyeyê == Hizbullahê tometên ku bi Tirkiyeyê re kar dike red kir û îdia kir ku ew [[propaganda]]ya PKKê ye, lê belê her çend ji ber [[Şerê PKK û Tirkiyeyê|şerê PKKê]] di destpêkê de Tirkiyeyê tehemula Hizbullahê kiribe jî, Tirkiye Hizbullahê wekî [[Rêxistina terorîst|rêxistineke terorîst]] dibîne.<ref>Kurdish Hizbullah in Turkey, Mehmet Kurt, pp. 38</ref><ref name="voanews.com2">{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/release-of--115006929/134343.html |sernav=Release of Radical Group's Leaders Causes Shock in Turkey |malper=Voice of America |tarîx=2011-01-31 |roja-gihiştinê=2024-01-22 |ziman=en }}</ref> Di miqabile de, mixalifekî Hizbullahê ku bi xwe Hüseyin Velioğlu nas dike û Hizbullahê terk kir û bi MİT'ê re kar dike, îdia kir ku ti têkiliya Hizbullahê bi dewleta tirk re nîne, dewleta tirk jî tehemula Hizbullahê nake. Wî da zanîn ku dewleta tirk bi şerê PKKê re pir mijûl e ku giraniyê bide ser Hizbullahê, vê yekê hişt ku Hizbullah mezin bibe, lê piştî ku Öcalan hat girtin û PKK lawaz bû, dewleta tirk zû Hizbullahê têk bir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/en/iran-fed-hizbullah-5326319 |sernav=Iran fed Hizbullah |malper=Milliyet |tarîx=2000-03-28 |roja-gihiştinê=2024-03-03 |ziman=tr }}</ref> Ajanekî xanenişînkirî yê JİTEMê piştrast kir ku Tirkiyê alîkariya Hizbullah li dijî PKKê pêşkêşî kiriye, tevî ku Hüseyin Velioğlu berdewam red dike, nefreta xwe ya ji bo Tirkiyê û hewldana wan a ji bo aştiyê ligel PKKê dubare dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rusencakir.com/Hizbullah-nihayet-sessizligini-bozdu/304 |sernav=Hizbullah nihayet sessizligini bozdu |tarîx=22 hezîran 2004 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926090203/http://www.rusencakir.com/Hizbullah-nihayet-sessizligini-bozdu/304 |roja-arşîvê=2024-09-26 |roja-gihiştinê=2024-05-22 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tevî ku desthilatdarên tirk di navbera salên 1992 û 1996an de zêdetirî 1550 endamên Hizbullahê û di heman demê de endamên PKKê girtibin jî, wan guh neda şerê ku di navbera PKK û Hizbullahê de diqewimiya, bi hêvîya ku her du komên kurd şerê hev bikin heta ku ti grûp nebin xwedî hêza berdewamkirina serhildaneke kurdî li dijî Tirkiyeyê. Lê belê ji ber zêdebûna kurdperweriya Hüseyin Velioğlu,<ref>Elitsoy, Aslı (June 2017). ''The Kurdish Hizbullah and Its Shifting Attitude towards Kurdishness and the Kurdish Issue in Turkey''.{{Rûpel hewce ye}}</ref> agirbesta Hizbullahê ya bi PKKê re,<ref name=":32">{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/implications-turkeys-anti-hizbullah-operation |sernav=Implications of Turkey's Anti-Hizbullah Operation {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2024-02-03 |ziman=en }}</ref> zêdebûna hebûna Hizbullahê di nava kurdan de û herwiha ji ber zêdebûna dijmintiya Hizbullahê ya li hember Tirkiyeyê,<ref name="islamiyetgercekleri20002">Mehmet Faraç, ''[[Cumhuriyet]]'', 19 January 2000, [http://www.islamiyetgercekleri.org/hizbullah1.html Hizbullah'ın kanlı yolculuğu] ([https://web.archive.org/web/20020206061246/http://islamiyetgercekleri.org/hizbullah1.html archive link])</ref> desthilatdarên tirk êdî nikaribûn Hizbullahê paşguh bikin, û ji 1997an heta sala 2000an ji 6000an zêdetirî endamên Hizbullahê girtin.<ref>Kurdish Hizbullah in Turkey, Mehmet Kurt, pp. 37-38</ref> Gelek endamên Hizbullahê ji aliyê [[JİTEM]]ê ve hatin revandin û careke din nehatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hurseda.net/Huseyin-Velioglunun-Hayati-ve-Mucadelesi-11-18 |sernav=Hüseyin Velioğlu'nun Hayatı ve Mücadelesi - 11 |malper=hurseda.net |roja-gihiştinê=2024-03-07 }}</ref> Desthilatdarên tirk giranî dan Hizbullahê û dest bi şopandina tevgerên wan kirin. Desthilatdarên tirk çekdarên Hizbullahê tawanbar kirin bi lixwekirina cil û bergên Suleymanci an Nurcuyan (terîqetên sûfî) û ketina dilqê wan di nav xelkê de da ku xwe ji gumanbariya terorîzmê vedizin.<ref name="auto3">{{Jêder-malper |url=https://www.haber7.com/guncel/haber/74480-turk-hizbullahinin-derin-tarihi |sernav=Türk Hizbullahı'nın derin tarihi |malper=Haber7 }}</ref> Serokatiya Hizbullahê, di asteke bilind a teyaqûzê de, dest pê kir ku endamên xwe yên ku ew guman dikir ji bo îstixbarata Tirkiyeyê (MİT) dixebitin bikujin. Hizbullahê êrîşên xwe yên li dijî desthilatdar û sivîlên tirk zêde kirin.<ref name="auto12">{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-hizbullah-cinayetleri-175181 |sernav=Hizbullah cinayetleri |malper=YeniOzgurPolitika.com |tarîx=31 adar 2023 |roja-gihiştinê=2024-02-16 |roja-arşîvê=2024-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240323174317/https://www.ozgurpolitika.com/haberi-hizbullah-cinayetleri-175181 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îstîxbarata Tirkiyeyê diyar kir ku [[Hereketa Îslamiya Kurdistanê|Hereketa Îslamî ya Kurdistanê]] (HÎK) û PKK di tevahiya şer de alîkariya Hizbullahê kirine.<ref name="auto3" /> Sererkanekî polîsê tirk jî PKK û Hizbullah weke tiliyên yek dest bi nav kir.<ref name="HRFT20003">An online edition of the [http://www.tuerkeiforum.net/enw/docs/hrft2000report.pdf Annual Report 2000 of the Human Rights Foundation of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226204605/http://www.tuerkeiforum.net/enw/docs/hrft2000report.pdf|date=2012-02-26}} is available on the website of the Democratic Turkey Forum</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/beykoz-daki-hizbullah-operasyonunu-yoneten-emniyet-muduru-ilk-kez-konustu-250-insanin-katili-hizbullahci-edip-gumus-u-tahliye-ettiler,1101379 |sernav=Beykoz’daki Hizbullah operasyonunu yöneten emniyet müdürü ilk kez konuştu: 250 insanın katili Edip Gümüş'ü tahliye ettiler! |malper=T24 }}</ref> Di sala 1998 de, desthilatdarên tirk îdîa kir ku Huseyin Velioğlu û hejmareke girîng ji şervanên Hizbullah çûne Kurdistana Başûrî û ji [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) bin [[Osman Ebdulezîz]] perwerde leşkerî û siyasî dîtine, li dijî Tirkiyeyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/biyografi/huseyin-velioglu |sernav=Hüseyin Velioğlu kimdir? - Yeni Akit |malper=m.yeniakit.com.tr |roja-gihiştinê=2024-03-03 }}</ref> Beriya çekdanîna wê di sala 2005 de û tomarkirina wê weke partiyeke siyasî di Hikûmeta Herêma Kurdistanê de, IMK komeke pir bi hêz bû li Kurdistana Başûrî, û piştre ligel [[Ensarulîslam]] û [[Komela Îslamî ya Kurdistanê|Komel]] şer kir ji bo avakirina [[Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/mena/ansarbk020503.htm#Armed%20Islamist%20groups%20in%20Iraqi%20Kurdistan |sernav=Ansar al-Islam in Iraqi Kurdistan (Human Rights Watch Backgrounder, ) |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2024-03-04 }}</ref> Edhem Barzanî di sala 1999’an de li bajarê [[Soran, Hewlêr|Soranê]] rahênan da Hüseyin Velioğlu û 300 çekdarên Hizbullah.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/the-others/hizbullah-irakta-egitildi-5252931 |sernav=Hizbullah Irak'ta eğitildi |malper=Milliyet |tarîx=1999-04-03 |roja-gihiştinê=2024-03-07 |ziman=tr }}</ref> Piştî girtina Abdullah Öcalan di sala 1999 de, desthilatdarên tirk dest bi balkişandina li ser Hüseyin Velioğlu kirin, ku cihê wî nediyar bû ji ber ku her tim li der û dorê digeriya.<ref name="auto3" /><ref name="auto12" /> Di salên 1990î de, Hizbullahê derdora 593 kuştin û 43 revandin.<ref name="auto12" /> Di sala 1998'an de aktîvîsta femînîst a Îslamî ya tirk Konca Kuriş revandin û piştre qetil kirin.<ref>{{Jêder-nûçe|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=its-official-konca-kuris-murdered-by-the-hizbullah-terrorists-2000-01-23 |sernav=It's official: Konca Kuris murdered by the Hizbullah terrorists |tarîx=23 kanûna paşîn 2000 |rojname=Hurriyet Daily News }}</ref> Her wiha di 29'ê kanûna 1999'an de aktîvîstê Nurcu, Îzzettîn Yildirim ê dema amadekariya terawîhê dikir jî revandin. Di serdegirtina Stembolê ya sala 2000'î de cenazeyê wî li hucreya Hizbullahê hat dîtin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.ankaranethaber.com/hizbullahin-oldurdugu-izzettin-yildirim-kimdir-izzettin-yildirim-kac-yasinda-izzettin-yildirim-nerelidirizzettin-yildirimi-kim-oldurdu |sernav=Hizbullah'ın öldürdüğü İzzettin Yıldırım kimdir? İzzettin Yıldırım kaç yaşında? İzzettin Yıldırım nerelidir?İzzettin Yıldırım'ı kim öldürdü? - |malper=haymanagazetesi.org }}</ref><ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.risalehaber.com/izzettin-yildirim-cinayetinde-sir-cozuldu-72968h.htm |sernav=İzzettin Yıldırım cinayetinde sır çözüldü |malper=Risale Haber |tarîx=18 sibat 2010 }}</ref> Kuştina [[Uğur Mumcu]] ya sala 1993’an jî PKK’ê<ref>{{Jêder-nûçe|url=http://arsiv.sabah.com.tr/2008/07/27/haber,EE587851E9274773990DBE831E7440A8.html |sernav=28 Şubat'la ilgili iddialar var |tarîx=27 tîrmeh 2008 |xebat=Sabah |ziman=tr |roja-gihiştinê=19 kanûna pêşîn 2008 |jêgirtin=Oğuztan, Mumcu'nun yanı sıra Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Eşref Bitlis ve JİTEM Komutanı emekli binbaşı Ahmet Cem Ersever'in devlet sırrının ortaya çıkmaması için öldürüldüklerini iddia etti. }}</ref> û Hizbullahê<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=-152724&yazarid=1 |sernav=Mumcu cinayeti aydınlanırken |paşnav=Ekşi |pêşnav=Oktay |tarîx=27 kanûna pêşîn 2008 |xebat=[[Hürriyet]] |ziman=tr |roja-gihiştinê=27 kanûna pêşîn 2008 |roja-arşîvê=2010-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100201092534/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=-152724&yazarid=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> sûcdar kiribû. Mustafa Karasu anî ziman ku Mumcu ji bo pêşî li belavbûna rastiya PKK'ê ya MÎT'ê bigire ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qetilkirin.<ref>{{Jêder-nûçe|url=http://arsiv.sabah.com.tr/2008/07/30/haber,14963270014F401FB85A614D70E69C84.html |sernav=MİT ajanının sızdığını PKK'lılar da kabul etti |paşnav=Ergenc |pêşnav=Erdinç |tarîx=30 tîrmeh 2008 |xebat=Sabah |ziman=tr |roja-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2008 }}</ref> Di destpêka sala 2000 de, desthilatdarên tirkî li Stembolê bi ser gelek malan de girtin, bi taybetî jî vilayek li Beykozê, ku tê de Huseyin Velioğlu qetil kirin û ev yek bû sedema paşketina Hizbullah. Hikûmeta Tirkiyeyê piştre dest bi çewisandineke mezin kir û tê de zêdetirî 15,000 ji 20,000 endamên Hizbullah girtin.<ref name="corry2">Corry Görgü: [http://www.hagalil.com/antisemitismus/europa/istanbul.htm "Die Anschläge auf die Synagogen in Istanbul und die Rolle von Staat und Hizbullah"]</ref><ref>[http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=1928&from_page=../index.cfm In the Spotlight: Turkish Hezbollah], the article was written in December 2003. Retrieved 23 October 2009.</ref><ref name="Elitsoy2017">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Hizbullah and Its Shifting Attitude towards Kurdishness and the Kurdish Issue in Turkey |paşnav=Elitsoy |pêşnav=Aslı |tarîx=June 2017 }}</ref> Li gorî agahiyên Tirkiyeyê Hüseyin Velioğlu demekê li Îranê bû û beriya serdegirtinan 2 meh berê vegeriyabû Tirkiyeyê.<ref>The Turkish Counter-Terrorism Experience, Suleyman Ozeren, Organizational and Psychological Aspects of Terrorism, Ed. Centre of Excellence Defence against Terrorism, (IOS Press, 2008), 159</ref><ref>The Kurdish Question and Turkish Foreign Policy, Kemal Kirisci, The future of Turkish foreign policy, Ed. Lenore G. Martin, Dimitris Keridis, (MIT Press, 2004), 295.</ref> Piştî salan, şirketa teknolojiyê ya Amerîkî IBM dosya ji dîskên hişk ên ku zirar nedaye ji komputeran derxistin ku Edip Gümüş gule li wan reşandin û hewl da ku delîlan di dema gulebarana xwe ya bi polîsên tirk re li Beykozê tine bike. IBM'ê dosya şandin dadgeha Amedê.<ref name=":52">{{Jêder-malper |url=https://hurseda.net/gundem/76378-gumus-beykoz-da-yasananlari-anlatti.html |sernav=Gümüş, Beykoz'da Yaşananları Anlattı |malper=hurseda.net |tarîx=2024-06-03 |roja-gihiştinê=2024-03-07 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240323190130/https://hurseda.net/gundem/76378-gumus-beykoz-da-yasananlari-anlatti.html |roja-arşîvê=23 adar 2024 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haber3.com/guncel/hizbullah8217in-harddisklerini-ibm-cozdu-haberi-69281 |sernav=Hizbullah’ın harddisklerini IBM çözdü {{!}} Güncel |malper=www.haber3.com |roja-gihiştinê=2024-02-02 }}</ref>Raporeke parlamena Tirkiyeyê eşkere kir ku di sala 1995an de, 400-500 xortên kurd ji aliyê Hizbullahê ve ji bo perwerdekirina leşkerî bo Îranê hatibûn şandin, ji bo amadekariya êrîşeke li dijî hêzên Tirkiyeyê.<ref name=":32" /> Hizbullah îdia kir ku agirbesta wan bi PKK’ê re û lihevkirina Velioğlu û Öcalan bûye sedem ku Tirkiye wan dijminekê cidî bibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/hizbullahtan-pkkye-ateskes-cagrisi-213508 |sernav=Hizbullah'tan PKK'ye ateşkes çağrısı |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîx=2011-01-15 |roja-gihiştinê=2024-02-22 |ziman=tr }}</ref> Êrîşa herî mezin a dawî ya Hizbullahê û tolhildana muhtemel a kuştina Hüseyin Velioğlu, kuştina Gaffar Okkan, polîsê tirk ê li Amedê di sala 2001’an de bû, ku berê gefa kuştinê xwaribû û di encamê de 5 polîsên din hatibûn kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1135087.stm |sernav=Turkish police chief killed in ambush |tarîx=2001-01-24 |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2024-02-02 }}</ref> Dewleta tirkî di mizgeftan de li dijî Hizbullahê çewisandin û ev yek bû sedem ku hema hema hemû mizgeft ji tevgera Hizbullahê hatin paqijkirin. Bi hezaran şêxên kurd ên ku bi dayîna dersên alîgirên Hizbullahê dihatin sûcdarkirin, cezayê girtîgehê hatin birîn. Tevlêbûna Hizbullahê kêm bû.<ref name="auto22">Kurdish Hizbullah in Turkey, Mehmet Kurt, pp. 43</ref> Endamên Hizbullahê yên ku nehatine girtin bi hejmareke mezin dest bi veşartinê kirin,<ref>Kurdish Hizbullah in Turkey, Mehmet Kurt, pp. 39</ref> û bi sedan endamên payebilind ên Hizbullahê beriya ku bên girtin reviyabûn Iraq, Sûriye û Ewropayê.<ref>Kurdish Hizbullah in Turkey, Mehmet Kurt, pp. 41</ref> Endamekî Hizbullahê yê ku xwe veşartibû qebûl kir ku wî çawa nusxeyek Rîsaleyên Nûr bi qasî kîsikê hilgirtiye da ku polîsên tirk wî bi endambûna Hizbullahê tawanbar nekin.<ref name="auto22" /> Endamên Hizbullahê yên ku hatin girtin îdia kirin ku ji aliyê desthilatdarên tirkî ve rastî îşkenceyê hatine, îdiayên îşkenceyê di Çalakiyên Lezgîn (UA) ya [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] de cih girtin.<ref>See: EXTRA 64/01 of 14 September 2001 (Hacı Bayancık), UA 218/01 of 4 September 2001 (Hacı Elhunisuni), UA 209/01 of 22 August 2001 (Yasın Karadağ), UA 194/10 of 31 July 2001 (Edip Balık), UA 317/00 of 17 October 2000 (Fesih und Hatice Güler)</ref><ref name="HRFT200022">An online edition of the [http://www.tuerkeiforum.net/enw/docs/hrft2000report.pdf Annual Report 2000 of the Human Rights Foundation of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226204605/http://www.tuerkeiforum.net/enw/docs/hrft2000report.pdf|date=2012-02-26}} is available on the website of the Democratic Turkey Forum</ref> Di sala 2002 de, di bin serokatiya Îsa Altsoy de, Hizbullahê çalakiyên xwe yên çekdarî bi dawî anî û weke beşek ji rêxistinên curbicur ên binavkirî, dest bi xebatên xêrxwaziyê ji bo hejarên Kurd kir.<ref name="Elitsoy2017" /><ref name="voanews.com2" /> Di 27'ê nîsana 2009'an de polîsên tirkî avêtin ser maleke Hizbullahê a Elezîzê, di operasyona herî mezin a li dijî rêxistinê ya ji Stembolê 2000'an û vir ve, ku tê de dîmenê kuştina Îzzettîn Yildirim dît.<ref name=":12" /><ref name=":22" /> Polîsên tirk ên girêdayî Midûriyeta Şaxa Têkoşîna bi Terorê re di Adara 2022’an de li Stenbolê li 3 taxên Stembolê bi ser 4 malan de girtibûn û di serdegirtina Hizbullah, [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]], û ÎBDA-C de 3 kes binçav kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/istanbulda-deas-hizbullah-ibda-c-operasyonu-3-gozalti-42013495 |sernav=İstanbul'da DEAŞ/HİZBULLAH/İBDA-C operasyonu: 3 gözaltı |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2022-03-01 |roja-gihiştinê=2024-02-22 |ziman=tr |paşnav=İSTANBUL (DHA) |pêşnav=Ali Çağlar TINBEK / }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aydinlik.com.tr/haber/deas-hizbullah-ve-ibdacye-operasyon-303689 |sernav=DEAŞ, Hizbullah ve İBDA/C'ye operasyon |malper=Aydınlık |tarîx=2022-03-02 |roja-gihiştinê=2024-02-22 |ziman=tr |paşnav=Aydınlık }}</ref> Hizbullah komeke tundrew a îslamî bû, tevî ku endamên wê yên cihêreng hebûn, ji piraniya wan Sunnî, heta hindikahiyên biçûk ên [[Şiîtiya dozdeh îmaman|Şiîyên dozdeh îmaman]] û [[Selefîtî|Selefî]], hemû jî bi armanca Kurdistaneke serbixwe ya bi serweriya Şerîetê ve. Hüseyin Velioğlu bi balkişandina li ser nasnameya xwe ya hevpar a misilman a Kurd û dûrketina ji mezhebperestiyê, karî ku aliyên cuda yekgirtî bihêle. Piştî mirina Velîoglû û perçebûna Hizbullahê, Sunnî yan tevlî rêxistinên cuda yên Hizbullahê bûn, yan jî Tirkiye terikandin, kêmîneyên Şîe û Selefî jî vegeriyan jiyana xwe ya asayî.<ref name="auto22" /> Gelek endamên ku ji Tirkiyeyê derketin, li Ewropayê bi taybetî li Almanyayê dest bi ji nû ve birêxistinkirinê kirin û dest bi vekirina rêxistinên bi navê Hizbullahê û herwiha mizgeftên Hizbullahê kirin.<ref name="books.google.com2">{{Jêder-kitêb |sernav=German Jihad: On the Internationalization of Islamist Terrorism |paşnav=Steinberg |pêşnav=Guido W. |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2013-06-25 |isbn=978-0-231-50053-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RVY4AAAAQBAJ&q=Hizbullah }}</ref> == Dawîn == Midûrê Emniyeta ku di sala 2000’an de li Stembolê serdegirtina Hizbullahê Niyazi Palabiyik, dema ku bûyer bi bîr anî, Hizbullahê weke “rêxistineke pir wehşî” bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.veryansintv.com/hizbullahin-karargah-evini-basan-emniyetci-ilk-kez-konustu/ |sernav=Hizbullah'ın karargah evini basan Emniyetçi ilk kez konuştu |tarîx=2023-03-30 |malper=VeryansınTV |ziman=tr |roja-gihiştinê=2024-02-02 }}</ref> Piştî ku Hizbullahê di sala 2002 de çalakiyên xwe yên çekdarî bi dawî anî, endamên berê yên Hizbullahê di sala 2003 de "Piştgiriya bi Bindestan re" (Mustazaflar ile Dayanışma Derneği an Mustazaf Der) ava kirin.<ref name="rad20130413">Compare an article in the daily Radikal of 13 April 2013: [http://www.bianet.org/biamag/toplum/145800-hizbullah-teblig-cemaat-cihat Hizbullah: Tebliğ, Cemaat, Cihat]; accessed on 15 April 2013</ref> Bi navê Tevgera Bindestan (bi tirkî : Mustazaflar Hareketi ) jî hat nasîn. Mustazaf Der di organîzekirina civînên girseyî yên li bajarên Kurdan de ji bo pîrozkirina [[Mewlida Nebî]] çalak bû.<ref name="ethzurih">See an article of the International Relation and Security Network in Zurich of 15 June 2010 written by Gareth Jenkins [http://www.isn.ethz.ch/isn/Digital-Library/Articles/Detail//?lng=en&id=117499 A New Front in the PKK Insurgency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429061021/http://www.isn.ethz.ch/isn/Digital-Library/Articles/Detail/?lng=en&id=117499 |date=2013-04-29 }}, accessed on 15 April 2013</ref> Di 20'ê nîsana 2010'an de dadgeha tirkî ye Amedê biryara girtina Mustazaf-Derê bi hinceta "Li ser navê rêxistina terorê Hîzbûllahê çalakiyan dike" da.<ref name="ethzurih"/> Ev biryar di 11'ê Gulana 2012'an de ji aliyê Dadgeha Cezayê Giran ve hat erêkirin.<ref>See an article of the portal timeturk.com [http://www.timeturk.com/tr/2012/05/11/mustazaf-der-resmen-kapatildi.html Mustazaf-Der resmen kapatıldı!] dated 11 May 2012; accessed on 15 April 2013</ref> Di kanûna 2012’an de partiyeke siyasî ya bi navê Partiya Doza Azadî hate damezrandin.<ref>[http://www.haberdiyarbakir.com/hur-dava-partisi-huda-par-resmen-kuruldu-55761h/ Hür Dava Partisi (Hüda-Par) Resmen Kuruldu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054928/http://www.haberdiyarbakir.com/hur-dava-partisi-huda-par-resmen-kuruldu-55761h/|date=2016-03-04}}. Haberdiyarbakir.com (2012-12-17). Retrieved on 2013-02-09.</ref> Di sala 2022’an de Sendîkaya "Büro-İş" ji ber ku Partiya Doza Azadî bi îdiaya paşerojê ya Hizbullahê û gelek binpêkirinên wê yên destûra bingehîn a Tirkiyeyê, serî li Dadgeha Bilind a Tirkiyeyê dabû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnnbreaking.com/world/buro-is-union-appeals-to-the-supreme-court-to-close-huda-par-party/ |sernav=Büro-İş Union Appeals to the Supreme Court to Close HUDA PAR Party |paşnav=Costu |pêşnav=Safak |tarîx=2023-05-11 |malper=BNN Breaking |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2024-02-02 |roja-arşîvê=2024-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240202225152/https://bnnbreaking.com/world/buro-is-union-appeals-to-the-supreme-court-to-close-huda-par-party/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/huda-parin-kapatilmasi-icin-yargitaya-basvuru-haber-1617681 |sernav=HÜDA PAR'ın kapatılması için Yargıtay'a başvuru |malper=www.gazeteduvar.com.tr |roja-gihiştinê=2024-02-03 }}</ref> Partiya Doza Azadî gelek caran rastî êrîşa neteweperestên tirk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bismilhaber.com.tr/irkci-gruplardan-huda-par-onunde-tehlikeli-provokasyon |sernav=Irkçı gruplardan HÜDA PAR önünde tehlikeli provokasyon |malper=Bismil Haber: Diyarbakır Son Dakika Yerel Haberler |ziman=tr |roja-gihiştinê=2024-01-21 }}</ref> Partiya Doza Azad nisbeten nenas ma heya ku ji nişka ve di hilbijartinên 2023-an de li Tirkiyeyê rûreşî bi dest xist û bû mijarek nakokî. Endamên Partiya Doza Azad di sala 2023'an de li [[Trebzon]]ê hatin derbkirin û [[Zekeriya Yapıcıoğlu]] diyar kir ku êrîş ji aliyê [[Ümit Özdağ]] ve hatiye teşwîqkirin û ragihand ku wî der barê Özdağ de serlêdana sûc kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilkha.com/siyaset/huda-pardan-ozdaga-suc-duyurusu-327640 |sernav=HÜDA PAR'dan Özdağ'a suç duyurusu - [İLKHA] İlke Haber Ajansı |malper=ilkha.com |roja-gihiştinê=2024-01-21 |roja-arşîvê=2024-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240203075112/https://ilkha.com/siyaset/huda-pardan-ozdaga-suc-duyurusu-327640 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2023an de dîsa Partiya Doza Azad ji ber ku Yapicioglu îdia kir ku Hizbullah û PKK komên terorîst nînin ketibû rojevê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hudapar-lideri-yapicioglu-pkk-ve-hizbullah-a-teror-orgutu-demiyorum-438640 |sernav=HÜDAPAR lideri Yapıcıoğlu: PKK ve Hizbullah'a terör örgütü demiyorum |malper=birgun.net |ziman=tr |roja-gihiştinê=2024-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://tele1.com.tr/huda-par-lideri-hizbullah-ve-pkkya-teror-orgutu-demiyorum-847243/ |sernav=HÜDA PAR lideri: Hizbullah ve PKK'ya terör örgütü demiyorum |paşnav=Erkün |pêşnav=Egehan |tarîx=2023-05-19 |malper=Tele1 |ziman=tr |roja-gihiştinê=2024-02-10 }}</ref> Partiya Doza Azad îdia kir ku ti pêwendiya wan bi Hizbullahê re nîne, ew ne berdewamiya wan û ne jî baskê wan yê siyasî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/2603202315 |sernav=HÜDA PAR lideri Yapıcıoğlu’dan 'Hizbullah' açıklaması: Onlarca defa cevapladık |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-02-10 }}</ref> [[Binali Yıldırım]], [[Süleyman Soylu]] û [[Devlet Bahçeli]] jî îdia kiribûn ku tu têkiliya Partiya Doza Azad bi Hizbullahê rêxistina terorê ra tuneye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/binali-yildirimdan-huda-par-aciklamasi-hizbullahla-alakamiz-yok-dediler-soylenene-itibar-ederiz-2079619 |sernav=Binali Yıldırım’dan HÜDA PAR açıklaması: ‘Hizbullah’la alakamız yok dediler, söylenene itibar ederiz’ |tarîx=2023-10-05 |malper=www.cumhuriyet.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2024-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/devlet-bahceli-huda-par-ile-hizbullah-arasinda-berrak-bir-iliski-yok,CdYAw-NIyUG9XulOuyGrUg |sernav=Devlet Bahçeli: HÜDA PAR ile Hizbullah arasında berrak bir ilişki yok |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2024-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/soylu-huda-parin-bir-teror-orgutuyle-iliskisini-belirtebilecek-bir-yapilanma-icerisinde-oldugunu-gormedim-763710.html |sernav=Soylu: HÜDA PAR'ın bir terör örgütüyle ilişkisini belirtebilecek bir yapılanma içerisinde olduğunu görmedim |tarîx=2023-04-30 |malper=www.trthaber.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2024-02-10 }}</ref> Di navbera [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDP]] û Partiya Doza Azad de, ku her du jî bi baskên siyasî yên PKK û Hizbullahê tên tawanbarkirin, hevrikiyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/21/turkeys-top-court-puts-pro-kurdish-third-largest-party-on-trial |sernav=Turkey’s court puts pro-Kurdish party on trial |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-02-27 |ziman=en }}</ref> Di 26ê sibata 2024an de, serokên parêzgeha Elihêyê yên [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan|DEM Parti]] û Partiya Doza Azad bi hev re di maçeke Batman Petrolsporê de hatin dîtin, ku li ser hesabên xwe yên sosyal medyaya belav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/haberler/batmanda-dem-adayi-huda-par-adayiyla-mac-izledi-dem-parti-kizdi-infiale-neden-olmustur-158537/ |sernav=Batman’da DEM adayı HÜDA-Par adayıyla maç izledi, DEM Parti kızdı: İnfiale neden olmuştur |malper=Serbestiyet |tarîx=2024-02-26 |roja-gihiştinê=2024-02-27 |ziman=tr }}</ref> Neteweperestên Kurd ev bûyer pîroz kirin, banga lihevhatineke mayînde di navbera partiyan de kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/haber/huda-parli-serkan-ramanli-paylasmisti-dem-partiden-fotografa-iliskin-skandal-aciklama-1833004.html |sernav=HÜDA PAR'lı Serkan Ramanlı paylaşmıştı! DEM Parti'den fotoğrafa ilişkin skandal açıklama |malper=m.yeniakit.com.tr |roja-gihiştinê=2024-02-27 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} 0wjfm6e51pwynvybkxk8ixiiti49hzr 0 309461 2090069 2066133 2026-09-01T05:04:38Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090069 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Chris Evans as Steve Rogers aka Captain America (34407349161).jpg }} '''Captain America''' superlehengekî ye ku ji hêla [[Joe Simon]] û [[Jack Kirby]] ve hatiye afirandin û di xezêçîrokên amerîkî yên ku ji hêla Marvel Comics ve hatine weşandin de xuya dibe.Ev karakter cara yekem di Captain America Comics #1 de, ku di 20ê kanûna pêşîn a 1940an de ji hêla Timely Comics, wesanxaneya pêşin ê [[Marvel Comics]] ve hatibû weşandin, xuya bû.Nasnameya sivîl a Captain America '''Steven " Steve " Rogers'''e, mêrekî lawaz ku piştî ku tevlî Artêşa Dewletên Yekbûyî bû da ku alîkariya hewildanên welêt di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bike, bi "serûma superleşker" a ceribandinî gihîştiye lûtkeya bêkêmasiya fîzîkî ya mirovan.Bi kostûmên ji ala amerîkî îlhamgirtî û mertaleke hema bêje neşikestî, Captain America û hevkarê wî [[Bucky Barnes]] gelek caran li dijî Red Skullê bed û endamên din ên hêzên Mihwerê şer dikirin. Di rojên dawî yên şer de, qezayek Captain America di rewşek bêhişbûnê de hişt heta ku di demên nûjen de ji nû ve hate vejandin. Ew wekî lehengek kostûmkirî dest bi serpêhatiyên xwe dike û dibe rêberê tîma superlehengan [[Avengers (Marvel Comics)|Avengers]], lê pir caran wekî "zilamek bêdem" têdikoşe ku xwe li gorî serdema nû biguncîne. Piştî weşana xwe ya orîjînal, ev karakter zû wekî afirandina herî binavûdeng û ji hêla bazirganî ve serkeftî ya Timely di dema şer de derket holê, her çend binavûdengiya superlehengan di serdema piştî şer de kêm bû û Captain America Comics di sala 1950an de hate rawestandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Captain America| ]] [[Kategorî:Kesayetên Avengers]] [[Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] [[Kategorî:Superlehengên Serdema Zêrîn]] g1d1is5kod6hk4an8g9i0htahjzehgd 0 315253 2089275 2012253 2026-08-31T13:43:50Z ~2026-39134-08 168620 ‘Gotinên Derûnkolerî’ 2089275 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=06.03.1981|Derûn, Derûnnas, Derûnnasî, Derûnkolîner, Derûnkolînerî}} '''Brahîmê Alûcî''' (jdb. 1981ê, li gundê Alûca<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBca</ref>, li herêma Omeriya<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Omer%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)</ref>, li [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê <ref>https://drive.google.com/file/d/1VWtQNQ12awT-3x9g8AVqG-qCcg3O-IQj/view</ref> yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. <ref>https://drive.google.com/file/d/1oVbdAmz4QlOOWtbf9R2cJS6vz9sTNyDK/view</ref> == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî kurd e ku bi [[Kurmancî|kurdiya kurmancî]] dinivîse. Yek ji xebatên wî de pirtûka ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'' heye. Infowelat<ref name="infowelatcom2025">{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html |sernav=E-pirtûkek der barê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî de |malper=Infowelat |tarîx=2025-07-01 |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en |paşnav=infowelat.com}}</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê ''Hişê Çêkirî'' û ''Hişê Giştî yê Çêkirî'' weşandiye ku di wê de behsa [[jîriya çêkirî]] û jîriya giştî yê çêkirî dike û nîşan dide ku [[zimanê kurdî]] çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat<ref name="infowelatcom2025" /> di warê derûnnasiyê Brahîm Alûcî di kovara ''The Raising of Kurds'' de jî gotarên di derbarê derûnnasiyê de nivîsiye ku yek ji gotarên wî di warê perspektîvên bindest û serdestan de, gotara ''Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest'' e. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/ |sernav=Nameya Edîtor – The Raising of Kurds |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-04-03}}</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" pêşkêş kiriye. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1" /> û logeke wî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://brahimaluci.blogspot.com/?m=1 |sernav=Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی |malper=brahimaluci.blogspot.com |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en}}</ref> ku tê de nivîsên wî yê li ser dîrok, çand û mijarên kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê kurd apê [[Osman Sebrî]] jî hatine weşandin.<ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2023/04/welatpareze-heja-apo-osman-sebri.html</ref> Şêx Seîdê Kal <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2025/02/sex-seide-kal-u-derunhezi.html</ref> == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" <ref name=":0">https://brahimaluci.blogspot.com/</ref>(an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> * ‘Gotinên Derûnkolerî’ ''Derûnnas û nivîskar Brahîmê Alûcî, bi e-pirtûka xwe ya nû ya bi navê “Gotinên Derûnkolerî” ku di nav Weşanxaneya Çandnameyê de derçû, berhemeke taybet bi kurdî pêşkêş kir. Pirtûk bi nêzîkayîyeke aforîzmayî balê dikişîne ser derûniya mirovê bindest, mekanîzmayên dagirkirina hiş û şîfaya ziman. Nivîskar Alûcî destnîşan dike ku ev berhem kiryareke berxwedanê ye ji bo ji nû ve avakirina "mala mirovî" yanî zimanê kurdî.''<ref>{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> , Diyarname <ref>https://diyarname.com/news.php?Idx=64491</ref> ,Deriyê Derûnnasiyê <ref name=":0"/> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Huner|suppress=Derûn|qid=Giyan|additional=Nasname|state=Hişê Çêkirî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Blogerên kurd]] [[Kategorî:Derûnkolîner]] [[Kategorî:Derûnnasiya civakî]] [[Kategorî:Derûnnasiya klînîkê]] [[Kategorî:Derûnnasî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Psîkolog]] t4kob3pav0lkxbt14xaj26gjmvypyp5 0 315935 2090049 2001597 2026-09-01T04:34:51Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090049 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Burnley F.C. | wêne = Burnley_FC_logo.svg.png | navê_tewaw = Burnley Football Club | nasnav = The Clarets | herêm = Burnley, Lancashire | reng = Şerabî û Şîn | damezrandin = 18ê gulana 1882an | stadyum = Turf Moor | kapasîte = 21.944 | serok = Alan Pace | rahêner = Scott Parker | lîga_niha = EFL Championship | malper = [https://www.burnleyfootballclub.com/ burnleyfootballclub.com] | pattern_la1 = _burnley2324h | pattern_b1 = _burnley2324h | pattern_ra1 = _burnley2324h | leftarm1 = 6C1D45 | body1 = 6C1D45 | rightarm1 = 6C1D45 | shorts1 = 6C1D45 | socks1 = 6C1D45 }} '''Burnley Football Club''', yaneyeke futbolê ya profesyonel a îngilîzî ye ku li bajarê Burnley, Lancashire hatiye avakirin. Ev yane di sala 1882an de hatiye damezrandin. Burnley yek ji endamên damezrîner ên [[Football League]]ê ye.<ref>https://burnleyfootballclub.com/more/club/burnley-fc-club-history</ref> == Dîrok == Yaneyê di dîroka xwe de du caran lîga herî bilind a Îngilîstanê qezenc kiriye (1920–21 û 1959–60). Her wiha di sala 1914an de Kupaya FA biriye malê.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |tarîx=2026-04-09 |sernav=Burnley F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Burnley_F.C.&oldid=1347919866 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}</ref> == Yarîgeh == Yane ji sala 1883an ve maçên xwe li stadê [[Turf Moor]]ê dilîze.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1882an li Înglistanê]] jrot483vnwgbjdfqcjeis00lscq66nz 0 315945 2090070 2001010 2026-09-01T05:05:41Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2090070 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank tîmê futbolê | nav = Cardiff City Football Club | logo = Cardiff_City_FC_logo.svg | lîkab = The Bluebirds (Çivikên Şîn) | damezrandin = 1899 (wekî Riverside AFC) | yarîgeh = Stadiuma Cardiff City | kapasîte = 33.280 | serok = [[Mehmet Dalman]] | xwedî = [[Vincent Tan]] | rahêner = [Navê Rahênerê Niha binivîse] | lîg = [[EFL Championship]] | malper = [https://www.cardiffcityfc.co.uk/ cardiffcityfc.co.uk] | pattern_la1 = _cardiff2324h | pattern_b1 = _cardiff2324h | pattern_ra1 = _cardiff2324h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF }} '''Cardiff City Football Club''' (bi [[Kemerî]]: ''Clwb Pêl-droed Dinas Caerdydd''), yaneyeke futbolê ya profesyonel a [[Wales]]ê ye. Navenda yaneyê li bajarê [[Cardiff]]ê ye. Yaneyê di pergala lîga futbolê ya îngilîzî de cih digire û niha di [[EFL Championship]]ê de dileyize. == Dîrok == Yane di sala 1899an de bi navê '''Riverside AFC''' hat damezrandin. Di sala 1908an de navê wê wekî ''Cardiff City'' hat guhertin. Di dîroka futbolê de Cardiff City wekî yekane tîma derveyî [[Îngistan]]ê tê naskirin ku karibûye [[FA Cup]]ê (di sala 1927an de) qezenc bike.<ref name=":0">[[:en:Cardiff_City_F.C.|https://en.wikipedia.org/wiki/Cardiff_City_F.C.]]</ref> == Sembol û Reng == Rengên yaneyê yên klasîk şîn û spî ne, ji ber vê yekê lîkaba wan "The Bluebirds" (Çivikên Şîn) e. Di navbera salên 2012 û 2015an de bi biryara xwediyê yaneyê [[Vincent Tan]], rengê yaneyê wekî sor hatibû guhertin, lê piştî nerazîbûna alîgiran yane dîsa vegeriya rengê xwe yê resen (şîn).<ref name=":0"/> == Serkeftin == * **[[FA Cup]]**: (1) 1927 * **FA Charity Shield**: (1) 1927 * **Kupaya Walesê**: (22 caran) * **Lîga Futbolê ya Duyem (EFL Championship)**: (Serketî: 2012–13)<ref name=":0"/> == Yarîgeh == Yane maçên xwe li '''Stadiuma Cardiff City''' dileyize. Ev stadium di sala 2009an de hat vekirin û kapasîteya wê 33.280 kes e. Beriya wê, yaneyê 99 salan li yarîgeha ''Ninian Park'' maçên xwe dikirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2026-03-28 |sernav=Cardiff City F.C. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cardiff_City_F.C.&oldid=1345907939 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.cardiffcityfc.co.uk/ Malpera fermî ya Cardiff City FC] [[Kategorî:Cardiff City FC]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Walesê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê li Wêlsê]] n2bw3li8ii3nyts9a8j1ql6nrnes6kx 0 329126 2090046 2089142 2026-09-01T01:45:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2090046 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Ebrar Alya Demirbilek | navê_rastî = Ebrar Alya Demirbilek | zimanê_navê_rastî = tr | wêne = Ebrar Alya Demirbilek – Portrait.jpg | sernavê_wêne = Ebrar Alya Demirbilek | navê_din = Ebrar Demirbilek | roja_jidayikbûnê = {{Birth date and age|2013|9|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | pîşe = [[Lîstikvan]] | salên_çalak = 2014–niha | xebatên_navdar = ''[[Hercai]]'' | xelat = [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelata Perperika Zêrîn]] }} '''Ebrar Alya Demirbilek''' (jdb. 30 îlon 2013) lîstikvaneke zaroka tirk e. Ebrar Alya Demirbilek di temenê biçûktiya xwe de dest bi derketina li ser ekranên televîzyonê kiriye piştre jî wekê beşdareke bernameya televîzyonê ya zarokan ''Çocuktan Al Haberi'' hatiye naskirin. Demirbilek bi rola Şirin Çekilmez di rêzefîlma komedî ya ''Meleklerin Aşkı'', bi rola Gül Şadoğlu di rêzefîlma dramayê ya ''[[Hercai]]'' û bi rola Ömrüm Eser di ''Kahraman Babam'' de di rêzefîlmên cihêreng de rol wergirtiye. Ji bo performansa xwe ya di ''Hercai'' de, Demirbilek di 46em [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelatên Perperika Zêrîn]] a sala 2020an de xelata lîstikvana herî baş zarok wergirtiye. Xebatên wê yên paşê bi berhemên televîzyonê, fîlm û bi şanoyê berdewam kiriye. == Jiyana destpêkê == Demirbilek di 30ê îlona 2013an de li Stembol, Tirkiyeyê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/canonicalUrl |sernav=Ebrar Alya Demirbilek kimdir? Ebrar Alya Demirbilek nereli ve kaç yaşında? |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2019-05-04 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber |archive-date=2023-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203134916/https://www.sozcu.com.tr/canonicalUrl |url-status=dead }}</ref> Dema ew zarok bû dest bi kariyera xwe yê televîzyonê kiriye. Li gorî jiyannameyeke ku ji aliyê [[Show TV]]<nowiki/>yê ve hatiye weşandin, dema ku ew di temenê şeş mehî ya xwe de bû, di sêzdeh beşên rêzefîlma ''Yalan Dünya'' de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7339 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? - Şirin Çekilmez |malper=Show TV |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di heman demê de wê di rêzefîlma ''Sen Benimsin'' û di gelek reklaman de rol wergirtiye. == Kariyer == === Derketinên destpêkê yên televîzyonê === Demirbilek bi rêya ''Çocuktan Al Haberi'', bernameyeke televîzyonê ya zarokan ku zarok tê de bersiva pirsên rojane didin, ji aliyê temaşevanan ve hatiye naskirin. Wî bernameya xwe bi bernavkê "Kutu Bebek Ebrar" pêşkêş kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/program/haber/1564095-evrim-ablamiz-her-seyin-en-guzelini-yapar |sernav=‘Evrim Ablamız her şeyin en güzelini yapar’ |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di mijdara sala 2017an de Demirbilek û beşdareke din a bernameyê wekê lîstikvanên mêvan di beşeke rêzefîlma komedî ''Klavye Delikanlıları'' de rol wergirtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/haber/1718250-klavye-delikanlilari-nin-minik-konuklari |sernav=Klavye Delikanlıları'nın minik konukları! |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> === ''Meleklerin Aşkı û Hercai'' === Di sala 2018an de Demirbilek bi rola Şirin Çekilmez di rêzefîlma komedî ya romantîk a Show TVyê ''Meleklerin Aşkı'' de lîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/dizi/oyuncular/meleklerin-aski/2278 |sernav=Meleklerin Aşkı Dizisi Oyuncuları ve Karakterleri |malper=www.showtv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Di heman serdemê de ew di fîlma biyografîk ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' ku li ser jiyana firokevanê tirk [[Vecihi Hürkuş]] e, rol wergirtiye. Wê rola xwe yê herî serkevtî di 2019an de, dema ku ew tevlî kadroya rêzefîlma dramayê ya ATV ''[[Hercai]]'' bûye wergirtiye. Wê rola Gül Şadoğlu ku keça piçûk a Hazar û Zehra Şadoğlu ye û xwişka piçûk a karaktera sereke ya Reyyan, wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atv.com.tr/hercai/kadro/gul-sadoglu |sernav=Hercai {{!}} Kadro {{!}} Gül Şadoğlu |malper=www.atv.com.tr |roja-gihiştinê=2026-08-30}}</ref> Rêzefîlm li ser asta navneteweyî hat belavkirin û vê yekê bala bînerên derveyî Tirkiyeyê kişand ser Demirbilek. Kovara bi zimanê spanî ''People en Español'' piştî weşana navneteweyî ya ''Hercai''yê jiyannameya wê belav kir.<ref>{{Cite web |url=https://peopleenespanol.com/telenovelas/ebrar-alya-gul-hercai-amor-y-venganza-telenovela-turca/ |sernav=Ebrar Alya, así es la carismática niña detrás de Gül en la telenovela Hercai: amor y venganza}}</ref> Di sala 2020an de Demirbilek ji bo performansa xwe ya di rêzefîlma ''Hercai'' de di 46em [[Xelatên Perperika Zêrîn|Xelatên Perperika Zêrîn]] de xelata lîstikvana zarok a herî baş wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |sernav=Pantene Altın Kelebek Ödül Töreni - 2020 .Bölüm Full İzle |malper=Kanal D |tarîx=2020-07-06 |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=D |pêşnav=Kanal}}</ref> Ew heta sala 2021ê di rêzefîlma ''Hercai'' de dimîne. Derketina wê ya dawî bi cudabûna karaktera Gül a ji bo çîroka malbata Şadoğlu re têkildar bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Mag |pêşnav=Redacción |tarîx=2022-05-05 |sernav=El regreso y despedida de Gül Sadoglu en “Hercai” |url=https://elcomercio.pe/mag/fama/hercai-el-regreso-y-despedida-de-gul-sadoglu-ebrar-alya-demirbilek-telenovelas-turcas-nnda-nnlt-noticia/ |roja-gihiştinê=2026-08-30 |xebat=El Comercio |ziman=es-PE |issn=1605-3052}}</ref> === Xebatên dawî yên televîzyon, fîlm û şanoyê === Di 2021an de, Demirbilek di rêzefîlma dramayê ''Kahraman Babam'' (ku di destpêkê de bi sernavê ''Kırmızı Kamyon'' derketibû) de rola Ömrüm Eser lîst. Ev karakter keça agirvemirîner Uğur Eser e û piştî mirina diya xwe bi xizmên xwe yên aliyê dayikê re dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.showtv.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek/7903 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek Kimdir? - Ömrüm |malper=Show TV |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=TR}}</ref> Piştre ew di rêzefîlma serdema dîrokî ya Netflixê ''[[Midnight at the Pera Palace]]'' de xuya bû û rola Leylayê di ciwaniya wê de lîst. Wê her wiha wekî mêvan di rêzefîlma dramayê ''Aziz'' de cih girt. Karên fîlmî yên Demirbilek di destpêka salên 2020an de ''Pilav Üstü Aşk'', ''Rüzgargülü'', ''Masal Zamanı: Melez Prenses'', ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'', ''Yaşam Koçu'' û ''Afacanlar Kampta'' digirin nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://boxofficeturkiye.com/kisi/ebrar-alya-demirbilek--18102 |sernav=Ebrar Alya Demirbilek |malper=Box Office Türkiye |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr}}</ref> Di sala 2023an de, ew beşdarî kadroya ''1923'' bû; ev şanoyeke muzîkal bû ku ji bo sedsaliya [[Komara Tirkiyeyê]] hat afirandin. Berhem bûyerên wekî sefera keştiya ''[[SS Bandırma|Bandırma]]'', vekirina [[Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê]] û daxuyandina Komarê radixe pêş çavan. Xebatên wê yên paşîn li ser ekranê fîlma malbatî ya ''ŞamPİYONlar'' di 2025an de û roleke mêvan wekî Yonca di rêzefîlma ''Eşref Rüya'' de ne.<ref>{{Cite web |url=https://boxofficeturkiye.com/film/sampiyonlar--2017372 |sernav=ŞamPİYONlar}}</ref> Di 2026an de, ew wekî Buket di fîlma macerayê ya malbatî ''Efes'in Sırrı'' de lîstiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isfdm.com/sinema-filmi/sf00009931/oyunculari/ |sernav=Efes'in Sırrı (2026) - Tüm Ekip ve Oyuncuları - iSFDm, Sinema Filmi, ekip ve oyuncular sinema filmleri data merkezi, film veri tabanı, iSFDm.com |malper=iSFDm |roja-gihiştinê=2026-08-30 |ziman=tr |paşnav=iSFDm}}</ref> == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2018 | ''Hürkuş: Göklerdeki Kahraman'' | Rola piştgir | Fîlma biyografîk |- | 2021 | ''Pilav Üstü Aşk'' | Duru | |- | 2022 | ''Rüzgargülü'' | | |- | 2023 | ''Masal Zamanı: Melez Prenses'' | | |- | 2023 | ''Masal Zamanı 2: Sihirli Kapı'' | | |- | 2024 | ''Yaşam Koçu'' | | |- | 2024 | ''Afacanlar Kampta'' | | |- | 2025 | ''ŞamPİYONlar'' | | |- | 2026 | ''Efes'in Sırrı'' | Buket | |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2014 | ''Yalan Dünya'' | Pitik | 13 beş |- | 2015 | ''Sen Benimsin'' | Ebrar | |- | 2017 | ''Çocuktan Al Haberi'' | Xwe | |- | 2017 | ''Klavye Delikanlıları'' | Lîstikvana mêvan | |- | 2018 | ''Meleklerin Aşkı'' | Şirin Çekilmez | |- | 2019–2021 | ''[[Hercai]]'' | Gül Şadoğlu | |- | 2021 | ''Kahraman Babam'' | Ömrüm Eser | |- | 2021 | ''Aziz'' | Rola mêvan | |- | 2022 | ''[[Midnight at the Pera Palace]]'' | Leyla di ciwaniya xwe de | |- | 2025 | ''Eşref Rüya'' | Yonca | |} === Şano === {| class="wikitable" ! Sal ! Berhem ! Cure |- | 2023–2025 | ''1923'' | Muzîkal |} == Xelat û berendamî == {| class="wikitable sortable" ! Sal ! Xelat ! Kategorî ! Berhem ! Encam ! {{abbr|Çavkanî|Çavkanî}} |- | 2017 | 44emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Çocuktan Al Haberi'' | Berendam | {{cite web |url=https://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu |title=44. Altın Kelebek Ödülleri için finalistler belli oldu |trans-title=Finalists announced for the 44th Golden Butterfly Awards |website=Ranini.tv |date=20 October 2017 |access-date=30 July 2026 |language=tr}} |- | 2018 | 45emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''Meleklerin Aşkı'' | Berendam | {{cite web |url=https://www.ranini.tv/ozel/33713/1/45-pantene-altin-kelebekte-final-turu-basladi |title=45. Pantene Altın Kelebek'te final turu başladı |trans-title=Final voting begins for the 45th Pantene Golden Butterfly Awards |website=Ranini.tv |date=18 October 2018 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2020 | 46emîn [[Xelatên Perperika Zêrîn]] | Lîstikvana Zarok a Herî Baş | ''[[Hercai]]'' | Wergirt | {{cite web |url=https://www.kanald.com.tr/pantene-altin-kelebek-odul-toreni-2020/ozel-klipler/en-iyi-cocuk-oyuncu-ebrar-demirbilek |title=En İyi Çocuk Oyuncu – Ebrar Demirbilek |trans-title=Best Child Actor – Ebrar Demirbilek |website=[[Kanal D]] |date=6 July 2020 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2020 | Xelatên Kanalên Dramayê yên Tirkî | Lîstikvana Ciwan a Herî Baş | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://www.atv.com.tr/haberler/2021/01/04/hercai-2020nin-en-iyileri-arasinda-yer-aldi |title=Hercai 2020'nin en iyileri arasında yer aldı |trans-title=Hercai was named among the best of 2020 |website=ATV |date=4 January 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2021 | 2yemîn Premios Nova Más | Performansa Zarok a Herî Baş | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://nova.atresmedia.com/especiales/premios-nova-mas/conoce-a-los-ganadores-de-la-2-edicion-de-los-premios-nova-mas_20210129601407364bf2df0001a68906.html |title='Hercai' se convierte en la gran triunfadora de la 2ª Edición de los Premios Nova Más |trans-title=Hercai becomes the major winner of the second Premios Nova Más |website=Nova |publisher=[[Atresmedia]] |date=29 January 2021 |access-date=30 July 2026 |language=es }}{{cite web |url=https://www.atv.com.tr/haberler/2021/02/01/ispanyadan-hercaiye-odul-yagmuru |title=İspanya'dan Hercai'ye ödül yağmuru |trans-title=Multiple awards for Hercai in Spain |website=ATV |date=1 February 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |- | 2021 | 2yemîn Xelatên Tûfirenga Zêrîn a Mêrsînê | Lîstikvana Zarok a Salê | ''Hercai'' | Wergirt | {{cite web |url=https://klassmagazin.com/mersin-altin-cilek-odulleri-2-kez-sahiplerini-buldu |title=Mersin Altın Çilek Ödülleri 2. kez sahiplerini buldu |trans-title=The second Mersin Golden Strawberry Awards announced its recipients |website=Klass Magazin |date=15 October 2021 |access-date=30 July 2026 |language=tr }} |} == Çavkanî == {{Reflist}} == Girêdanên derve == * [https://uniquemanagement.com.tr/oyuncu/ebrar-alya-demirbilek-2 Ebrar Alya Demirbilek] li Unique Management * {{IMDb name|9641105}} * [https://www.instagram.com/ebrardemirbilekresmi/ Ebrar Alya Demirbilek] li ser Instagramê {{DEFAULTSORT:Demirbilek, Ebrar Alya}} [[Kategorî:Jidayikbûn 2013]] [[Kategorî:Kesên zindî]] [[Kategorî:Lîstikvanên jin ên ji Stembolê]] [[Kategorî:Lîstikvanên zarok ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên sînemayê yên jin ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên televîzyonê yên jin ên tirk]] [[Kategorî:Lîstikvanên jin ên tirk ên sedsala 21ê]] ``` is32hnri9dt84xmej8xyuxi2okiwwjq 0 329288 2090034 2084738 2026-08-31T20:40:59Z ~2026-47291-27 178822 /* Dabeşkirina Eşîra Mefî */ 2090034 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == eşîra [[Mafî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in : 1- [[Mala Şaqûlî]] 2- [[Mala Meyterî]] 3- [[Mala Kemalî]] 4- [[Mala Qerexanî]] 5- [[Mala Mîrxanî]] 6- [[Mala Mefî]] 7- [[Mala Şexî]] 8- [[Mala Xanê]] 9- [[Mala Hesenî]] == Çavkani == {{Kontrola otorîteyê}} q62j6rmnbd2fgd9owtmu4pkzhdrebnm 2090036 2090034 2026-08-31T20:44:54Z ~2026-47291-27 178822 /* Dabeşkirina Eşîra Mefî */ 2090036 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in : 1- [[Mala Şaqûlî]] 2- [[Mala Meyterî]] 3- [[Mala Kemalî]] 4- [[Mala Qerexanî]] 5- [[Mala Mîrxanî]] 6- [[Mala Mefî]] 7- [[Mala Şexî]] 8- [[Mala Xanê]] 9- [[Mala Hesenî]] == Çavkani == {{Kontrola otorîteyê}} 5xy749y0i7y92fl9oi3wtoi5yz9nhrh 2090037 2090036 2026-08-31T20:45:12Z ~2026-47291-27 178822 /* Dabeşkirina Eşîra Mefî */ 2090037 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == eşîra [[Mafî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in : 1- [[Mala Şaqûlî]] 2- [[Mala Meyterî]] 3- [[Mala Kemalî]] 4- [[Mala Qerexanî]] 5- [[Mala Mîrxanî]] 6- [[Mala Mefî]] 7- [[Mala Şexî]] 8- [[Mala Xanê]] 9- [[Mala Hesenî]] == Çavkani == {{Kontrola otorîteyê}} q62j6rmnbd2fgd9owtmu4pkzhdrebnm 2090038 2090037 2026-08-31T20:50:30Z ~2026-47291-27 178822 /* Dabeşkirina Eşîra Mefî */ 2090038 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tebax 2026}} Eşîra [[Mefî]] mezintirîn eşîra konfedrasyona eşîra Oramarî ye. Ya me ji mezinên xwe guh lê buyî, di sala 1526'an an 1535'an de dema li Oramarê xwe cih bû, ji 300 an 310 malan pêk hatibûn. Eşîra Mefî ji 6 qûbîlan pêk hatiye. li dawîya sedsala 19'an sala 1800'î de axayê eşîra [[Mefî]] Newroz Axa [[Mefî]] bû. 12 gund li bin desthilata wî bûn. Newroz Axa kesekî çak, maqûl û xwedan şiyan bû. Di sala 1922'an de bi 50 malan re diçe bajarê Amêdiyê. Piştî mana wî 3 salan li Başûrê Kurdistanê, dema di sala 1925'an de vedigere Bakurê Kurdistanê, ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve tê girtin û derbiderkirin bo Ezîziyê. Ji ber ew 3 salên ew maye li Başûrê Kurdistanê, temenê wî 40 sal bû. Herweha piştî salekê di dema serhildana 1926'an de diçe nik Sîto Axa li gundê Nêrwa Sîto. Di heman salê de Newroz Axa û Sîto Axa tên girtin. Û di sala 1930'î de serokatiya şoreşa Oramar dike li dijî dewleta Tirkiyeyê, ji ber wê yekê direve Başûrê Kurdistanê. == Dabeşkirina Eşîra Mefî == eşîra [[Mefî]] ji 9 qûbîlan pek te ewji ev in : 1- [[Mala Şaqûlî]] 2- [[Mala Meyterî]] 3- [[Mala Kemalî]] 4- [[Mala Qerexanî]] 5- [[Mala Mîrxanî]] 6- [[Mala Mefî]] 7- [[Mala Şexî]] 8- [[Mala Xanê]] 9- [[Mala Hesenî]] == Çavkani == {{Kontrola otorîteyê}} 5xy749y0i7y92fl9oi3wtoi5yz9nhrh 0 329289 2090035 2084740 2026-08-31T20:43:41Z ~2026-47291-27 178822 /* Dabeşkirina Eşîra Lemdînî */ 2090035 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Wergerandina xirab}} Eşîra Lemdînî eke ji eşîrên konfederasyona eşîra Oramarî , eşîra Lemdînî ji 6 qûbîlan pek tê li navenda sed sala 19'n sala 1872e Sitar Axayê Oramarî yê nasiyar bi Sito Axayê Oramarî di be Axayê eşîra Lemdînî Li dema buye Axa, herdû eshirên Lemdînî û Mefî bi bin êk nav kom kirin, anku eshira Oramarî. Herwisa bu mudirê nahiya Çelê li parêzgeha Colemêrgê (Hekarî) yê û axayê Doski Juri ya ji bu desehilata wi piştî sala 1915'ê roj bu rojê berifreh bu, weki mirekî lê hat. Vi desehilat hebu bê ku pêseyara keseki bilet, wi di dşiya axayeki raket û eki di danit. Bo nimune, desehilat ji destê Tahir Axa Doski ina der û da Ferhan Axa yê kurê Bazid Axa. Xelki bi navê Sultan-Situ Axa Oramarî gazi dikre. Situ Axa beşariya gelek şera buye li dji dujminêt Kurd. Bo nimune, li sala 1915'ê şeri dji herdû eshirên Ashuri: eshira Jilu û eshira Baz diket û di vi şeri da serkeftineka mezin bi dest xuve tînit; û herdû deverên Jilu û Baz ku ji 31 gunda pêkhat bu, dixe bin desehilata xwe. Li heman salê, disa dji Ashuri û Keldaniya li deverên Tiyari, Tuxuma û Berwar şeri diket û disa serkeftineka mezin bi dest xuve tînit. Di vi şeri da 50 hezar Ashuri û Chaldani di kujit; hendek di bêjin li sala 1915'ê 150 hezar bu 250 hezar Ashuri bi destê Situ Axayi di ên kuştin. Li sala 1917'ê, Ashuri bi harikariya Rusiya 818 eskerên Rusi-Kazax kom kirin û beref Oramare hatin. Situ Axa yê şareza û paqil bu; dema eskere Rusi hati, wi bi pêşwaziyeka germ li wan kir û daxaz ji 18 fermanɗên Kazax yên Rusi kir ku li koçka xwe bi minin û sibehi zivirn. Her 18 fermandên Rusi razi bun. Li dema şeve di xewe ra, her 18 fermandanda di kujit û beri spidê êrîş dikete ser, 800 eskerên Rusi û hemûya di kujit. Li sala 1920-1921'ê pilan dêyna ki, 8000 eskerên Rus-Kazax beref bajirê Rewandzê bi çin û wêran ken. Situ Axa bi vi pilane di hesiyêt û bi 350 eskerên xwe di çin li ser dola Rewandzê xujieh dibin. Situ Axayi di zani eskerên Rusi dê dinafila dole ra çin, ji ber çekên giran weki top û çend çekên din. Li dema eskere Rusi di gehine niveka dola Rewandzê, Situ Agha digel 350 eskerên xwe li serê dola Rewandzê êrîş dikete ser eskere Rusi û her 8000 eskerên Rusi di kujit. Hendek di bêjin li dema şeri da gulên tifenga weki barana bi ser eskere Rusi da di hatne xarî. == Dabeşkirina Eşîra Lemdînî == eşîra [[Lemdînî]] ji 10 qûbîlan pek tê ewji ev in : 1- [[Mala Mîre]] 2- [[Mala Mijdînî]] 3- [[Mala Mengelanî]] 4- [[Mala Baranî]] 5- [[Mala Melayî]] 6- [[Mala Mam Axayî]] 7- [[Mala Erebî]] 8- [[Mala Melakî]] 9- [[Mala Mîrzayî]] 10- [[Mala Mesîhayî]] == Çavkani == {{Kontrola otorîteyê}} hw9m972t7ak5i9l0ipgvnlqkqgx4x1a 0 329509 2089283 2088934 2026-08-31T14:56:00Z Kurê Acemî 105128 /* Motîvasyon */ 2089283 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bê sînor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne hejmareke rastîn a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math> [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] rl2vnidp68krwmsiunv57sn5asutvy0 2089284 2089283 2026-08-31T14:56:50Z Kurê Acemî 105128 /* Motîvasyon */ 2089284 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math> [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] cxvuukkj7r37b16psp7sgt7rx2zayq4 2089285 2089284 2026-08-31T14:58:00Z Kurê Acemî 105128 /* Motîvasyon */ 2089285 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] n8wmpsx2c5j2sr5q3vzm8gktb99f3fm 2089286 2089285 2026-08-31T14:58:22Z Kurê Acemî 105128 /* Motîvasyon */ 2089286 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] t6vd7fzjdq9e0cfa121o65lchepc9nw 2089287 2089286 2026-08-31T15:05:01Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf */ 2089287 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] q1u8dbl89lb7cjaf3quc0by1w6fopal 2089288 2089287 2026-08-31T15:05:24Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf */ 2089288 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] aqo29w4e4z0q75ix7aotjrpemnfqsh1 2089291 2089288 2026-08-31T16:22:19Z Kurê Acemî 105128 /* Mesela */ 2089291 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 2nqz7orox9neugt43qhv1b2i8zlpbll 2089292 2089291 2026-08-31T16:23:03Z Kurê Acemî 105128 /* Mesela */ 2089292 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] spdm3nj6qjbuwgejksyrs34pnmxpkno 2089293 2089292 2026-08-31T16:24:22Z Kurê Acemî 105128 /* Nasnameyên logarîtmatîk */ 2089293 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] c61al074gmnffzsvp853t2mb705cl0b 2089294 2089293 2026-08-31T16:25:07Z Kurê Acemî 105128 /* Nasnameyên logarîtmatîk */ 2089294 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Eser, encama dabeşkirinê, hêz û kok === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] pufb79ytrx8uc1tlcc0tn0bdwnwd3z2 2089295 2089294 2026-08-31T16:30:32Z Kurê Acemî 105128 /* Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok */ 2089295 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 4fb228gs1cav26h6gzt4qtuopb882fr 2089296 2089295 2026-08-31T16:32:19Z Kurê Acemî 105128 /* Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok */ 2089296 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] skz12h98fgyou62nbuy9mcy99wb1nc7 2089297 2089296 2026-08-31T16:34:09Z Kurê Acemî 105128 /* Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok */ 2089297 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] eo1dbcbkvhesi62e53ag6k2og69nt0g 2089298 2089297 2026-08-31T16:39:30Z Kurê Acemî 105128 /* Guhertina bingehê */ 2089298 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 4cadrn098sb7yg60chmd9xx710h1bo3 2089299 2089298 2026-08-31T16:40:28Z Kurê Acemî 105128 /* Nasnameyên logarîtmatîk */ 2089299 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 0ug3oaohpewmjxwaf2gou9dahemxaaw 2090272 2089299 2026-09-01T05:15:00Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090272 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] jawe831iqe8r6fmfrxojghu3wgtkn7v 2090273 2090272 2026-09-01T05:15:32Z Kurê Acemî 105128 2090273 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] s85facpo5tu2ozmp2im08wwgcgt8a3f 2090274 2090273 2026-09-01T05:16:41Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090274 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] k6txs7iwmsty8b0pin1e024mm84efpt 2090275 2090274 2026-09-01T05:17:00Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090275 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 46l52yj0r1amqx74zripe34r3j49xnm 2090276 2090275 2026-09-01T05:17:15Z Kurê Acemî 105128 2090276 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 4osfvo1slvs0kwo592yickqkken917o 2090277 2090276 2026-09-01T05:30:32Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090277 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, log10(x) bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî (x) ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji log10(x) mezintir e. Mesela log10(5986) bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê 2^(1/1200) e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] pk59kha4kgp4d8yeaiemw0ip39b7rw2 2090278 2090277 2026-09-01T05:34:56Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090278 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, log10(x) bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî (x) ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji log10(x) mezintir e. Mesela log10(5986) bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê 2^(1/1200) e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 5zacce1vbiak9n6ewdiyf9tnn3yecq1 2090279 2090278 2026-09-01T05:37:09Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090279 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] c5twvy96vxz1w92i5noo237838i5p2s 2090280 2090279 2026-09-01T05:44:35Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090280 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa log x pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de log x hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de log x bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha e) dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] lh3mzvc7ajirqzajrgbtvx10921lj9p 2090281 2090280 2026-09-01T05:47:07Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090281 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 72gu6pbtj6nhlq9r20rfc9wvtpqwcoh 2090282 2090281 2026-09-01T05:55:34Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090282 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}}&nbsp;{{refn|name=adaa|group=nb| Some mathematicians disapprove of this notation. In his 1985 autobiography, [[Paul Halmos]] criticized what he considered the "childish {{math|ln}} notation", which he said no mathematician had ever used.<ref> {{cite book |first = P. |last = Halmos |author-link = Paul Halmos |year = 1985 |title = I Want to be a Mathematician: An automathography |publisher = Springer-Verlag |location = Berlin, DE / New York, NY |isbn = 978-0-387-96078-4 }} </ref> The notation was invented by the 19th&nbsp;century mathematician [[Irving Stringham|I. Stringham]].<ref> {{cite book |first = I. |last = Stringham |author-link=Irving Stringham |year = 1893 |title = Uniplanar Algebra |publisher = The Berkeley Press |page = {{mvar|xiii}} |url = {{google books |plainurl=y |id=hPEKAQAAIAAJ|page=13}} |quote = Being part&nbsp;I of a propædeutic to the higher mathematical analysis }} </ref><ref> {{cite book |first = Roy S. |last=Freedman |year = 2006 |title = Introduction to Financial Technology |publisher = Academic Press |location=Amsterdam |isbn=978-0-12-370478-8 |page = 59 |url = {{google books |plainurl=y |id=APJ7QeR_XPkC|page=5}} }} </ref> }} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh{{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] <references /> avra71a15r4aabk5z4z9kr31ynopn2a 2090283 2090282 2026-09-01T05:56:59Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090283 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}}&nbsp; }} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh{{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] <references /> keey6qrlkbixtdcjhxg967x6p70muq8 2090284 2090283 2026-09-01T05:57:19Z Kurê Acemî 105128 /* Bingehên taybet */ 2090284 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh{{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] <references /> o5altothbpun4wy5fm74fovqtptt7mg 2090285 2090284 2026-09-01T05:57:44Z Kurê Acemî 105128 2090285 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh{{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Çavkanî == [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] gh4qjqzdaclw7n5p0s5njf456gvsgh8 2090286 2090285 2026-09-01T05:57:57Z Kurê Acemî 105128 2090286 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh{{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] qeykcrf5p49dh6im7kss6uku0ff4sxw 2090287 2090286 2026-09-01T05:58:11Z Kurê Acemî 105128 2090287 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] n49ouwp0bftyurel1mk1zx0nm9b8jdo 2090288 2090287 2026-09-01T05:58:50Z Kurê Acemî 105128 2090288 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin. Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye. [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan: <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin. === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin. Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e: <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e. Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in. Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn. Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê. Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike. Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike. Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 54aq3l45at8nij7w5qxkcypytlmwcp8 2090289 2090288 2026-09-01T06:03:14Z Kurê Acemî 105128 2090289 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 4qqwzpk7rieuwg8o9srqczipng0ny7v 2090290 2090289 2026-09-01T06:10:51Z Kurê Acemî 105128 /* Tarîx */ 2090290 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Logarithm plots.png|thumb|Grafîkên fonksiyonên logarîtmeyê, bi sê bingehên ku bi gelemperî têne bikaranîn. Xalên taybet ên {{math|log_''b''&thinsp;''b'' {{=}} 1}} bi xêzên xalkirî hatine nîşandan û hemû xêz di xala {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}} de hev dibirrin.]] Di [[Matematîk|matematîkê]] de, '''logarîtmaya''' [[Hejmar|hejmarekê]] [[potens]] e ku divê nirxeke din a sabît, ango '''bingeh''', pê were bilindkirin da ku ew hejmar were bidestxistin. Mesela logarîtmaya {{math|1000}} li gorî bingeha {{math|10}} dike {{math|3}}, çunkî {{math|1000}} dike {{math|10}} bi hêza 3yê: {{math|1000 {{=}} 10{{sup|3}} {{=}} 10 × 10 × 10}}. Bi awayekî giştî, eger {{math|''x'' {{=}} ''b''{{sup|''y''}}}} be, wê wextê ''{{mvar|y}}'' logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' ye li gorî bingeha ''{{mvar|b}}'' (wekî {{math|log{{sub|''b''}} ''x'' {{=}} ''y''}} tê nivîsandin); loma {{math|log{{sub|10}} 1000 {{=}} 3}}. Wekî fonksiyoneke bi guherbareke tenê, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', berevajiya operasyona bilindkirina bi potensê ya bi bingeha ''{{mvar|b}}'' ye. Logarîtma bingeha {{math|10}} wekî ''desimal'' an jî [[logarîtma hevpar]] tê binavkirin û bi gelemperî di zanist û endezyariyê de tê bikaranîn. [[Logarîtma xwezayî]] bingeha wê jimara {{math|''e'' ≈ 2.718}} e; karanîna wê di matematîk û [[Fizîk|fizîkê]] de ji ber derivata wê ya pir hêsan pir belav e. [[Logarîtma dualî]] bingeha {{math|2}} bikar tîne û bi berfirehî di [[Kompûternasî|zanista komputerê]], [[teoriya agahdariyê]], [[teoriya muzîkê]] û [[Fotografî|fotografiyê]] de tê bikaranîn. Wexta ku bingeh ji çarçoveyê nezelal an ne têkildar be, ew pir caran tê derxistin û logarîtm wekî {{math|log&thinsp;''x''}} tê nivîsandin. Logarîtm di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve wekî rêbazek ji bo hêsankirina hesaban hatin pêşkêşkirin.<ref>{{citation |last=Hobson |first=Ernest William |title=John Napier and the invention of logarithms, 1614; a lecture |date=1914 |url=http://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Ew zû ji hêla [[navîgator]], zanyar, endezyar, [[Pîvankerî|pîvankeran]] û kesên din ve hatin bikaranîn da ku hesabên bi hûrgiliya bilind bi awayekî hêsantir pêk bînin. Bi bikaranîna tabloyên logarîtmê, gavên westîner ên pirhejmarî yên lêkdana hejmaran dikarin bi lêgerîna di tabloyan de û komkirineke hêsantir werin guhertin. Ew yek pêkan e ji ber ku logarîtmaya encama lêkdanê (eserê) wekhev e bi koma logarîtmên wan hejmarên ku li hev hatine lêkdan: <math display="block"> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y,</math> bi wê şertê ku ''{{mvar|b}}'', ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|y}}'' gî erênî bin û {{math|''b'' ≠ 1}} be. [[Hesabkera şemitok]] ku ew jî li ser bingeha logaritmayan hatiye avakirin, rê dide ku însan bêyî bikaranîna tabloyan bi lez hesaban bike, lê bi hûrguliyeke kêmtir. Têgihiştina nûjen a logaritmayan vedigere ser [[Leonhard Euler]]; wî di sedsala 18an de logarîtma bi [[fonksiyona eksponensiyel]] ve girêdan û herwiha tîpa "e" wekî bingeha logaritmayên xwezayî destnîşan kiriye.<ref>{{citation |last=Remmert, Reinhold |author-link=Reinhold Remmert |title=Theory of complex functions |date=1991 |location=New York |isbn=0-387-97195-5 |oclc=21118309 |publisher=Springer-Verlag}}</ref> [[Pîvanê logarîtmîk|Pîvanên logarîtmîk]] mîqdarên berfireh kêm dikin bo teleskopên piçûktir. Mesela [[desîbel]] (dB) [[Yekeya pîvanê|yekîneyek]] e ku ji bo îfadekirina rêjeyê wekî logarîtm têye bikaranîn, pirî ji bo hêz û amplîtuda sînyalê (ku [[zexta dengî]] meselake hevpar e). Di [[Kîmya|kîmyayê]] de [[nirxa pH]] pîvanek logarîtmîk e ji bo [[Asîd|asîdîteya]] [[Çareseriya avî|çareseriyek avî]]. Logarîtm di [[Formula|formulayên]] zanistî de, û di pîvandina tevliheviya algorîtmayan û cismên geometrîkî yên bi navê [[fraktal]] de gelemperî ne. Ew dibin alîkar ku rêjeyên [[Frekans|frekansê]] yên întervalên muzîkê werin ravekirin, di formulên jimartina [[Hejmarên hîmî|hejmarên sereke]] an [[Nêzîkbûnayên Stirlingê|nêzîkbûna]] [[Faktoriyel|faktoriyelan]] de xuya dibin, hin modelên di [[Psîkofizîk|psîkofizîkê]] de agahdar dikin û dikarin di hesabkirina hiqûqî de bibin alîkar. Konsepta logarîtmayê wekî berevajiya bilindkirina bi hêz (''exponentiation''), li ser pêkhateyên din ên matematîkî jî tê berfirehkirin. Lêbelê, di rewşên giştî de, logarîtma bi gelemperî dibe fonksiyoneke xwedî pir-nirxan (''multi-valued function''). Mesela [[logarîtmaya kompleks]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyela kompleks e. Bi heman awayî, [[logarîtmaya dîskret]] berevajiya xwedî pir-nirxan a fonksiyona eksponensiyelê di komên sinorkirî (''finite groups'') de ye; ew di [[krîptografiya kilîta giştî]] de tê bikaranîn. == Motîvasyon == [[Wêne:Binary logarithm plot with grid.png|thumb|350px|[[Grafîka fonksiyon|Grafîka]] logarîtmaya bi bingeha 2yê, li {{math|''x'' {{=}} 1}} têkiliya xwe bi ''eksana x''-ê re çêdike û di nav xalên (2, 1), (4, 2) û (8, 3) re derbas dibe; bi vî awayî, wekî mînak, {{math|log₂(8) {{=}} 3}} û {{math|2³ {{=}} 8}} nîşan dide. Grafîk bêsinor nêzîkî eksena ''{{mvar|y}}'' dibe, lê [[Asîmptot|qet nagihîje wê]].]][[Komkirin]], [[zêdekirin]] û [[potens]] sê ji kiryarên herî bingehîn ên [[Arîtmetîk|arîtmetîkê]] ne. Berevajiya komkirinê [[derxistin]] e û berevajiya zêdekirinê jî [[Parkirin|parkirinê]] e. Bi heman awayî, logarîtma jî kiryara berevajî ya potensê e. Potens ew e ku hejmareke ''{{mvar|b}}'' (bingeh) bigihîje hêzeke diyarkirî ya ''{{mvar|y}}'' (hêz) da ku nirxekî ''{{mvar|x}}'' bide; ew yek bi wî awayî tê nîşandan:<ref>{{Citation |last1=Kate |first1=S.K. |title=Basics Of Mathematics |year=2009 |location=Pune |isbn=978-81-8431-755-8 |last2=Bhapkar |first2=H.R. |publisher=Technical Publications}}, chapter 1</ref> <math display="block">b^y=x.</math> Mesela bilindkirina {{math|2}} bo hêza {{math|3}} dide {{math|8}}: <math>2^3 = 8.</math> Logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|b}}'', ew operasyona berevajî ye ku ji têketina ''{{mvar|x}}'' derketina ''{{mvar|y}}'' peyda dike. Ango <math>y = \log_b x</math> hevmaneya <math>x=b^y</math> ye bi şertê ku ''{{mvar|b}}'' hejmareke rastîn a erênî be. (Eger ''{{mvar|b}}'' ne [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî be, hem bilindkirina bi hêz û hem jî logarîtma dikarin bên pênasekirin, lê dibe ku gelek nirxan werbigirin; ew yek jî pênaseyan pir aloztir dike.) Yek ji sebebên sereke yên tarîxî yên danasîna logarîtmayan, ew formula ye ku <math display="block">\log_b(xy)=\log_b x + \log_b y,</math>bi rêya wan, [[Tabloya logarîtmayê|tabloyên logarîtmayê]] rê didin ku kiryarên lêkdan û dabeşkirinê veguherin kiryarên komkirin û derxistinê; ew yek beriya dahênana komputeran, alîkariyeke mezin ji bo hesabkirinan bû. == Terîf == Ji bo [[Hejmarên rastîn|hejmareke rastîn]] a erênî ya wekî ''{{mvar|b}}'' (ku {{math|''b'' ≠ 1}} be), logarîtmaya hejmareke rastîn a erênî ya wekî ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hêz e ku divê ''{{mvar|b}}'' pê were bilindkirin da ku encam bibe ''{{mvar|x}}''. Bi gotineke din, logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}'', ew hejmara rastîn a yekta ''{{mvar|y}}'' ye ku tê de <math>b^y = x</math> ye. Logarîtma bi awayê "{{math|log_''b''&thinsp;''x''}}" tê nîşandan (wekî "logarîtmaya ''{{mvar|x}}'' li gorî binyata ''{{mvar|b}}''", "logarîtmaya {{nowrap|binyeta-{{mvar|b}}}} ya ''{{mvar|x}}''", an jî bi gelemperî "log, binyat ''{{mvar|b}}'', ya ''{{mvar|x}}''" tê xwendin). Pênaseyeke hevmane û kurttir ew e ku fonksiyona {{math|log_''b''}}, fonksiyona berevajî ya fonksiyona <math>x\mapsto b^x</math> ye. === Mesela === * {{math|1=log₂&thinsp;16 = 4}}, ji ber ku {{math|1=2⁴ = 2 × 2 × 2 × 2 = 16}}. * Logarîtm dikarin neyînî jî bin: <math display="inline">\log_2 \! \frac{1}{2} = -1</math>, ji ber ku <math display="inline">2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> * {{math|log₁₀&thinsp;150}} bi qasî 2.176 e ku dikeve navbera 2 û 3yê de; tam wekî ku 150 dikeve navbera {{math|1=10² = 100}} û {{math|1=10³ = 1000}}. * Ji bo her bingeh ''{{mvar|b}}'', {{math|1=log_''b''&thinsp;''b'' = 1}} û {{math|1=log_''b''&thinsp;1 = 0}}, ji ber ku {{math|1=''b''¹ = {{mvar|b}}}} û {{math|1=''b''⁰ = 1}} e. == Nasnameyên logarîtmatîk == Çendîn formulayên giring ku carinan wekî ''nasnameyên logarîtmatîk'' an jî ''yasayên logarîtmatîk'' tên binavkirin, têkiliya di navbera logarîtman de diyar dikin.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Downing|first1=Douglas|year=2003|loc=p. 275|nb=yes}} or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, for example.</ref> === Berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok === Logarîtmaya berhemekê wekhev e bi koma logarîtmayên wan hejmarên ku li hev hatine zêdekirin; logarîtmaya rêjeya du hejmaran jî wekhev e bi ferqa logarîtmayên wan. Logarîtmaya hêza ''{{Mvar|p}}'' a hejmarekê, ''{{Mvar|p}}'' caran logarîtmaya wê hejmarê bi xwe ye; logarîtmaya koka ''{{Mvar|p}}'' jî logarîtmaya wê hejmarê ye ku li ser ''{{Mvar|p}}'' hatiye dabeşkirin. Tabloya jêrîn wan wekheviyan bi meselan nîşan dide. Her yek ji wan wekheviyan dikare piştî danîna pênaseyên logarîtmayê yên wekî <math>x = b^{\, \log_b x}</math> an <math>y = b^{\, \log_b y}</math> li aliyê çepê yê hevkêşeyan, were bidestxistin. Di formulên jêrîn de, {{Matematîk|x}} û {{Matematîk|y}} [[Hejmarên rastîn|hejmarên rastîn ên pozîtîv]] ne û {{Matematîk|p}} jî hejmareke tam e ku ji 1 mezintir e. {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Logarîtmayên berhem, encama dabeşkirinê, hêz û kok |- ! scope="col" | Nasname ! scope="col" | Formula ! scope="col" | Mesela |- ! scope="row" | Berhem | <math display="inline">\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math> | <math display="inline">\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- ! scope="row" | Dabeşkirin | <math display="inline">\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math display="inline">\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- ! scope="row" | Hêz | <math display="inline">\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math> | <math display="inline">\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- ! scope="row" | Kok | <math display="inline">\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math display="inline">\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1.5</math> |} === Guhertina bingehê === Logarîtmaya {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} dikare bi karanîna formula jêrîn, ji logarîtmayên ''{{mvar|x}}'' û ''{{mvar|b}}'' yên li gorî bingeheke kêfî ya ''{{Mvar|k}}'', were hesibandin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.</math>Makîneyên hesabkirinê yên zanistî û asayî, logarîtmeyên bi bingehên 10 û ''{{mvar|[[e (mathematical constant)|e]]}}'' hesab dikin.<ref>{{Citation |last1=Bernstein |first1=Stephen |title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability |year=1999 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlineof00bern |series=Schaum's outline series |location=New York |isbn=978-0-07-005023-5 |last2=Bernstein |first2=Ruth |publisher=[[McGraw-Hill]]}}, p.&nbsp;21</ref> Logarîtmeyên bi her bingeheke ''{{mvar|b}}'' dikarin bi bikaranîna yek ji van her du logarîtmeyan û li gorî wê formula berê werin diyarkirin: <math display="block"> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}.</math>Eger hejmareke ''{{mvar|x}}'' û logarîtmaya wê {{math|1=''y'' = log_''b''&thinsp;''x''}} (bi bingeheke nenas ''{{mvar|b}}'') hebin, bingeh bi wî awayî tê dîtin: <math display="block"> b = x^\frac{1}{y},</math>Ew yek bi bilindkirina hevkêşeya pênaseker a <math> x = b^{\,\log_b x} = b^y</math> bo hêza <math>\tfrac{1}{y}.</math> tê dîtin. == Bingehên taybet == [[Wêne:Log4.svg|thumb|320px|Grafikên logarîtmayê yên li ser hev ji bo bingehan ⁠{{sfrac|1|2}}⁠, 2, û ''{{mvar|e}}''.]] Di nav gî bijardeyên ji bo bingehê de, sê jê bi taybetî berbelav in. Ew jî ev in: {{math|''b'' {{=}} 10}}, {{math|''b'' {{=}} [[e (mathematical constant)|''e'']]}} (hejmara sabît a matematîkî ya [[Hejmarên na aqlî|neaqlî]] {{nobr|{{math|[[e (mathematical constant)|''e'']] ≈ 2.71828183 }} ),}} û {{math|''b'' {{=}} 2}} ([[logarîtmaya dualî]]). Di [[analîza matematîkî]] de, logarîtmaya bi bingeha ''{{mvar|e}}'' ji ber taybetmendiyên analîtîk ên ku li jêr hatine ravekirin, gelek berbelav e. Ji aliyekî din ve, bikaranîna logarîtmayên bi bingeha 10 ([[logarîtmaya asayî]]) ji bo hesabên bi destan di sîstema hejmaran a desîmalê de hêsan e:<ref>{{cite book |title=Algebra the Easy Way |last=Downing |first=Douglas |publisher=Barron's |year=2003 |isbn=978-0-7641-1972-9 |location=Hauppauge, NY |url=https://archive.org/details/algebraeasyway00down_0 |series=Barron's Educational Series |at=chapter&nbsp;17, p.&nbsp;275}}</ref> <math display="block">\log_{10}\,(\,10\,x\,)\ =\;\log_{10} 10\ +\;\log_{10} x\ =\ 1\,+\,\log_{10} x\,.</math> Bi wî awayî, {{math|log₁₀&thinsp;(''x'')}} bi hejmara reqemên di [[Pêjimar|pêjimara desîmalê]] de ya tamhejmar a erênî ''{{mvar|x}}'' ve girêdayî ye: Hejmara reqeman ew [[Tamhejmar|tamhejmara]] a herî biçûk e ku bi awayekî hişk ji {{nobr|{{math| log₁₀&thinsp;(''x'')}}}} mezintir e.<ref>{{cite book |title=Complexity Theory: Exploring the limits of efficient algorithms |last=Wegener |first=Ingo |publisher=[[Springer-Verlag]] |year=2005 |page=20 |isbn=978-3-540-21045-0 |location=Berlin, DE / New York, NY}}</ref> Mesela {{math|log₁₀(5986)}} bi qasî 3.78 e. Tamhejmar a li pey wê 4 e ku ev jî hejmara reqemên 5986 ye. Hem logarîtmaya xwezayî û hem jî logarîtmaya dualî di [[teoriya agahiyê]] de têne bikaranîn ku bi rêzê ve li gel bikaranîna "[[Nat (agahî)|nat]]" an "[[bit]]"an wekî yekeyên bingehîn ên agahiyê têkildar in.<ref>{{cite book |title=Information Theory |last=van der Lubbe |first=Jan C.A. |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |page=3 |isbn=978-0-521-46760-5 |url={{google books |plainurl=y |id=tBuI_6MQTcwC|page=3}}}}</ref> Logarîtmaya dualî her wiha di [[Kompûternasî|zanista komputerê]] de tê bikaranîn ku li wir [[Hejmarên dualî|sîstema dualî]] pir belav e; di [[teoriya muzîkê]] de ku li wir rêjeya bilindahiya deng a du ([[oktav]]) pir belav e û hejmara "[[Cent (hejmar)|cent]]" di navbera herdu dengên ferq de guhertoyeke pîvanê ya logarîtmaya dualî, ango log2 car 1200, ya rêjeya deng e (ango di sîstema [[hevsengiya wekhev]] a kevneşopî de ji bo her [[Nîvton|nîvtonê]] 100 cent hene), an jî bi awayekî wekhev logarîtmaya bi bingehê {{nobr|{{math|2{{sup|1/1200}} }}}} e; û di [[Fotografî|fotografiyê]] de ku li wir logarîtmayên bi bingehê 2 yên ku pîvana wan hatiye guhertin, ji bo pîvandina [[Nirxa ronahiyê|nirxên ronahiyê]], astên ronahiyê, [[Lezahiya perdeyî|wextên ronahiyê]], avakirina lensê (aperture) û [[leza fîlmê]] bi yekeya "stop" têne bikaranîn.<ref>{{cite book |title=The Manual of Photography |last1=Allen |first1=Elizabeth |publisher=Taylor & Francis |year=2011 |page=228 |isbn=978-0-240-52037-7 |url={{google books |plainurl=y |id=IfWivY3mIgAC|page=228}} |last2=Triantaphillidou |first2=Sophie}}</ref> Kurtenivîsa {{math|log&thinsp;''x''}} pir caran tê bikaranîn wexta ku bingeha armanckirî dikare li gorî çarçove an dîsîplînê were texmîn kirin, an jî wexta ku bingeh ne diyar an ne giring be. Logarîtmên hevpar (bingeha 10) ku ji tarîxê ve di tabloyên logarîtmê û qaîdeyên slaytê de têne bikaranîn, amûrek bingehîn in ji bo pîvandin û hesabkirinê di gelek warên zanist û endezyariyê de; di wan çarçoveyan de {{math|log&thinsp;''x''}} hîn jî pir caran tê maneya logarîtma bingeha desîmalê.<ref>{{cite book |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |last=Parkhurst |first=David F. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |page=288 |isbn=978-0-387-34228-3 |edition=illustrated |url={{google books |plainurl=y |id=h6yq_lOr8Z4C|page=288 }}}}</ref> Di matematîkê de {{math|log&thinsp;''x''}} bi gelemperî behsa logarîtma xwezayî (bingeha ''{{mvar|e}}'') dike.<ref>{{cite book |title=Principles of Mathematical Analysis |last=Rudin |first=Walter |publisher=McGraw-Hill International |year=1984 |isbn=978-0-07-085613-4 |edition=3rd ed., International student |location=Auckland, NZ |section=Theorem&nbsp;3.29 |url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi}}</ref> Di zanista komputer û teoriya agahdariyê de, log pir caran behsa logarîtmên dualî (bingeha 2) dike.<ref>{{cite book |title=Algorithm Design: Foundations, analysis, and internet examples |last1=Goodrich |first1=Michael T. |author1-link=Michael T. Goodrich |publisher=John Wiley & Sons |year=2002 |page=23 |quote= |last2=Tamassia |first2=Roberto |author2-link=Roberto Tamassia}}</ref> Tabloya jêrîn nîşanên hevpar ji bo logarîtmên wan bingehan navnîş dike. Stûna "Nîşana ISO" nîşanên ku ji hêla [[Rêxistina Navneteweyî ya Standardîzasyonê]] ve hatine pêşniyar kirin navnîş dike. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Bingeh{{mvar|b}} !scope="col"| Nav ji bo log_''b''&thinsp;''x'' !scope="col"| Nîşana ISO !scope="col"| Nîşanên din |- !scope="row"| 2 | [[logarîtmaya dualî]] | {{math|lb ''x''}}&nbsp;<ref name=gullberg> {{cite book | last = Gullberg | first = Jan | year = 1997 | title = Mathematics: From the birth of numbers | location = New York, NY | publisher = W.W. Norton & Co | isbn = 978-0-393-04002-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} </ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>{{citation | title=The Chicago Manual of Style | year=2003 | edition=25th | publisher=University of Chicago Press | page=530 | title-link=The Chicago Manual of Style }}.</ref> {{math|log₂&thinsp;''x''}} |- ! scope="row"|{{mvar|e}} | [[logarîtmaya xwezayî]] | {{math|ln ''x''}} | {{math|log {{mvar|x}}}}, {{math|log_''e''&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| 10 | [[logarîtmaya giştî]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀&thinsp;''x''}} |- !scope="row"| {{mvar|b}} | Logarîtmaya bingeh {{mvar|b}} | {{math|log_''b''&thinsp;''x''}} | |} == Tarîx == Di tarîxa logarîtmayan a li Ewropaya sedeya 17an de, [[Fonksiyon|fonksiyoneke]] nû hat dîtin ku qada analîzê ji çarçoveya metodên cebîrî wêdetir berfireh kir. Metoda logarîtmayan di sala 1614an de ji hêla [[John Napier]] ve bi awayekî giştî hate pêşkêşkirin; ew yek di kitêba bi navê ''[[Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio]]'' (Danasîna Kanona Ecêb a Logarîtmayan) de pêk hat. Berî dahênana Napier, teknîkên din ên bi heman naverokê hebûn, wekî ''prosthafaeresis'' an jî bikaranîna tabloyên rêzehejmaran (progresyonan) ku li dora sala 1600ê bi berfirehî ji hêla [[Jost Bürgi]] ve hatibûn pêşxistin. Napier têgeha ''logarithmus'' (bi latîniya navîn) ji bo logarîtmayê afirand; ew kelîme bi maneya "hejmara rêjeyê" ye û ji kelîmeyên [[Yewnaniya kevn|yewnanî]] ''logos'' (tê maneya rêje, nîsbet an kelîme) û ''arithmos'' (tê maneya hejmar) hatiye wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Fonksiyonên matematîkê]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] rcrkggkaxa6ybaw0rexrg14ym412ngh 0 329623 2089280 2089269 2026-08-31T14:50:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2089280 wikitext text/x-wiki '''Major League Soccer''', an jî '''MLS''' lîgeke [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e li [[Amerîkaya Bakur]] û asta herî bilind a pergala ligên futbolê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140923121329/http://www.ussoccer.com/about/affiliates/professional-soccer |sernav=}}</ref> Ew ji 30 taximan pêk tê: 27 taxim li Dewletên Yekbûyî û 3 taxim li [[Kanada]]<nowiki/>yê ne, û ew di bin destûr û serperiştiya [[Federasyona Futbolê ya Dewletên Yekbûyî]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/st-louis-city-unveil-new-renderings-state-art-stadium-ahead-2023-mls-debut |sernav=St. Louis City unveil new renderings of state-of-the-art stadium ahead of 2023 MLS debut {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> MLS yek ji ligên sereke yên werzîşên profesyonel li Dewletên Yekbûyî û Kanadayê ye. Navenda MLS li bajarê [[New York]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/contact-us |sernav=Contact Us {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Berî MLSê, ji sala 1968an heta sala 1984an [[Lîga Futbolê ya Amerîkaya Bakur]] (NASL) hebû.<ref>{{Cite web |url=https://ussoccerplayers.com/2013/02/by-the-numbers-north-american-soccer-league-vs-major-league-soccer.html |sernav=}}</ref> MLS di sala 1993an wekî beşek ji serkeftina daxwaza Dewletên Yekbûyî ya ji bo mêvandariya [[Kûpaya Cîhanê ya FIFA 1994]] de hate damezrandin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080625214719/http://web.mlsnet.com/about/ |sernav=}}</ref> Demsala yekem a MLSê di sala 1996an de bi deh taxîman dest pê kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.mlssoccer.com/history/season/1996 |sernav=}}</ref> MLS di çend salên xwe yên pêşîn de bi pirsgirêkên darayî û emelî re rû bi rû bû. Di wan salan de bi mîlyonan dolar winda kir û di sala 2002an de du taxim hatin rakirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140921101715/http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2013/11/20/major-league-soccers-most-valuable-teams/ |sernav=}}</ref> Ji wê demê ve, pêşketinên wekî belavbûna yarîgehên taybetî yên futbolê li seranserê ligê, sepandina Qaîdeya lîstikvanê destnîşankirî ku dihêle taxîm lîstikvanên navdar ên wekî [[David Beckham]] û [[Lionel Messi]] îmze bikin, û peymanên [[Wêneguhêz]]<nowiki/>ê yên neteweyî, alîkar bûn ku MLS ji aliyê darayî ve bibe lîgeke serkeftî.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150820044818/http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2015/08/19/major-league-soccers-most-valuable-teams-2015-2/ |sernav=}}</ref> Demsala asayî ya MLSê bi gelemperî di dawiya meha sibatê de dest pê dike û heta nîvê cotmehê didome. Di vê demê de her taxim 34 maçan dilîze.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150109034809/http://www.usatoday.com/story/sports/mls/2015/01/07/mls-expands-playoffs-adds-2-teams-in-20th-season/21398585/ |sernav=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150626225018/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/07/major-league-soccer-unveils-2015-schedule-decision-day-finale-and-expanded-p |sernav=}}</ref> Taxima ku di dawiya demsalê de rekora herî baş bidest dixîne, xelata Supporters’ Shield werdigire. Di dawiya cotmehê û di meha mijdarê de, 18 taxim di play-offên Kûpaya MLSê de pêşbaziyê dikin. Ev pêşbazî bi maça şampiyoniya ligê, ango [[Kûpaya MLSê]],<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20141031034335/http://www.timbers.com/news/2013/10/mls-cup-playoffs-101-how-2013-postseason-works |sernav=}}</ref> bi dawî dibe. Li şûna ku MLS wekî komeleyeke yaneyên serbixwe yên xwediyên cuda bixebite, ew wekî kiyanek yekgirtî ya ligê dixebite.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20180614195835/https://caselaw.findlaw.com/us-1st-circuit/1441684.html |sernav=}}</ref> Di vê pergalê de her taxim ji aliyê ligê ve tê xwedîkirin û ji aliyê veberhênerên ligê ve tê rêvebirin. Wekî piraniya ligên werzîşê yên Dewletên Yekbûyî û Kanadayê û [[Liga MX]] ya Meksîkayê, endamên MLSê jî sabit in. Ji ber vê yekê, ew di nav kêm ligên futbolê de ye ku pergala hilkişîn û daketinê bi kar nayîne.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171213135916/http://www.sportsbusinessdaily.com/Journal/Issues/2017/07/24/Leagues-and-Governing-Bodies/MLS.aspx |sernav=}}</ref> [[LA Galaxy]] bi şeş kûpayên MLSê, yaneya ku herî zêde Kûpayên MLSê bi dest xistiye. Ew û [[D.C. United]] re di hejmara serkeftinên Supporters' Shieldan de hevser in, her yek ji wan çar caran vê xelatê bi dest xistiye. Di sala 2025an de [[Philadelphia Union]] bû xwediyê niha yê Supporters' Shieldê, ji ber ku di sala 2025an ew serkeftina xwe ya duyemîn bi dest xist. Şampiyonê niha yê MLS Cupê jî [[Inter Miami|Inter Miami CF]] e, ku di heman salê de, ango 2025an de, cara yekem şampiyoniya MLSê bi dest xist. [[Chris Wondolowski]] bi 171 golên ku di navbera salên 2005 û 2021an de tomar kirine, xwediyê rekora herdemî ya golavêtinê di MLSê de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Major League Soccer]] [[Kategorî:Futbol li DYA]] [[Kategorî:Futbol li Kanada]] [[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Bakur]] [[en:Major League Soccer]] loj4zfz454usvitig3nbt3sopgunuk0 2089281 2089280 2026-08-31T14:50:39Z Kurê Acemî 105128 2089281 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Major League Soccer''', an jî '''MLS''' lîgeke [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e li [[Amerîkaya Bakur]] û asta herî bilind a pergala ligên futbolê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140923121329/http://www.ussoccer.com/about/affiliates/professional-soccer |sernav=}}</ref> Ew ji 30 taximan pêk tê: 27 taxim li Dewletên Yekbûyî û 3 taxim li [[Kanada]]<nowiki/>yê ne, û ew di bin destûr û serperiştiya [[Federasyona Futbolê ya Dewletên Yekbûyî]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/st-louis-city-unveil-new-renderings-state-art-stadium-ahead-2023-mls-debut |sernav=St. Louis City unveil new renderings of state-of-the-art stadium ahead of 2023 MLS debut {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> MLS yek ji ligên sereke yên werzîşên profesyonel li Dewletên Yekbûyî û Kanadayê ye. Navenda MLS li bajarê [[New York]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/contact-us |sernav=Contact Us {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Berî MLSê, ji sala 1968an heta sala 1984an [[Lîga Futbolê ya Amerîkaya Bakur]] (NASL) hebû.<ref>{{Cite web |url=https://ussoccerplayers.com/2013/02/by-the-numbers-north-american-soccer-league-vs-major-league-soccer.html |sernav=}}</ref> MLS di sala 1993an wekî beşek ji serkeftina daxwaza Dewletên Yekbûyî ya ji bo mêvandariya [[Kûpaya Cîhanê ya FIFA 1994]] de hate damezrandin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080625214719/http://web.mlsnet.com/about/ |sernav=}}</ref> Demsala yekem a MLSê di sala 1996an de bi deh taxîman dest pê kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.mlssoccer.com/history/season/1996 |sernav=}}</ref> MLS di çend salên xwe yên pêşîn de bi pirsgirêkên darayî û emelî re rû bi rû bû. Di wan salan de bi mîlyonan dolar winda kir û di sala 2002an de du taxim hatin rakirin.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20140921101715/http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2013/11/20/major-league-soccers-most-valuable-teams/ |sernav=}}</ref> Ji wê demê ve, pêşketinên wekî belavbûna yarîgehên taybetî yên futbolê li seranserê ligê, sepandina Qaîdeya lîstikvanê destnîşankirî ku dihêle taxîm lîstikvanên navdar ên wekî [[David Beckham]] û [[Lionel Messi]] îmze bikin, û peymanên [[Wêneguhêz]]<nowiki/>ê yên neteweyî, alîkar bûn ku MLS ji aliyê darayî ve bibe lîgeke serkeftî.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150820044818/http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2015/08/19/major-league-soccers-most-valuable-teams-2015-2/ |sernav=}}</ref> Demsala asayî ya MLSê bi gelemperî di dawiya meha sibatê de dest pê dike û heta nîvê cotmehê didome. Di vê demê de her taxim 34 maçan dilîze.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150109034809/http://www.usatoday.com/story/sports/mls/2015/01/07/mls-expands-playoffs-adds-2-teams-in-20th-season/21398585/ |sernav=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150626225018/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/07/major-league-soccer-unveils-2015-schedule-decision-day-finale-and-expanded-p |sernav=}}</ref> Taxima ku di dawiya demsalê de rekora herî baş bidest dixîne, xelata Supporters’ Shield werdigire. Di dawiya cotmehê û di meha mijdarê de, 18 taxim di play-offên Kûpaya MLSê de pêşbaziyê dikin. Ev pêşbazî bi maça şampiyoniya ligê, ango [[Kûpaya MLSê]],<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20141031034335/http://www.timbers.com/news/2013/10/mls-cup-playoffs-101-how-2013-postseason-works |sernav=}}</ref> bi dawî dibe. Li şûna ku MLS wekî komeleyeke yaneyên serbixwe yên xwediyên cuda bixebite, ew wekî kiyanek yekgirtî ya ligê dixebite.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20180614195835/https://caselaw.findlaw.com/us-1st-circuit/1441684.html |sernav=}}</ref> Di vê pergalê de her taxim ji aliyê ligê ve tê xwedîkirin û ji aliyê veberhênerên ligê ve tê rêvebirin. Wekî piraniya ligên werzîşê yên Dewletên Yekbûyî û Kanadayê û [[Liga MX]] ya Meksîkayê, endamên MLSê jî sabit in. Ji ber vê yekê, ew di nav kêm ligên futbolê de ye ku pergala hilkişîn û daketinê bi kar nayîne.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20171213135916/http://www.sportsbusinessdaily.com/Journal/Issues/2017/07/24/Leagues-and-Governing-Bodies/MLS.aspx |sernav=}}</ref> [[LA Galaxy]] bi şeş kûpayên MLSê, yaneya ku herî zêde Kûpayên MLSê bi dest xistiye. Ew û [[D.C. United]] re di hejmara serkeftinên Supporters' Shieldan de hevser in, her yek ji wan çar caran vê xelatê bi dest xistiye. Di sala 2025an de [[Philadelphia Union]] bû xwediyê niha yê Supporters' Shieldê, ji ber ku di sala 2025an ew serkeftina xwe ya duyemîn bi dest xist. Şampiyonê niha yê MLS Cupê jî [[Inter Miami|Inter Miami CF]] e, ku di heman salê de, ango 2025an de, cara yekem şampiyoniya MLSê bi dest xist. [[Chris Wondolowski]] bi 171 golên ku di navbera salên 2005 û 2021an de tomar kirine, xwediyê rekora herdemî ya golavêtinê di MLSê de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Major League Soccer]] [[Kategorî:Futbol li DYA]] [[Kategorî:Futbol li Kanada]] [[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Bakur]] [[en:Major League Soccer]] ddfcq1pyq0a7a1i5cja61rd59vw9c2z 2090048 2089281 2026-09-01T04:24:54Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 9 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2090048 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Major League Soccer''', an jî '''MLS''' lîgeke [[Futbol|futbolê]] ya profesyonel e li [[Amerîkaya Bakur]] û asta herî bilind a pergala ligên futbolê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye.<ref>{{Cite web |url=http://www.ussoccer.com/about/affiliates/professional-soccer |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2014-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923121329/http://www.ussoccer.com/about/affiliates/professional-soccer |url-status=bot: unknown }}</ref> Ew ji 30 taximan pêk tê: 27 taxim li Dewletên Yekbûyî û 3 taxim li [[Kanada]]<nowiki/>yê ne, û ew di bin destûr û serperiştiya [[Federasyona Futbolê ya Dewletên Yekbûyî]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/st-louis-city-unveil-new-renderings-state-art-stadium-ahead-2023-mls-debut |sernav=St. Louis City unveil new renderings of state-of-the-art stadium ahead of 2023 MLS debut {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> MLS yek ji ligên sereke yên werzîşên profesyonel li Dewletên Yekbûyî û Kanadayê ye. Navenda MLS li bajarê [[New York]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlssoccer.com/news/contact-us |sernav=Contact Us {{!}} MLSSoccer.com |malper=mlssoccer |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=mlssoccer}}</ref> Berî MLSê, ji sala 1968an heta sala 1984an [[Lîga Futbolê ya Amerîkaya Bakur]] (NASL) hebû.<ref>{{Cite web |url=https://ussoccerplayers.com/2013/02/by-the-numbers-north-american-soccer-league-vs-major-league-soccer.html |sernav= }}{{Mirin girêdan|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> MLS di sala 1993an wekî beşek ji serkeftina daxwaza Dewletên Yekbûyî ya ji bo mêvandariya [[Kûpaya Cîhanê ya FIFA 1994]] de hate damezrandin.<ref>{{Cite web |url=http://web.mlsnet.com/about/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625214719/http://web.mlsnet.com/about/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Demsala yekem a MLSê di sala 1996an de bi deh taxîman dest pê kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.mlssoccer.com/history/season/1996 |sernav=}}</ref> MLS di çend salên xwe yên pêşîn de bi pirsgirêkên darayî û emelî re rû bi rû bû. Di wan salan de bi mîlyonan dolar winda kir û di sala 2002an de du taxim hatin rakirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2013/11/20/major-league-soccers-most-valuable-teams/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921101715/http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2013/11/20/major-league-soccers-most-valuable-teams/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Ji wê demê ve, pêşketinên wekî belavbûna yarîgehên taybetî yên futbolê li seranserê ligê, sepandina Qaîdeya lîstikvanê destnîşankirî ku dihêle taxîm lîstikvanên navdar ên wekî [[David Beckham]] û [[Lionel Messi]] îmze bikin, û peymanên [[Wêneguhêz]]<nowiki/>ê yên neteweyî, alîkar bûn ku MLS ji aliyê darayî ve bibe lîgeke serkeftî.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2015/08/19/major-league-soccers-most-valuable-teams-2015-2/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2015-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820044818/http://www.forbes.com/sites/chrissmith/2015/08/19/major-league-soccers-most-valuable-teams-2015-2/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Demsala asayî ya MLSê bi gelemperî di dawiya meha sibatê de dest pê dike û heta nîvê cotmehê didome. Di vê demê de her taxim 34 maçan dilîze.<ref>{{Cite web |url=http://www.usatoday.com/story/sports/mls/2015/01/07/mls-expands-playoffs-adds-2-teams-in-20th-season/21398585/ |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2015-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109034809/http://www.usatoday.com/story/sports/mls/2015/01/07/mls-expands-playoffs-adds-2-teams-in-20th-season/21398585/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/07/major-league-soccer-unveils-2015-schedule-decision-day-finale-and-expanded-p |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2015-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626225018/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/07/major-league-soccer-unveils-2015-schedule-decision-day-finale-and-expanded-p |url-status=dead }}</ref> Taxima ku di dawiya demsalê de rekora herî baş bidest dixîne, xelata Supporters’ Shield werdigire. Di dawiya cotmehê û di meha mijdarê de, 18 taxim di play-offên Kûpaya MLSê de pêşbaziyê dikin. Ev pêşbazî bi maça şampiyoniya ligê, ango [[Kûpaya MLSê]],<ref>{{Cite web |url=http://www.timbers.com/news/2013/10/mls-cup-playoffs-101-how-2013-postseason-works |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2014-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031034335/http://www.timbers.com/news/2013/10/mls-cup-playoffs-101-how-2013-postseason-works |url-status=dead }}</ref> bi dawî dibe. Li şûna ku MLS wekî komeleyeke yaneyên serbixwe yên xwediyên cuda bixebite, ew wekî kiyanek yekgirtî ya ligê dixebite.<ref>{{Cite web |url=https://caselaw.findlaw.com/us-1st-circuit/1441684.html |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614195835/https://caselaw.findlaw.com/us-1st-circuit/1441684.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Di vê pergalê de her taxim ji aliyê ligê ve tê xwedîkirin û ji aliyê veberhênerên ligê ve tê rêvebirin. Wekî piraniya ligên werzîşê yên Dewletên Yekbûyî û Kanadayê û [[Liga MX]] ya Meksîkayê, endamên MLSê jî sabit in. Ji ber vê yekê, ew di nav kêm ligên futbolê de ye ku pergala hilkişîn û daketinê bi kar nayîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.sportsbusinessdaily.com/Journal/Issues/2017/07/24/Leagues-and-Governing-Bodies/MLS.aspx |sernav= |roja-gihiştinê=2026-08-31 |archive-date=2017-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213135916/http://www.sportsbusinessdaily.com/Journal/Issues/2017/07/24/Leagues-and-Governing-Bodies/MLS.aspx |url-status=bot: unknown }}</ref> [[LA Galaxy]] bi şeş kûpayên MLSê, yaneya ku herî zêde Kûpayên MLSê bi dest xistiye. Ew û [[D.C. United]] re di hejmara serkeftinên Supporters' Shieldan de hevser in, her yek ji wan çar caran vê xelatê bi dest xistiye. Di sala 2025an de [[Philadelphia Union]] bû xwediyê niha yê Supporters' Shieldê, ji ber ku di sala 2025an ew serkeftina xwe ya duyemîn bi dest xist. Şampiyonê niha yê MLS Cupê jî [[Inter Miami|Inter Miami CF]] e, ku di heman salê de, ango 2025an de, cara yekem şampiyoniya MLSê bi dest xist. [[Chris Wondolowski]] bi 171 golên ku di navbera salên 2005 û 2021an de tomar kirine, xwediyê rekora herdemî ya golavêtinê di MLSê de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Major League Soccer]] [[Kategorî:Futbol li DYA]] [[Kategorî:Futbol li Kanada]] [[Kategorî:Lîgên futbolê yên Amerîkaya Bakur]] [[en:Major League Soccer]] qaw8ef44cark5g0k391ybomb0nezl4a 0 329626 2089276 2026-08-31T13:53:32Z ~2026-39134-08 168620 Derûnkolerî (Psychoanalysis) 2089276 wikitext text/x-wiki E-pirtûka nû ya derûnnas (psîkolog) û nivîskar Brahîmê Alûcî ya bi navê '''“Gotinên Derûnkolerî”''' '''(Psychoanalysis)''' ji alîyê Weşanxaneya Çandnameyê de hat weşandin. Ev berhema taybet ku ji sedan aforîzmayên li ser derûniya bindestan pêk tê, bi du beşên sereke hatîye sazkirin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}</ref> '''Beşa Yekemîn''' Aforîzmayên ku bi peyva “Ajoyên jiyanê” dest pê dikin û li gorî alfabeya kurdî hatine rêzkirin dihewîne. Di '''Beşa Duyemîn''' de jî ferhengokeke têgihên derûnkoleriyê yên wekî ego, îd û derhişîyê cî girtine. <ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Nivîskar di berhemê de teorîyên derûnnasên navdar ên cîhanê yên wekî Freud, Lacan, Winnicott û Fanon digire dest û wan ji bo analîzkirina civak, ziman û trawmayên kurdan bi kar tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}</ref> == “Ne e-pirtûkeke akademîk a asayî ye.” == Nivîskar Brahîmê Alûcî derbarê taybetî û armanca vê berhema xwe ya nû balê dikişîne ser rêbaza xwendina aforîzmayî dibêje ku ev ne e-pirtûkeke akademîk ya asayî ye. Alûcî nêzîkayîya xwe ya li ser berhemê bi van gotinan îfade kir:<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/ |sernav=Infowelat |malper=Infowelat |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> ''“Ev -pirtûk ne e-pirtûkeke ku meriv ji destpêkê heta dawiyê, rêz bi rêz bixwîne. Ev e-pirtûk kombûneke gotinan e — gotinên ku her yek ji wan, weke kevirekî biçûk, di avê de dikeve û pêlan li dora xwe belav dike. Divê meriv wan gotinan hêdî hêdî bixwîne, li ser her yekê raweste, bihêle ku pêlên wê yên di hiş û derhişiya xwendevanan de belav bibin. Di navbera rêzikên vê pirtûkê de, tu yê Freud, Lacan, Winnicott û Fanon bibînî; lê tu yê dengê wan mirovên ku bi zimanekî din, li ser axeke din heman êş, tepisandin û heman xewna azadiyê jiyaye jî bibînî. Ev e-pirtûk hewl dide ku pirsên herî kevn ên mirovahiyê bi zimanê kurdî bipirse û bersivan jî bi wî zimanî bigere.”''<ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> == “Ziman mala mirovî ye û nivîsandina bi kurdî kiryareke berxwedanê ye” == Nivîskar di berdewamîya gotinên xwe de teket kir ku bindestî tenê rewşeke siyasî nîne, di heman demê de dagirkirina hişî û trawmayeke bêdeng e. Brahîmê Alûcî derbarê têkiliya ziman û xwebûnê de ev nirxandin kir:<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ |sernav=ÇandName |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}</ref> ''“Xwebûn (self) bi ziman tê avakirin û ziman ne amûrekî sar û bêderd e; ew mala mirov e. Loma jî nivîsandina van gotinan bi kurdî, bixwe kiryareke dixwaze wê malê ku dîrokê carinan hewl daye wêran bike, ji nû ve ava bike. Her gotina di vê e-pirtûkê de, hewldanek e ji bo vegerandina peyvan bo şûna wan a rast: şûna ku tê de derd dibe gotin, tepisandin dibe hişmendî û tenêbûna trawmayê dibe têkiliyeke şahid û şîfadar.”''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}</ref> Alûcî destnîşan kir ku aforîzma di dîroka fikrê de amûreke taybet e ji bo derbirîna ramanan û anî ziman ku ev gotin ne encamên dawîn, lê dergehên vekirî ne ji bo lêpirsîna li ser xwebûn û dîroka kurdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}</ref> E-pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” ji bo kesên ku dixwazin bi kûrayî li ser derûniya mirovê bindest û hişmendîyê bixwînin, li ser sepana înternetê peyda dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}</ref> aq17ka4j785k4wyouox26s5jo7vwgyr 2089279 2089276 2026-08-31T14:49:05Z Kurê Acemî 105128 2089279 wikitext text/x-wiki E-pirtûka nû ya derûnnas (psîkolog) û nivîskar Brahîmê Alûcî ya bi navê '''“Gotinên Derûnkolerî”''' '''(Psychoanalysis)''' ji alîyê Weşanxaneya Çandnameyê de hat weşandin. Ev berhema taybet ku ji sedan aforîzmayên li ser derûniya bindestan pêk tê, bi du beşên sereke hatîye sazkirin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}</ref> '''Beşa Yekemîn''' Aforîzmayên ku bi peyva “Ajoyên jiyanê” dest pê dikin û li gorî alfabeya kurdî hatine rêzkirin dihewîne. Di '''Beşa Duyemîn''' de jî ferhengokeke têgihên derûnkoleriyê yên wekî ego, îd û derhişîyê cî girtine. <ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> Nivîskar di berhemê de teorîyên derûnnasên navdar ên cîhanê yên wekî Freud, Lacan, Winnicott û Fanon digire dest û wan ji bo analîzkirina civak, ziman û trawmayên kurdan bi kar tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}</ref> == “Ne e-pirtûkeke akademîk a asayî ye.” == Nivîskar Brahîmê Alûcî derbarê taybetî û armanca vê berhema xwe ya nû balê dikişîne ser rêbaza xwendina aforîzmayî dibêje ku ev ne e-pirtûkeke akademîk ya asayî ye. Alûcî nêzîkayîya xwe ya li ser berhemê bi van gotinan îfade kir:<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/ |sernav=Infowelat |malper=Infowelat |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en}}</ref> ''“Ev -pirtûk ne e-pirtûkeke ku meriv ji destpêkê heta dawiyê, rêz bi rêz bixwîne. Ev e-pirtûk kombûneke gotinan e — gotinên ku her yek ji wan, weke kevirekî biçûk, di avê de dikeve û pêlan li dora xwe belav dike. Divê meriv wan gotinan hêdî hêdî bixwîne, li ser her yekê raweste, bihêle ku pêlên wê yên di hiş û derhişiya xwendevanan de belav bibin. Di navbera rêzikên vê pirtûkê de, tu yê Freud, Lacan, Winnicott û Fanon bibînî; lê tu yê dengê wan mirovên ku bi zimanekî din, li ser axeke din heman êş, tepisandin û heman xewna azadiyê jiyaye jî bibînî. Ev e-pirtûk hewl dide ku pirsên herî kevn ên mirovahiyê bi zimanê kurdî bipirse û bersivan jî bi wî zimanî bigere.”''<ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=65150 |sernav=E-Pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” derket |malper=diyarname.com |roja-gihiştinê=2026-08-31}}</ref> == “Ziman mala mirovî ye û nivîsandina bi kurdî kiryareke berxwedanê ye” == Nivîskar di berdewamîya gotinên xwe de teket kir ku bindestî tenê rewşeke siyasî nîne, di heman demê de dagirkirina hişî û trawmayeke bêdeng e. Brahîmê Alûcî derbarê têkiliya ziman û xwebûnê de ev nirxandin kir:<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ |sernav=ÇandName |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}</ref> ''“Xwebûn (self) bi ziman tê avakirin û ziman ne amûrekî sar û bêderd e; ew mala mirov e. Loma jî nivîsandina van gotinan bi kurdî, bixwe kiryareke dixwaze wê malê ku dîrokê carinan hewl daye wêran bike, ji nû ve ava bike. Her gotina di vê e-pirtûkê de, hewldanek e ji bo vegerandina peyvan bo şûna wan a rast: şûna ku tê de derd dibe gotin, tepisandin dibe hişmendî û tenêbûna trawmayê dibe têkiliyeke şahid û şîfadar.”''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}</ref> Alûcî destnîşan kir ku aforîzma di dîroka fikrê de amûreke taybet e ji bo derbirîna ramanan û anî ziman ku ev gotin ne encamên dawîn, lê dergehên vekirî ne ji bo lêpirsîna li ser xwebûn û dîroka kurdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}</ref> E-pirtûka “Gotinên Derûnkolerî” ji bo kesên ku dixwazin bi kûrayî li ser derûniya mirovê bindest û hişmendîyê bixwînin, li ser sepana înternetê peyda dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/e-pirtuka-gotinen-derunkoleri-psychoanalysis-derket/ |sernav=e-Pirtûka ‘Gotinên Derûnkolerî (Psychoanalysis)’ Derket |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=ku-kmr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} hi33k6d0cot9nk7sljdir3qqfwnc9ab 0 329627 2089740 2026-08-31T17:44:03Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Biroje Kohne]] weke [[Berojekon]] guhart 2089740 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Berojekon]] 2jhklwpmdt0escg7wnhg75dsr6onmk0 1 329628 2089742 2026-08-31T17:44:04Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Biroje Kohne]] weke [[Gotûbêj:Berojekon]] guhart 2089742 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Berojekon]] mv1bgcoc44b9lnz27mtcgus8sktluhf 0 329629 2089746 2026-08-31T17:49:44Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Bine Xoy, Bane]] weke [[Binexoyê]] guhart 2089746 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Binexoyê]] o9x0dopj6jh780lv3kui8nws3sa0bt0 1 329630 2089748 2026-08-31T17:49:44Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Bine Xoy, Bane]] weke [[Gotûbêj:Binexoyê]] guhart 2089748 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Binexoyê]] 1k01salmjml6pjphkqkk4ot6ev37zhl 0 329631 2089752 2026-08-31T17:54:59Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Alîmekan, Bane]] weke [[Alîmakan]] guhart 2089752 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Alîmakan]] jibat2yjvq2pyriu8vrqknsmc8bhb69 1 329632 2089754 2026-08-31T17:54:59Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Alîmekan, Bane]] weke [[Gotûbêj:Alîmakan]] guhart 2089754 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Alîmakan]] dcczjwuhrftuyuqpi5cmtdtr49ypkdj 0 329633 2089757 2026-08-31T17:57:39Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Armede, Bane]] weke [[Armirde]] guhart 2089757 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Armirde]] jvjnk2p3g7prp5gh8gt8uf2vh8lhtyj 1 329634 2089759 2026-08-31T17:57:40Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Armede, Bane]] weke [[Gotûbêj:Armirde]] guhart 2089759 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Armirde]] kenujsgonluovdh94wskw3rc51t0x84 0 329635 2089762 2026-08-31T18:01:33Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Axol, Bane]] weke [[Oxel]] guhart 2089762 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Oxel]] gpmsy799tndx2revpsx3ws8a8bgrqhx 1 329636 2089764 2026-08-31T18:01:34Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Axol, Bane]] weke [[Gotûbêj:Oxel]] guhart 2089764 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Oxel]] mf3hndltr1077l88rzvafug1m3wwbbc 0 329637 2089767 2026-08-31T18:04:34Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Badimcan, Bane]] weke [[Bayncan]] guhart 2089767 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bayncan]] 6z2fxxfxcqvmmptdi93wn8jesqs41ym 1 329638 2089769 2026-08-31T18:04:34Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Badimcan, Bane]] weke [[Gotûbêj:Bayncan]] guhart 2089769 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Bayncan]] rcmjtde41bdtq63houevunfph0v4ki8 0 329639 2089771 2026-08-31T18:05:33Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Banwan, Bane]] weke [[Banwan]] guhart 2089771 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Banwan]] 0dz72dz9st4ydkw1i3o158ue14v5k5m 1 329640 2089773 2026-08-31T18:05:33Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Banwan, Bane]] weke [[Gotûbêj:Banwan]] guhart 2089773 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Banwan]] t7vcd2lmgb89m6vv3k5d3ur3r9jz6kp 0 329641 2089782 2026-08-31T18:27:07Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Bizve]] weke [[Bizwe]] guhart 2089782 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bizwe]] 3pcvbbx8rlw88mxrn6ovl8zh1a7izqv 1 329642 2089784 2026-08-31T18:27:08Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Bizve]] weke [[Gotûbêj:Bizwe]] guhart 2089784 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Bizwe]] r51rf4unzvul1v4kasfq9k7als1lzg5 0 329643 2089787 2026-08-31T18:28:35Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Aşnaava]] weke [[Aşnaawa]] guhart 2089787 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Aşnaawa]] b5396a0n1slam56ik8dtgl7q0oiaejx 1 329644 2089789 2026-08-31T18:28:36Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Aşnaava]] weke [[Gotûbêj:Aşnaawa]] guhart 2089789 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Aşnaawa]] ia78i5pb0j9a3i5aho90glb4lhantny 0 329645 2089798 2026-08-31T18:32:48Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Berde Bûk]] weke [[Berdebûk]] guhart 2089798 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Berdebûk]] rtajah3w3fdi6ccsl89c1q6dpz99e4i 1 329646 2089800 2026-08-31T18:32:49Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Berde Bûk]] weke [[Gotûbêj:Berdebûk]] guhart 2089800 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Berdebûk]] 9tuqw6oi6l3soshn9owv2hc9pu2sbgi 0 329647 2089803 2026-08-31T18:35:24Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Berde Reş, Bane]] weke [[Berdereş, Bane]] guhart 2089803 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Berdereş, Bane]] ndwzl9aag2bqkzyc5afuu8e0gpmoiw2 1 329648 2089805 2026-08-31T18:35:24Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Berde Reş, Bane]] weke [[Gotûbêj:Berdereş, Bane]] guhart 2089805 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Berdereş, Bane]] 2ora8sb83lup29o07jckrnvexee7kt7 0 329649 2090299 2026-09-01T10:40:28Z Rewiye tine 40516 Rûpel bi "Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku Cengîz Xan eşîrên Mongolan yek kirin, hate damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji mezintirîn împaratoriyên dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împaratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. Berke Xan, ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Altinordayê (Golden Horde) hukum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi girîngiya xwe di warê siyasî û..." hat çêkirin 2090299 wikitext text/x-wiki Împaratoriya Mongolan di sala 1206an de, piştî ku Cengîz Xan eşîrên Mongolan yek kirin, hate damezrandin. Ew di demekê de bû yek ji mezintirîn împaratoriyên dîrokê. Piştî mirina Cengîz Xan, axa împaratoriyê di nav çend beşan de hate parvekirin. Berke Xan, ku neviyê Cengîz Xan bû, li ser Dewleta Altinordayê (Golden Horde) hukum kir. Ew di navbera salên 1257 û 1266an de xan bû. Berke Xan di dîrokê de bi girîngiya xwe di warê siyasî û olî de tê naskirin. Ew Islam qebûl kir û bû yek ji yekemîn serokên Mongol ên misilman. amzjhroj98lyjculfl6kmypv3aorja3 1 329650 2090302 2026-09-01T11:28:19Z Kurê Acemî 105128 /* Nav û pêşarojê wê gotarê */ beşeke nû 2090302 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], tê sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu nav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme lê ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qewet bin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) 1remox6mq363enu8itzr7029lkk3kmy 2090303 2090302 2026-09-01T11:29:18Z Kurê Acemî 105128 2090303 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], tê sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu nav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme lê ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qewet bin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) jx1z78612vhl8q3moze0lhnei98i66x 2090304 2090303 2026-09-01T11:36:04Z Kurê Acemî 105128 2090304 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu nav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme lê ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qewet bin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) mnhhvy3yr37n9wv54d6qfchso0zy91z 2090305 2090304 2026-09-01T11:36:48Z Kurê Acemî 105128 2090305 wikitext text/x-wiki == Nav û pêşarojê wê gotarê == Merheba @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]], te sernavê gotarê bi tirkî çêkir, inglîzî: [[:en:Golden Horde]]; [[:de:Goldene Horde]]; heqê ku tu nav tercimeya kurdî jî bikî, heval. Ez pir şah bûme lê ku kesekî gotar di derbarê wê mijarê jî li vir çêdike, lê em qewet bin ku gotar mîna li ser wîkîpediyayên din bi çavkanî, agahîdank, sernavê qaling û di rewşeke baş û kalîte were nivîsandin. Tu wê gotarê hîn berfireh dikî? Gelek rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:28, 1 îlon 2026 (UTC) 91xtdcm0or5d6ourt20pdogm4cml9zs